جىل سايىن قاردىڭ ەرۋى, تاسقىن سۋ باسۋ قاۋپى ەرتە كوكتەمنەن-اق حالىقتى ۇرەيلەندىرە باستايدى. قازىرگى وسكەمەندەگى, اياگوزدەگى جاعداي وسىنىڭ دالەلى. ءبىزدىڭ وڭىردە دە ەرىگەن قار سۋىنىڭ مولايۋىنا, بۇقتىرمادان سۋدىڭ بوساتىلۋىنا اۋىلدار الاڭداۋلى. تاسقىن سۋدىڭ الەگىن جىل سايىن كورەتىن وڭىردەگى اقتوعاي, باياناۋىل, ماي, پاۆلودار, لەبياجى اۋداندارىنىڭ قاتارىنا قازىر اقسۋ قالاسىنىڭ ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنداعى كەنتى دە قوسىلدى.
ەرتىس وزەنىنە سالىنعان جاڭا كوپىر جاعدايىنا كەلسەك, قازىر وسى ماسەلە جونىندە توتەنشە جاعدايلار بولىمدەرى, جول, قالا باسشىلىعى ء«بارى جاقسى» دەگەن ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتادى. بىراق پايدالانۋعا بەرىلگەنىمەن ءتۇيىندى ماسەلە ءالى از ەمەس سياقتى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى, قاردىڭ, مۇزدىڭ ەرۋى دەگەن تابيعي جايلاردى كوپىر جوباسىن سىزعاندار ەسكەرمەگەن كورىنەدى. ەرتىس وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان اقسۋ قالاسى شەتىندەگى اقسۋ كەنتىندە تۇراتىن تۇرعىندار بۇل ماسەلەنى بىلەدى. كوپىر قۇرىلىسى باستالىسىمەن-اق دابىل قاققان. 2016 جىلى قالاداعى تسارەۆ, ك.ماركس, اقسۋ كەنتىندەگى چاپاەۆ, نابەرەجنىي كوشەلەرىندە ۇيلەردى سۋ باسىپ قالدى. كەنتتە توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, تۇرعىندار قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى. جۇرت سۋ قايدان كەلدى دەپ اڭ-تاڭ. جىل سايىن ساۋىردە بۇقتىرما, ءشۇلبى سۋ قويمالارىنان ەرتىس وزەنىنە سۋ جىبەرىلەدى. ءبىر ايعا جالعاساتىن سۋ جىبەرۋ بارىسىن قۇتقارۋ قىزمەتى مەن سۋ شارۋاشىلىعى سۋ جاعالاۋداعى تۇرعىن ۇيلەرگە جايىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن ۇنەمى باقىلاۋعا الادى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, ۇيلەردى سۋ باسقان سەبەبى «استانا – پاۆلودار – وسكەمەن» اۆتوبان جولىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان «قازدورستروي» جشس-نىڭ جۇمىسشىلارى جولدىڭ ءار جەرىنەن سۋ وتكىزەتىن قۇبىرلار, ياعني سۋ دەڭگەيىن رەتتەيتىن گيدراۆليكالىق قۇرىلعىلاردى ورناتپاعان كورىنەدى. رەسپۋبليكالىق جول اقسۋ كەنتى مەن قاراباي اۋىلى اراسىنداعى اۋماقتى الىپ جاتىر. ەرتىستەن جايىلعان سۋ جاڭا سالىنعان جولدان وتە الماي, كەنتتىڭ سۋ استىندا قالعانى سودان. باسقا امالدارى قالماعان توتەنشە جاعداي جونىندەگى دەپارتامەنت ماماندارى جاڭا جاسالىپ جاتقان جول قۇرىلىسىن بۇزىپ, سۋدى جايىلىمعا قاراي بۇرىپ جىبەرەدى.
ال «قازاۆتوجول» اق-تىڭ مەردىگەر كومپانياسى بولسا قالا اكىمدىگى مەن دەپارتامەنتكە «باستى جوبادا قۇبىر وتكىزگىشتەر سالۋ كورسەتىلمەگەن, بۇزىلعان جولدى ءوز قاراجاتتارىڭا قالپىنا كەلتىرىڭدەر» دەپ وتىر. سۋدى بۇرىپ جىبەرمەگەندە تاسقىن سۋ اۋىلدارعا كەلەر ەدى. جول, كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن جاساعان كەزدە «قازاۆتوجول» اق اقسۋ قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن نازارعا العاندا, كەنت, قالا, اۋىلدار تاسقىن سۋ وتىندە قالماس تا ەدى. تۇرعىندار بولسا, ۇيلەرىنىڭ سۋ باسۋىن كوپىر قۇرىلىسىنداعى قاتەلىكتەر سالدارىنان كورەدى.
– وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردا بيىل قاۋىپ جوق, 641 جاساندى قۇبىر تازالانىپتى. ال «قالقامان – باياناۋىل – ۇمىتكەر – ۋليانوۆ» تاس جولىندا تاسقىن سۋ قازىر جاساندى سۋ قۇبىرلارى ارقىلى وتۋدە. قارااششى, تەڭدىك, اقمەكتەپ اۋىلدارىنا, قاراعاندى وبلىسىنان كەلەتىن تاسقىن سۋ بوگەتتەرىن باقىلاپ قايتتىق, قاۋىپ جوق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. پاۆلودار – ۋسپەنكا – رف شەكاراسى, مويىلدى سۋ قۇبىرىنا ورتاشا جوندەۋ جاسالعان, قازىر ەرىگەن سۋ تولىعىمەن وتۋدە. جاڭا سالىنعان كوپىر بويىنشا ەشقانداي قاۋىپ تونبەۋى ءتيىس, وسى جول بويىنداعى بارلىق سۋ قۇبىرلارى تازالانعان, ەڭ نەگىزگى شاندور قۇبىرى قازىر اشىق تۇر, – دەيدى قايرات كارىباەۆ.
ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, سۋ وتكىزگىش قۇبىر 2016 جىلدارى اشىلمادى. «قازاۆتوجول» اق جاڭا كوپىردىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان جوق, شاندور قۇبىرىن اشۋعا بولمايدى دەپ رۇقسات بەرمەدى, بىراق اقسۋ كەنتى سۋ تاسقىنى استىندا قالىپ بارا جاتقان سوڭ وبلىستىق اكىمدىك شاندور قۇبىرى ءشليۋزىن اشىڭدار دەپ جەرگىلىكتى فيليالعا ۇسىنىس جاسايدى. كوپىر سالاتىن اۋەل باستاعى جوبادا بولماعان بۇل جۇمىس ەسكەرىلمەگەن سوڭ, ءبىر اش, ءبىر جاپ دەپ, ەكى ورتادا سۋ تاسقىنىنىڭ ىشىندە كەنت تۇرعىندارى قالا بەردى.
جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى بيىل كەنتتەگى جەكە ۇيلەرگە كوكتەمگى تاسقىننان كەلەر قاۋىپ جوق دەيدى. جۋىردا وبلىس اكىمنىڭ ورىنباسارى ۇلان جازىلبەك جاڭا كوپىر جانىنداعى سۋ وتكىزگىش قۇبىر ماسەلەسىنە وراي كەنت جانىندا جيىن وتكىزىپ, شاندور قۇبىرىنىڭ سۋ تاسقىنى بىتكەنشە اشىق بولۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرىپتى. كەنتتىڭ جانىنان بيىكتىگى 1,5-2 مەتر جانە ۇزىندىعى 600 مەترگە جەتەتىن توپىراق ءۇيىندىسى سالىنىپ, بۇرىنعى دامبامەن قوسىلدى. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمنىڭ قۇرىلىسى نابەرەجنىي كوشەسىندەگى تۇرعىندار نارازىلىعىنان سوڭ قولعا الىنعان-دى. قالا اكىمدىگى تۇرعىندارعا ەسكەرتۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزۋدە. سۋ كەلىپ قالسا,تۇرعىنداردى باسقا جاققا جەدەل كوشىرۋ قاجەت.
وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ جۋىردا اكىمدىك وتىرىسىندا قالا اكىمى ن.دىچكوعا «جىل سايىن سۋ استىندا قالاتىن اقمولا وبلىسى اتباسار اۋدانىنداعى 1800-دەن استام تۇرعىندى وزگە وڭىرگە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قارالۋدا. ال ءبىز بولساق, اقسۋدىڭ بىرنەشە ءۇي قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن شەشە الماي وتىرمىز. قالاي بولعاندا دا تۇرعىندار تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك», دەدى.
بىراق كەنت تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن تاستاپ, ەشقايدا كوشكىسى جوق. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جونىندەگى كەلىسسوزدەر دە ناتيجە بەرەر ەمەس. ارينە تۇرعىنداردىڭ كىناسى جوق, ەگەر قۇرىلىسى ءاۋ باستان دۇرىس جوبالانسا, جاڭا كوپىردىڭ بولاشاعى دا جارقىن بولار ەدى.
كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋدامىز دەپ وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى دە ابىر-سابىر. جاڭا كوپىرگە جاقىن ورنالاسقان كەنجەكول اۋىلىندا «كوكتەم-2018» رەسپۋبليكالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋلارىن وتكىزۋدە. تاسقىن كەزىندە وڭىردەگى ورىن الۋى مۇمكىن توتەنشە جاعدايعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 52 ملن تەڭگەدەي قارجى دا الدىن-الا قاراستىرىلىپتى. وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلىندا ۇزىندىعى 1,2 شاقىرىم, بيىكتىگى 2 مەتر بولاتىن دامبا سالىنىپ, ۇزىندىعى 700 مەترلىك سۋ بوگەتى جاسالدى. كوپىر دەمەكشى, پايدالانۋعا بەرىلگەن وسى جاڭا كوپىردە سۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن ارنايى قۇرىلعى ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
ال باياناۋىل اۋدانىنىڭ اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل جىلداعىداي اۋىلدارعا قار سۋىنان كەلەر قاۋىپ جوق. بىلتىر سۋ باسقان كوكدومباق پەن جاڭاجولعا اپارار جولدار جوندەلىپتى. قارااششى اۋىلىندا سۋ تارتۋ ارناسى سالىندى. كوكتەمدە قارااششى مەن تەڭدىك اۋىلىنا كەلەتىن سۋ اششىسۋ وزەنىنىڭ ارناسىنا بارىپ قۇيىلادى. اۋىلدارعا قازىر قاۋىپ جوق دەگەنمەن دە, قاردىڭ تولىق ەرۋى مەن كورشىلەس وڭىردەگى سۋ قويمالارىنداعى سۋ مولشەرىنىڭ ارتۋى ساقتىق شارالارىن قاجەت ەتەرى ءسوزسىز. الدىڭعى جىلدارى تاسقىن اششىسۋ وزەنىنىڭ كوپىرىن, اۋداننىڭ 15-تەن استام اۋىل جولدارىن بۇزىپ وتكەنى دە ەسىمىزدە. كوپىرسىز قالعان ساتباەۆ اتىنداعى, تەڭدىك, ۇزىنبۇلاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى جولدىڭ بەينەتىن كوردى. قاراعاندىنىڭ قاراتوقا بوگەتى اۋماعىنان اعاتىن قار سۋى باياناۋىلدىڭ اۋىلدارىنا, ال, اقمولا وبلىسىنداعى سىلەتى سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋ وڭىردەگى اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىلدارىنا قاۋىپ توندىرەتىنى بەلگىلى.
باياناۋىلعا دەيىن جانە ودان ءارى قاراي باراتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالقامان – مايقايىڭ – باياناۋىل – ۋليانوۆ – كەرنەي – قاراعاندى باعىتىنداعى جولدى جىل سايىن سۋ باسادى. وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ كوپتەگەن بولىكتەرى توزعان. پاۆلودار – باياناۋىل باعىتىنداعى جول جىل سايىن تاسقىن سۋدىڭ زاردابىن كورۋدە. قازىر مايقايىڭ كەنتىندە سۋ قويماسىن سالۋ كەرەك دەگەندە ءسوز شىقتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قالقامان – باياناۋىل جولىن قالپىنا كەلتىرۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالقامان –قاراعاندى تاس جولىنا دا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
بىلتىر «قازاۆتوجول» اق-تىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ حابارىنشا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى لەنين- اقسۋ – كوكتوبە – اقجار – كۋرچاتوۆ, پاۆلودار – ۋسپەنكا اۋدانى رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى جولداردا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت سۋ ءجۇرىپ ءوتتى. اقسۋ – دەگەلەڭ بويىنداعى تەمىر جول بويىن سۋ باسقانى, پويىزداردىڭ ۋاقىتشا رەسەي جولىنا قوسىلعانى دا وسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى لەنين – اقسۋ – كوكتوبە – اقجار – كۋرچاتوۆ باعىتىنداعى جولدى سۋ باسۋىنان تۋىنداعانى بەلگىلى.
بيىلعى كوتەمدە نە بولارى تاعى بەلگىسىز. رەسپۋبليكالىق جولداردى جىلدا تاسقىن سۋدىڭ باسىپ كەتۋىنىڭ, جول اپاتىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بۇل جولداردى كۇتۋدى كاسىپكەرلەرگە بەرۋ جونىندە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاسالماق تا بولدى. وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدارداعى ۋچاسكەلەر شارت بويىنشا «Uniserv» جشس, «دەنا راحساز كونتراكشن» اق زت, «اق-جول» جشس, «اۆتودورسەرۆيس» جشس, «ابك اۆتودور نس» جشس جانە «پاۆلودارجولدارى» جشس سياقتى مەردىگەرلەرگە بەكىتىلگەن. بىراق جولداردىڭ ساپاسىنا جەرگىلىكتى جۇرت نارازى. جۇرتشىلىق «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اق جەرگىلىكتى فيليالىنان ناقتى ارەكەت, جاۋاپكەرشىلىك, تالاپ پەن تارتىپكە ساي جۇمىس كۇتۋدە.
سوندىقتان جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارمەنت قازىر وڭىردەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 42 بولىگىن, تەمىر جولدىڭ 1 بولىگىن, 57 اۋىلدى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپتى. 41 اۋىلدى سۋ باسۋ قاۋپى بار بولسا, 16 اۋىلدى سۋ بوساتۋ بارىسىندا ەرتىس وزەنىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلۋى كەزىندە سۋ باسۋى مۇمكىن. قالالار مەن اۋدانداردا 36,5 مىڭ قۇم تولى قاپ, 18,6 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريال, 203 توننا جانار-جاعارماي دايىندالىپتى. تۇرعىنداردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 78 كەلىسىمشارت جانە كەپتەلىستەر پايدا بولعان جاعدايدا جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 4 كەلىسىمشارت جاسالعان. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنت ماماندارى جوعارىدا اۋدان اكىمى قاۋىپ جوق دەگەن باياناۋىلدىڭ تەڭدىك جانە قارااششى اۋىلدارىندا, اقسۋ قالاسى, وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلى, لەنين كەنتىندە تاسقىنعا توسقىن شارالارىنا دايىندىق جۇرگىزۋدە. سۋ تاسقىنى جاعدايىنا وراي قاجەتتى كۇشتەر مەن قۇرالداردىڭ ەسەبى جۇرگىزىلدى, 412 تەحنيكا بىرلىگى, 29 ءجۇزۋ قۇرالى جانە 1 مىڭ 164 ادام دايىن. قالالىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەر بيۋدجەت قارجىسىنان سۋ تاسقىنى توتەنشە جاعدايلارى قورىنا دەپ 954,3 ميلليون تەڭگە قاراستىرىپتى.
بەت قاتتالىپ جاتقاندا:
وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ تاياۋدا باياناۋىل اۋدانىنداعى سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋىلداردى ارالاپ كوردى. قاراعاندىنىڭ اقجار بوگەتىنىڭ جاعدايىمەن, قارااششى اۋىلىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالارمەن تانىستى. اششىسۋ وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىر مەن بىلتىرعى سۋ تاسقىنىنان كەيىن قالپىنا كەلتىرىلگەن جول ۋچاسكەلەرىن دە قاراپ شىقتى.
اۋدانداعى تەڭدىك, قارااششى اۋىلدارىندا, وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول جانە لەنين كەنتتەرىندە, اقسۋ قالاسىندا جالپى ۇزىندىعى 7,35 شاقىرىم ۇيىندىلەر جاسالدى.
جاڭا كوپىر ماڭىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ شايىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە اۆتوكولىكتەردىڭ ءۇزىلىسسىز قاتىناۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جول قىزمەتتەرى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن سۋ وتكىزەتىن 1310 قۇبىردى تازارتۋ جانە اشۋ جۇمىستارىن اياقتايتىن بولادى. سۋ تاسقىنى جاعدايىن جويۋعا ارنالعان ارنايى كۇش پەن قۇرالدار توبى بەلگىلەندى. وعان 600 تەحنيكا, ءجۇزۋ قۇرالدارى مەن 1827 ادام جۇمىلدىرىلعان.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
