«التىن قىران» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورى باس دەمەۋشى بولىپ, «قازاق راديولارى» ۇيىمداستىرعان قايىرىمدىلىق كونتسەرتتىڭ اتى – «مىڭ العىس» دەپ اتالىپتى. شىنى كەرەك, راديو ارقىلى دا جاقىنىنان اداسقان, اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعان, جارىق جالعاندى ءبىر كورۋدى ارمانداعان نە ءبىر شەركوكىرەك تاعىرلاردىڭ ارماندارىنا قول جەتكىزىپ جاتقانداعىن بايقاي بەرمەيدى ەكەنبىز. كەشكە ارنايى قاتىسۋعا كەلگەن كەيىپكەرلەردىڭ وتكەنى مەن قازىرگى جاعدايىن كوزىڭىزبەن كورگەندە كوڭىلىڭىز الاي-دۇلەي, الاساپىران كۇيگە تۇسەدى. قايعىراسىز, جىلايسىز, قۋاناسىز, تىلەك تىلەيسىز...
«انامدى ءوز كوزىممەن ءبىر كورسەم, شىركىن...». بۇل وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «جان جىلۋى» حابارىنا قاتىسقان 14 جاستاعى ءدۇردانانىڭ ءسوزى. سول ەفيردەن سوڭ قايىرىمدى جاندار ءبىر تاۋلىك ىشىندە ونىڭ ەمىنە 500 مىڭ تەڭگە جيناپ بەرەدى. ءوزىن ەرەكە دەپ تانىستىرعان بەيتانىس ازامات ءدۇردانانىڭ ەسەپشوتىنا 1 ميلليون تەڭگە اۋدارادى. وسىلايشا, ءبىر اپتا ىشىندە ءدۇردانانىڭ ەمىنە قاجەتتى 2 ميلليون تەڭگە تولىق جينالىپ, وعان ماسكەۋدە وتا جاسالادى. مىنە, كەرەمەت! وتا ءساتتى بولىپ, ءدۇردانا ايالاعان اناسىن كوزىمەن كورەدى. اناسىمەن بىرگە ساحناعا كوتەرىلگەن ءدۇردانا جۇرگىزۋشىنىڭ «اناڭدى العاش كورگەندە قانداي اسەردە بولدىڭ؟» دەگەن ساۋالىنا «ول كەزىمدى سوزبەن ايتا المايمىن» دەگەن ءسوزىن ەستىگەن ءبىز دە ول ءساتتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الار ەمەسپىز...
«باسقا ءبىر جەردە قارىنداسىم بار». بۇل جۇرەگى جىلى اتا-انانىڭ بالالار ۇيىنەن اسىراپ العان بالانىڭ ءسوزى. كوكشەتۋدىڭ ماڭىنداعى قوشقارباي دەپ اتالاتىن اۋىل تۇرعىندارى ءبىر كۇندە 11 بالانى اسىراپ الىپتى. ولاردىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن, اۋىلدا تايعا ءمىنىپ شاپقىلاعان بالالىق باقىتىن الدىن الا دايىندالعان بەينە سيۋجەتتەن كوردىك. وزىنە ء«الي» دەپ قازاقشا ات العان اقسارى بالانىڭ «باسقا ءبىر بالالار ۇيىندە مەنىڭ قارىنداسىم بولدى, اتا-انام ونى دا اكەلىپ ءبىزدى قوستى, قازىر ءبارىمىز بىرگەمىز» دەگەن ءسوزى ايداھار زامانانىڭ اۋزىنا اربالعان قۇيتاقانداي قوس تورعايدايدىڭ شىرىلىنداي جان دۇنيەمىزدى وسىپ ءوتتى. ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ, ءبىرىن-ءبىرى پانا تۇتىپ, ەس كورىپ... بىرگە تۋعاننىڭ ءبىر-بىرىنە تارتىلىس كۇشى, ماحابباتى...
كەشكە قوشقارباي اۋىلىنان 21 ادام كەلىپ, سول بالالاردى ەرتىپ ساحناعا شىققاندا استاناعا اۋىل كوشىپ كەلگەندەي تۇتاس زالدى جىلى شۋاق كەرنەپ كەتتى. ء«بىز بالالار ۇيىنە بارىپ, ون ءبىر بالانى العاندا, قالعان بالالار ءبىزدى دە اكەتىڭىزدەرشى دەپ اياعىمىزعا ورالدى. ولار ەسىكتەن كىرىپ كەلگەن ءاربىر ەر ادامدى اكە, ايەل ادامدى انا دەپ اتايدى. ۇمىتتەنەدى. كۇتەدى...» دەيدى قوشقارباي اۋىلىندا تۇراتىن باتىر اكە.
كەش جۇرگىزۋشىلەرى كەلتىرگەن رەسمي مالىمەت بويىنشا سوڭعى ەكى جىلدا 48 بالالار ءۇيى جابىلىپتى. 4 مىڭنان استام بالانى مەيىرىمدى وتباسىلار اسىراپ الىپتى. 1862 بالا ءوزىنىڭ تۋعان اتا-اناسىنىڭ قۇشاعىنا ورالعان. سوڭعى ون جىلدا بالالار ۇيىندەگى سابيلەر سانى ازايعان. بۇدان ون جىل بۇرىن ەلىمىزدە 17 مىڭ جەتىم بالا بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى 7 مىڭ ەكەن. بۇعان دا شۇكىر دەيدى ەكەنسىڭ.
«ماليكا جازىلىپ كەلەدى». بۇل اناسىنىڭ ءسوزى. ون جاسار ماليكا ج ۇلىننىڭ قاتەرلى ىسىگىمەن دۇنيەگە كەلگەن. اناسىنىڭ بالاسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالماعان. يزرايلدە وتا جاساتۋ ءۇشىن 55 مىڭ اقش دوللارى قاجەت بولىپتى. ءۇمىت ارقالاپ, قازاق راديوسىنا كەلگەن. ماليكانىڭ جاعدايى راديو ارقىلى جومارت جانداردىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, اقشا دا تابىلىپ, اللاعا مىڭ شۇكىر ماليكا دەرتىنەن ايىعىپ كەلەدى ەكەن. قانداي قۋانىش! كوپ تىلەگى كول عوي, اۋرۋىنان تولىقتاي ايىعىپ, ەلگە قىزمەت ەتەر ازامات بولسىن دەپ تىلەدىك. «جان جىلۋى» باعدارلاماسىنىڭ «قازاق راديوسى» تولقىنىنا شىققان 9 ايدان بەرى باعدارلاما كومەگىمەن 5 بالا شەتەلدە ەم الىپ, 1 كوپ بالالى وتباسى 3 بولمەلى پاتەرگە يە بولعان جانە كومەككە مۇقتاج جاندارعا 33 ملن تەڭگەدەن استام قايىرىمدىلىق قاراجاتى جينالىپتى.
«بۇل مۇمكىن ەمەس». ەڭ ءبىر اسەرلى ءسات. شيرەك عاسىرعا جۋىق ءبىرىن-ءبىرى كورمەگەن انا مەن بالانىڭ قاۋىشۋى. 22 جىلدىڭ الدىندا قىرعىزستاننان قازاقستانعا كەلىپ, قۇجاتتارىن جوعالتىپ الىپ, سول بەتى وسى جاقتا قالىپ قويعان رايسا نيكولاەۆنا 7 بىردەي بالاسىنان كوز جازىپ قالادى. قازاق راديوسىنىڭ «بارمىسىڭ, باۋىرىم؟» باعدارلاماسى ارقىلى تابىسقان انا مەن بالانىڭ ساحناداعى كەزدەسۋىنە جىلاماعان ادام جوق. توسىن جاڭالىقتى ەستىگەن انا ساحنادا جىعىلىپ قالا جازدادى. ءدال وسى ساتتە قازاقستانداعى قىرعىزستان ەلشىلىگىنەن ارنايى كەلگەن وكىل المازبەك قۋانىشبەك ۇلى ساحناعا كوتەرىلىپ رايسا اجەيدىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن قۇجاتتارىن تابىستادى. «بۇل مۇمكىن ەمەس» دەيدى اجە ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي. ەسى شىقتى, ەڭكىلدەپ جىلادى. ءبىزدىڭ دە كوكىرەگىمىزدەن كوتەرىلگەن ىستىق اعىن, جانارىمىزدىڭ جيەگىنەن بويلاپ كەپ, تومەن قاراي سىرعي بەردى.
جالپى, قازاقستاندا جىلىنا ەل امان جۇرت تىنىشتا 4 جارىم مىڭ ادام جوعالادى ەكەن. ونىڭ 30 پايىزى العاشقى 4 تاۋلىكتە, 50 پايىزى ءبىر ايدىڭ ىشىندە تابىلسا, قالعان 20 پايىزى سول كۇيى ءىز-ءتۇزسىز كەتەتىن كورىنەدى. 2017 جىلى 4 قازاندا «قازاق راديوسىنان» قايتا اشىلعان «بارمىسىڭ, باۋىرىم» . 5 ايدىڭ ىشىندە 353 ادامعا ىزدەۋ سالىپ, ونىڭ 32-ءسى تابىلىپتى.
بۇل كەشتە وسى باعدارلاماعا حابارلاسىپ, وسىدان ون بەس جىل بۇرىن جوعالعان اپكەسىن تاپقان مۇرات امانقۇلوۆتىڭ دا قۋانىشىنا دا كۋا بولدىق. سونىمەن بىرگە كوپ بالالى جانە سىرقات بالالارى بار وتباسىعا ءۇش بولمەلى پاتەر سىيلاعان تەمىرحان مالىك ۇلى سىندى ازاماتتاردىڭ جومارتتىنا ءتانتى بولدىق. اۋرۋداي اۋىر سىناقپەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ اياقتان تۇرعان گۇلجازيرانىڭ جىگەرىنە, قيىن ساتتە جارىنا تىرەك بولا بىلگەن مارعۇلانعا ريزا بولدىق. كىشكەنتاي ۇلدارىنىڭ ساحنادا تۇرىپ «انام اۋىرماسىنشى» دەگەن تىلەگىنە ء«اۋمين» دەدىك. بار بالانىڭ اناسى اۋىرماسىن!
قىمبات دوسجان, ءنازيرا بەردالى, اقبايان ساپارباەۆا سىندى تانىمال راديو باعدارلامالارىن جۇرگىزۋشىلەر جۇرگىزگەن بۇل كەش ءار تاعدىرعا ساي اسەرلى انمەن ادىپتەلىپ, كۇيمەن كومكەرىلىپ ادام بويىنداعى مەيىرىم, ماحاببات, ساعىنىش, سۇيىسپەنشىلىك سىندى اسىل سەزىمدەردىڭ پەرنەسىن ءدوپ باسىپ دۇنيەدە مۇقتاجعا قول ۇشىن بەرىپ, بىرەۋگە جاقسىلىق جاساۋدان اسقان باقىت جوق ەكەندىگىن ءار كورەرمەن تۇلا بويىمەن سەزىنەردەي اسەرگە بولەدى. دۇردانامەن بىرگە ءان سالعان گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا بۇدان بىلاي ءدۇردانانىڭ بۇكىل ساحنالىق كويلەكتەرىن ءوزى الىپ بەرەتىنىن جەتكىزسە, كوزى كورمەسە دە ءانىن ەستىپ اتا-اناسىنا «ارمانىم – سۇندەت اعامەن ءبىر ساحنادا بىرگە ءان سالۋ» دەيتىن گۇلحايا جۋاشباەۆادا سول ارمانىنا ءدال وسى كەشتە جەتتى. اتاقتى وپەرا ءانشىسى سۇندەت بايعوجينمەن «ساۋلە عۇمىر» ءانىن شىرقاپ كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. سونداي-اق, جۇبانىش جەكسەن ۇلى, ەلەنا ابدىحالىقوۆا, قاراقات ءابىلدينا, روزا القوجا, ونەرلى سالىقوۆتار وتباسى, قۇرماش ماحان, تامارا اسار سىندى انشىلەر دە كەش كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە جۇرەككە جىلۋلىق سىيلارداي ءان سالدى.
اسىرەسە, روزانىڭ «مەن سەنى سۇيەم ءومىر» ءانى ءدال وسى كەشتىڭ تابيعاتىن اشىپ, قانداي قيىن تاعدىرعا تاپ كەلسە دە مويىماعان جىگەرلى, ومىرگە قۇشتار, جەڭىمپاز جاندارعا كورەرمەن قۇرمەتى مەن تىلەكتەستىگىن اسىرا تۇسكەندەي ەرەكشە سەزىمگە بولەدى. كەزىندە ءوزى دە مۇگەدەك ارباسىنا تاڭىلعان تامارا اسار «قولداشى ماڭگى, قورعاشى ماڭگى سول قىزدى يەم, جاراتقان» دەپ بۇكىل جان قۋاتىن سارقا شىرقايتىن «سول ءبىر قىز» ءانىن ارباداعى قۇربىسى روزا مۇسامەن بىرگە ايتقاندا ءوز اياعىڭمەن جەر باسىپ ءجۇرۋدىڭ قانشالىقتى نىعمەت ەكەنىن تۇتاس تۇلا بوي, ج ۇلىن جوتاڭمەن سەزىنەسىڭ, تىلەۋىن تىلەيسىڭ.
«ول جازىلادى». بۇل تۋعاننان ءۇش ايدان كەيىن دارىگەرلەر ەكى كوزىنىڭ كورمەيتىنىن ايتقان ءبىر جاسار ارماننىڭ اناسىنىڭ ءسوزى. جىلعا جۋىق كۇلكىسىن جىلاۋعا ايىرباستاعان انا سول ارمانىن كوتەرىپ وسى زالعا كەلىپتى. ارماننىڭ جاعدايىن الدىن الا دايىنداعان سيۋجەتتەن كورگەن كورەرمەن ىشىنەن قايىرىمدى جاندار قولدارىن كوتەرىپ قول ۇشىن بەرەتىندەرىن ايتىپ جاتتى. ء دىنتانۋشى قايرات جولدىباي ۇلى مەن كاسىپكەر ەربول دايراشوۆ ارماننىڭ ەمىنە جۇمسالاتىن قارجىنى ءوز مويىندارىنا السا, تاعى ءبىر ازامات بارىپ كەلۋ شىعىنىن تولەپ بەرەتىنىن جەتكىزدى. ال, كەش سوڭىندا بۇكىل جۇرت ارماننىڭ ەمىنە كومەك بەرۋ ءۇشىن قويىلعان ارنايى جاشىكتەرگە اقشا سالۋعا اعىلدى. كەرەمەت كەشتىڭ اسەرىنەن قايىرىمدىلىق جاساۋعا ۇمتىلعان قالىڭ ءنوپىر ءۇش جەردەن قويىلعان جاشىككە اقشا سالۋعا ۇزىن سونار كەزەككە تۇردى. ءيا, اللا ءساتىن سالعاي, ول جازىلادى.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى جىل سايىنعى قايىرىمدىلىق يندەكسىن ەسەپتەپ شىعارۋ ءۇشىن الەمنىڭ 140 ەلىندە زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىن تىلگە تيەك ەتكەن جۇرگىزۋشىلەر سول زەرتتەۋ بويىنشا قايىرىمدى ەلدەردىڭ العاشقى بەستىگىنە بىلتىر يندونەزيا, كەنيا, جاڭا زەلانديا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى ەنگەنىن, ال, قايىرىمدىلىق جاساۋدان ءبىرىنشى ورىنعا سوعىس پەن داعدارىستان كوز اشپاي وتىرعان ميانما ەلى شىققانىن ايتتى. الەمدىك قايىرىمدىلىق يندەكسى بويىنشا 2017 جىلى قازاقستان 140 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 87-ءشى ورىنعا تابان تىرەگەن. اتتەڭ, كەشەگى جەسىرى جىلاماعان, جەتىمى قاڭعىماعان قايىرىمدى قازاق جۇرتى تىم بولماعاندا الدىڭعى 40-تىڭ جۋان ورتاسىنان كورىنسە ەدى-اۋ دەيدى ەكەنسىڭ مۇندايدا.
ءيا, بۇل يگى شارا بۇدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسى جاريالاعان جاڭا مەرەكە – «العىس ايتۋ» كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلدى. مەيىرىم مەرەكەسى قۇتتى بولسىن!
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
