ءتورتىنشى, تسيفرلى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا بەيىمدەلۋ قاجەتتىلىگى مەن ءوسۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى جاڭا تەحنولوگيالار بولاتىنىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىنعى جولداۋىندا ايتقان بولاتىن.
جولداۋدا كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە سايكەس, العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن حالقىمىز وزگەرمەلى جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ, ءارتۇرلى سالالارعا, ەڭ الدىمەن, ءوندىرىس سالاسىنا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت.
بۇل جاعدايدا قازىرگى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى جاڭا قۇرالداردى دايىنداپ, اپروباتسيادان وتكىزۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ولار ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعاراتىن قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ جاڭارۋىنا جانە ولاردىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارعا كوشۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى.
سونداي-اق ەلباسى مۇمكىن بولاتىن تاۋەكەلدەردى دا اتاپ ءوتتى, بۇل – ەڭ الدىمەن, ەكونوميكانى تسيفرلى جۇيەگە كەلتىرگەننەن كەيىن جۇمىس ورىندارىنىڭ بوساپ قالۋى, سونداي-اق كاسىپورىنداردىڭ ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋى مەن ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ قاجەتتىلىگى.
«قازترانسويل» اق مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن مىندەتتەردىڭ بارلىعىن جۇزەگە اسىرۋدا. تسيفرلى تەحنولوگياعا كوشۋ ەندى قولعا الىنا باستاعان كەزدە-اق كومپانيا بۇل ۇدەرىستى ىسكە قوسقان بولاتىن.
بىلتىر جەلتوقسان ايىندا كومپانيا مۇناي تاسىمالداۋ ىسىندە ديسپەتچەرلىك باسقارۋدى ورتالىقتاندىرۋ بويىنشا ءىرى جوبانى اياقتادى. باتىس جانە شىعىس فيليالدارىنىڭ اتىراۋ مەن پاۆلوداردا ورنالاسقان ديسپەتچەرلىك قىزمەتى «استانا» باس ديسپەتچەرلىك باسقارماسىنا (بدب) بەرىلدى. بۇگىندە كومپانيا ورتالىق كەڭسەدە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ 11 وبلىسىنداعى مۇناي تاسىمالىن تىكەلەي باسقارىپ وتىر.
كومپانيا ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ جۇيەسى مەن SCADA جۇك تاسىمالىن باسقارۋدى ەندى ەندىرە باستاعان ساتتەن-اق بۇل جوبانىڭ باستاۋ العانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. جوبا ءمانى مىنادا – «قازترانسويل» اق مۇناي قۇبىرلارىنىڭ بارلىق بولىكتەرىندە مۇنايدى قابىلداۋ مەن تاپسىرۋدى باقىلاۋ, مۇنايدى اقتاۋ پورتىنا, تەمىر جول ەستاكادالارىنا قۇيۋدى ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزۋ. قازىر مۇنداي ورتالىق «قازترانسويل» اق-تىڭ «استانا» باس ديسپەتچەرلىك باسقارماسى بولىپ وتىر. مۇندا بارلىق وپەراتسيالاردى باقىلاۋ مەن باسقارۋ ونلاين رەجىمدە جۇرگىزىلەدى.
«قازترانسويل» اق باسقارما باسشىسى ديماش دوسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ديسپەتچەرلەۋدىڭ ءبىرتۇتاس زاماناۋي پۋنكتىن ەنگىزۋ الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى جانە مۇناي اعىمىن باسقارۋدا كومپانياعا ساپالى جاڭا دەڭگەيگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «وندىرىستىك قۋاتتى اۆتوماتتاندىرۋ جانە مۇناي تاسىمالىن باسقارۋدى ايماقتاردان «استانا» باس ديسپەتچەرلىك باسقارماسىنا اۋىستىرۋ – «قازترانسويل» اق ماگيسترالدى قۇبىر جەلىسىنىڭ تۇراقتى دا قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋىنىڭ قازاقستاندىق جۇيەسىن ءساتتى ورىنداۋ», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ديسپەتچەرلىك باسقارۋدىڭ قۇرىلىمى دا جەڭىلدەتىلدى. بۇرىن ول ءتورت دەڭگەيدە ورىندالاتىن: جەرگىلىكتى ديسپەتچەرلىك پۋنكتتەر (جدپ), اۋداندىق ديسپەتچەرلىك پۋنكتتەر, ورتالىق ديسپەتچەرلىك پۋنكتتەر جانە «استانا» باس ديسپەتچەرلىك باسقارماسى. قازىر بۇل قۇرىلىمعا جدپ مەن بدب عانا قاتىسادى.
ارينە, ديسپەتچەرلىك باسقارمانى قايتا قۇرۋدىڭ ديسپەتچەر ماماندارعا دا اسەرى بولدى. ايتسە دە كومپانيا كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالدى. ايماقتىق بولىمشەلەردەگى ديسپەتچەرلەردىڭ ءبىرازى «استانا» بدب-عا اۋىستىرىلدى جانە بۇگىندە 47 بىلىكتى ينجەنەر جاڭا بولىمشەلەردەگى جۇمىستارىنا تولىعىمەن بەيىمدەلدى.
SCADA جۇيەسى
باس ديسپەتچەرلىك باسقارمانى ىسكە قوسۋ كوپ جىلدىق ديسپەتچەرلەندىرۋ جوباسىنىڭ سوڭعى كەزەڭى بولدى.
مۇنداي اۋقىمدى مىندەت, ياعني مۇناي قۇبىرلارىنداعى وندىرىستىك جۇمىستاردى باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ كومپانيا قۇرىلعاننان كەيىن-اق 1997 جىلى پايدا بولدى. ول كەزەڭدە كسرو-دان قازاقستانعا مۇراعا قالعان ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك بولدى, بۇكىل اۆتوماتتاندىرۋ 1960 جىلعى ۇلگىدەگى رەلەلىك قوندىرعىلار بولدى, بايلانىس تا سەنىمسىز بولاتىن جانە بۇل قۇرالدار ءجيى ىستەن شىعىپ قالاتىن. سوعان قاراماستان, مۇناي سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تاۋاردى ۇزدىكسىز ەكسپورتقا شىعارۋ اسا قاجەت بولدى.
«قازترانسويلدىڭ» ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارىنىڭ تەحنولوگيالىق نىساندارى ءار ايماقتا ورنالاسقاندىعىن ەسكەرە كەلە, قاشىقتىقتان باقىلاۋ مەن باسقارۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. مۇناي قۇبىرلارىنىڭ جۇمىسىن باسقارۋ ءۇشىن الەمدە ءبىر-اق جۇيە بولعاندىقتان – ول ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ مەن باسقارۋدىڭ SCADA جۇيەسى بولاتىن – 1999 جىلى كومپانيا ماماندارى ءتيىستى تەحنيكالىق تاپسىرمانى دايىنداي باستادى. جاڭا جۇيە ءۇشىن نەگىزگى ءۇش ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك بولدى: مۇناي قۇبىرلارىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ, مۇناي تاسىمالداۋدى باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ, تەحنولوگيالىق قۇرالدار جۇمىسىن قاشىقتان باسقارۋ.
2003 جىلدان باستاپ 2010 جىلعا دەيىن «قازترانسويل» SCADA جۇيەسىن بىرتىندەپ بارلىق مۇناي قۇبىرلارىنا ەنگىزدى. باسقا باعىتتاردىڭ پايدا بولۋىنا وراي, بۇل جۇيە جاڭا مۇناي قۇبىرلارىندا دا قولدانىلا باستادى. اتاپ ايتساق, ولار – بۇگىنگى قازاقستان-قىتاي-كەڭقياق-اتىراۋ, كەڭقياق-قۇمكول جانە اتاسۋ-الاشاڭقاي ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارى.
SCADA جوباسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇردى: باقىلاۋ-ولشەۋىش قۇرالدارىن اۋىستىرۋ, جاڭا اۆتوماتيكا ورناتۋ, ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ.
قت-نىڭ كوپتەگەن نىساندارىندا SCADA جۇيەسىن ەنگىزۋ رەسمي تۇردە 2006 جىلى اياقتالعان بولاتىن, بىراق جۇيەنى جاڭارتۋ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اياقتالماي وتىر. ديسپەتچەرلىك باقىلاۋدى فيليالداردان بدب-عا اۋىستىرۋ بويىنشا جوبا اياسىندا كونتروللەرلەردىڭ ءبىر بولىگى جاڭارتىلدى, 40 نىساننىڭ بارلىعىنا SCADA سەرۆەرلەرى ورناتىلىپ, ءتيىستى باعدارلامالارمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
SCADA قتو-نىڭ مۇناي ايدايتىن ستانسالارىنداعى جانە باسقا نىساندارىنداعى جۇمىس ۇلگىسىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى. بۇرىن ادامدار اتقاراتىن كۇردەلى دە كوپ ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن وپەراتسيالاردى قازىر اۆتومات اتقارادى. تەمپەراتۋرا, قىسىم, مۇناي دەڭگەيىن ولشەيتىن زاماناۋي قۇرىلعىلار – وسىلاردىڭ بارلىعى اپاتقا قارسى قورعانىس جۇيەسىمەن بىرگە قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتتى جانە قۇرىلعىنىڭ اۆتوماتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەردى.
ادام قىزمەتىن از قاجەت ەتەتىن مۇناي قۇبىرى جۇيەسىنىڭ جۇمىس كەستەسى اۆتوماتتى قوندىرعىنىڭ قاتەسىز جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا اپاتتى جاعدايدىڭ تومەندەۋىنە, جاراقات الۋدىڭ ازايۋىنا, مۇناي تاسىمالى سەنىمدىلىگىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلدى. ەندى وپەراتورعا ءبىر تيەكتەن ەكىنشىسىنە جۇگىرۋىنىڭ كەرەگى جوق, ول مونيتوردىڭ الدىندا وتىرىپ ءوز جۇمىسىن قاشىقتىقتان ورىندايدى.
SCADA-نى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە «قازترانسويل» اق ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارىنىڭ بارلىق نىساندارىنا وسى جۇيەنى ەنگىزگەن العاشقى قازاقستاندىق كومپانيا بولدى. جانە قازترانسويلدىڭ ديسپەتچەرلىك باقىلاۋ مەن باسقارۋ جۇيەسى الەمدەگى ءىرى جۇيەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
وندىرىستىك ۇدەرىستى باسقارۋ جۇيەسى
قتو-نىڭ تسيفرلى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ بويىنشا تاعى ءبىر ءىرى جوباسى – وندىرىستىك ۇدەرىستى باسقارۋ جۇيەسى ء(وۇبج). ءوۇبج دەگەنىمىز – كاسىپورىننىڭ قۇرال-جابدىقتارىن جوندەۋ مەن وعان تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ۇدەرىسىن باسقارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ. بۇل ادام ەڭبەگىن از قاجەت ەتەدى جانە مۇناي تاسىمالداۋدى سەنىمدى دە قاۋىپسىز تۇردە قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بىردەن ءۇش مىندەتتى شەشەدى: قۇرالدار مەن جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمدىلىگىن بارىنشا قامتاماسىز ەتەدى, سورعى قۇرالدارىن جوندەۋدى ەنگىزەدى, قولدانۋ, جوندەۋ جانە ساتىپ الۋعا قاتىستى نەگىزگى بيزنەس-ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتادى.
قتو ەنەرگيا قۋاتىن ۇنەمدەۋ
ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ۇنەمى ارتتىرىپ وتىرۋ – كومپانيانىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتى انىقتاعان «قازترانسويل» اق-تىڭ كوكەيكەستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل قۇجاتتىڭ 2014 جىلى كەشەندى ەنەرگەتيكالىق اۋديتتەن كەيىن قابىلدانعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ول 2012 جىلعى «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. «قازترانسويل» اق وتكىزىلگەن ەنەرگەتيكالىق اۋديت ناتيجەسى بويىنشا, «قازترانسويل» اق ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى دايىندالدى. ونداعى نەگىزگى باعىتتار مىنالار:
- ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جانە جارىقتاندىرۋ;
- جىلۋمەن قامتۋ جانە جىلىتۋ;
- جەلدەتۋ, كونديتسيونەرلەر ورناتۋ, ىلعالداندىرۋ;
- تەحنولوگيالىق قۇرالدار;
- ەسەپ پەن باقىلاۋ اسپاپتارى مەن قۇرالدارى;
- ەنەرگومەنەدجمەنت;
- قىزمەتكەرلەردى قايتا دايىنداۋ جانە بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋ.
«قازترانسويل» اق ءۇشىن مۇنداي ءىس-شارالار اسا ماڭىزدى, ويتكەنى ولار كومپانيا باعىتتاعان رەسۋرستاردى بوساتادى, سونىڭ ىشىندە, ءوزىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ ۇشىندە. ماسەلەن, «قازترانسويل» اق مىناداي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ءساتتى ەنگىزۋدە: جيىلىكپەن باسقارىلاتىن جەلىلەر, ەلەكتر قوزعالتقىشتارىن بىرقالىپتى قوسۋ قۇرالدارى, رەاكتيۆتى قۋاتتىڭ ورنىن تولتىرۋ قۇرالدارى, ماگيسترالدى سورعى اگرەگاتتارىنىڭ سينحروندى ەلەكتر قوزعالتقىشتارىن قىزدىراتىن ساندىق رەتتەۋشىلەر; ارتىق قۋاتى بار كۇشتىك ترانسفورماتورلاردى ەنەرگيالىق ءتيىمدى تۇرىنە اۋىستىرۋدا.
ەلەكتر ەنەرگياسىن مۇناي تاسىمالداۋ ءۇشىن قولدانۋ جانە ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرى بويىمەن مۇناي اعاتىن جولدى جىلىتۋ ءۇشىن گازدى قولدانۋ ەنەرگيانىڭ ماڭىزدى تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. ەلەكتر ەنەرگياسى مەن گازدى قولدانۋدىڭ جيىنتىق ۇلەسى جالپى ەنەرگيا قولدانۋدىڭ 89%-ىن قۇرايتىندىقتان, مۇنايدىڭ جۇك اينالىم بىرلىگىنە جۇمسالاتىن مەنشىكتى تۇتىنۋ ەنەرگياسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا كومپانيادا ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارىنىڭ جۇمىس رەجىمىن وڭتايلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ۇنەمى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ, ەنەرگيالىق تيىمدىلىكتى جوعارىلاتۋ جانە مۇناي قۇبىرى جۇمىس رەجىمدەرىن ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 2016 جىلعىمەن سالىستىرعاندا, 2017 جىلى ەنەرگيانىڭ سىباعالى شىعىسى 4,9%-عا تومەندەدى جانە 4,66 توننا شارتتى وتىندى/ملن توننا*كم (2016 جىلى 5,48 توننا شارتتى وتىن/ ملن تونن*كم بولدى) قۇرادى.
ەنەرگيا قورلارىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن قولدانۋدىڭ 4,9%-عا تومەندەۋى مۇناي تاسىمالداۋ اينالىمى كولەمىنىڭ 11%-عا ۇلعايعان تۇسىندا ورىن العانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. باسقاشا ايتساق, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جۇيەسى ءتيىمدى جۇمىس اتقارۋدا.
ەنەرگيا تيىمدىلىگى مونيتورينگىن جۇرگىزۋ ۇدەرىسى كوپ ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەدى جانە «قازترانسويل» اق-تىڭ ءاربىر قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىندە اي سايىن جۇرگىزىلىپ وتىرادى. اعىمداعى كەزەڭدەگى ەنەرگيانى قولدانۋدىڭ كولەمى مەن ونىڭ اقشاعا شاققانداعى مولشەرى وتكەن جىلعى وسى كەزەڭدەگىمەن سالىستىرىلادى, ەنەرگەتيكالىق ماقساتتار مەن مىندەتتەر قاداعالانادى, مۇنايدى تاسىمالداۋدىڭ جوسپارلانعان تەحنولوگيالىق رەجىمدەرىن ساقتاۋ باعالانادى.
2017 جىلى قىركۇيەكتە وتكىزىلگەن كىرىكتىرىلگەن ەنەرگومەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ ينسپەكتسيالىق اۋديت ناتيجەسى بويىنشا, «قازترانسويل» اق ISO 50001 قوسا ەسەپتەگەندە, بارلىق حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەس قىزمەت ەتىپ جاتقانىن دالەلدەدى.
«اقىلدى» جۇيەلەر
بيزنەس پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ جانە ەڭبەك شىعىنىن ازايتۋ ماقساتىندا 2017 جىلدىڭ باسىندا «قازترانسويل» اق-تا «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ» اتتى ەنەرگومەنەدجمەنتتىڭ اقپاراتتىق باسقارۋ جۇيەسى دايىندالعان بولاتىن. ول اقپاراتتى جيناقتاۋ, دايىنداۋ جانە وڭدەۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن مونيتورينگىلەۋ بويىنشا دايىن ەسەپ بەرۋدى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ەلەكتر قۋاتى قولدانىسىنا تالداۋ جاساۋ مەن باقىلاۋ, مۇناي تاسىمالداۋداعى تەحنولوگيالىق رەجىمدەردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى كورسەتكىشتەرىنىڭ مونيتورينگىن «قازترانسويل» اق ەلەكتر قۋاتىن كوممەرتسيالىق ەسەپتەۋدىڭ اۆتوماتتاندارىلعان جۇيەسى (ەقكەاج) كومەگىمەن جۇزەگە اسىرادى.
سونداي-اق كومپانيا مۇناي قۇبىرى بولىكتەرىندەگى جۇمىستاردىڭ تەحنولوگيالىق رەجىمدەرىن مونيتورينگىلەۋ, مودەلدەۋ جانە وڭتايلاندىرۋ بويىنشا Smart Tran وتاندىق باعدارلامالار كەشەنىن دە قولدانادى.
وسىلايشا, «قازترانسويل» كومپانياسى الەمدىك ەكونوميكادا قانداي ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقانىن جانە جاڭارۋ ءۇشىن جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيالار مۇمكىندىگىن پايدالانۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. شىعىندى ازايتىپ, مۇناي ايداۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, «قازترانسويل» اق ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. جانە الداعى ۋاقىتتا كومىرسۋتەكتى ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارعا دەگەن سۇرانىس بۇرىنعىداي ساقتالاتىن بولادى.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
