ءوز ۇستازى فەليكس پرەميلسكيدىڭ ءوزى: «سەن پەتردى جەڭسەڭ, مىنالار مەنى ءتۇتىپ جەيدى, ءبىر ءسوزىمدى سىيلا», دەپ جىلارمان بولدى. سۋريكوۆتى وسىنىڭ الدىندا عانا 6:0 ەسەبىمەن ەڭسەرگەن مۇسابەكوۆ زار كۇيىندە ەدى. سول سپارتاكيادادان بۇيىرعانى – بەسىنشى ورىن. سۋريكوۆقا جول بەرمەگەندە, ءبىر مەدال قولىندا ەدى. قازاقتىڭ موينىنداعى يمپەريا قامىتى امانگەلدىدەي ازاماتتاردىڭ دا ەركىندىگىن شەكتەگەن زامان ەدى عوي.
سپورتقا ارناعان نەشە جىلعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن ول باپكەرلىكتەن كوردى. ءوزى جەتە الماعان بيىكتەرگە شاكىرتتەرى جەتتى. 1981-1987 جىلدار ارالىعىندا امانگەلدى مۇسابەكوۆ باپتاعان ۇلاندار كەڭەس وداعىن دۇركىرەتىپ, ودان ءارى الەم چەمپيوناتتارىندا ولجا سالدى. سول تۇستا ءۇش بىردەي ءتول شاكىرتى – امانگەلدى جاپاروۆ, سەرىك الشىنباەۆ جانە مۇرات ماياۋىزوۆ الاش جۇرتىنىڭ بوز كىلەمدەگى نامىس تۋىن بيىك ۇستادى.
سەرىك الشىنباەۆ – 1982 جىلى ەركىن كۇرەستەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق بالاسى. بۇل, ارينە, ايتۋعا عانا وڭاي. ول كەزدە الەمدىك دودادان گورى, كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيوناتىندا توپ جارۋ قيىن ەدى. تالاي مىقتىعا سان سوقتىرعان بالا سەرىك 1981 جىلى كسرو وقۋشىلار سپارتاكياداسىندا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەسە, سول جىلى بوزبالالار اراسىندا وداق چەمپيونى اتاندى. وداق چەمپيونى الەم بىرىنشىلىگىنە تالاسسىز بارسا كەرەك ەدى. بىراق كەڭەستىك قۇراماداعى ىشكى تارتىس تىم قاتتى بولاتىن, ونىڭ ۇستىنە ماسكەۋدىڭ قازاق بالۋاندارىنا دەگەن قىرىن قاباعى بار. امانگەلدى مۇسابەكوۆ شاكىرتىنىڭ التىن مەدالى الەم چەمپيوناتىنا بارۋعا كەپىل بولا المايتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. ءۇمىتتى كۇمان ەڭسەرگەن كۇندەردىڭ ءبىرى ەدى. وداق قۇراماسىنىڭ جاتتىعۋ جيىنى بارىسىندا الەمگە ايگىلى مامان ارمەناك كاراپەتيان 60-قا تولىپ, جاستار قۇراماسىن جاساقتاۋشى «ىعايلار مەن سىعايلار» داستارقان باسىنا جينالدى. سول جيىندا 34 جاستاعى امانگەلدى گيتارامەن ورىس رومانستارىن تامىلجىتا شىرقايدى. مۇنىڭ ونەرى قۇرامانىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى ءشامىل نەۆرەدينوۆتىڭ ايەلىنە قاتتى ۇنايدى. ء«سىز باي ادام ەكەنسىز!», دەيدى ول ىڭعايى كەلگەندە ريزالىعىن ءبىلدىرىپ. «ەگەر باي بولسام, شاكىرتتەرىم ەندىگى الەمدىك جارىستارعا بارعان بولار ەدى», – دەيدى جاس باپكەر ىشتەگى بۇلقىنىسىن جاسىرا الماي...
قۇداي ءساتىن سالىپ, سەرىك ىرىكتەۋ بەلدەسۋلەرىن جەڭىپ الدى. جولداماعا تالاس سوندا دا باسىلا قويمادى. نەۆرەدينوۆتىڭ بولمەسىنەن دە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ شاڭ-شۇڭ ايقايى ەستىلدى. اقىرى نە كەرەك, الەم چەمپيوناتىنا باراتىن بالۋانداردى حابارلايتىن كەز دە جەتەدى. ء«شامىل نەۆرەدينوۆ 52 كيلودا سەرىك الشىنباەۆتى اتاپ تۇرىپ, ماعان سونداي ءبىر ىزعارمەن وقتى كوزىن قاداپ ءوتتى, – دەيدى امانگەلدى مۇسابەكوۆ سول كۇندى ەسكە الىپ. – ال ونىڭ ايەلى كۇرەس زالىنىڭ ارعى بەتىنەن ماعان باس بارماعىن كورسەتىپ جىميىپ تۇردى». سويتكەن سەرىك سەنىمدى اقتاپ, الەم چەمپيوناتىنان التىن مەدالمەن ورالدى. وسى سەرىكتى امانگەلدى باپكەر سوناۋ 1978 جىلى قارقارالى وڭىرىندەگى ەكى جۇزدەي بالانى كۇرەستىرىپ, ىرىكتەگەندە جالعىز ءوزىن تاڭداپ الىپ, قاراعاندىداعى سپورت مەكتەپ-ينتەرناتىنا اكەلىپ ورنالاستىرعان ەدى. ۇستاز بەن شاكىرت ءۇشىن ناعىز سىناق وسى جەردەن باستالادى. دارىگەرلەر بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرگەن بالانىڭ جۇرەگىندە ءتۋابىتتى اقاۋعا قوسا جامباس سۇيەگىنەن دە كىنارات تاۋىپ, وعان كۇرەسۋگە تىيىم سالدى. سوعان قاراماستان, تاباندى باپكەر دارىندى جەتكىنشەكتى ءبىر جىل بويى جەڭىل جاتتىعۋلارمەن شىڭداپ, ۋاقىت وزا باپتاۋ پروتسەسىن كۇردەلەندىرە وتىرىپ, اقىرى ونى كەڭەس وداعىنداعى ماڭدايالدى بالۋاندار قاتارىنا قوستى. سەرىكتىڭ جۇرەگى بىرنەشە جىلدان كەيىن قالپىنا كەلسە, جامباس سۇيەگىندەگى دەرتى مازالاۋىن قويمادى. تالاي جارىستاردىڭ شەشۋشى تۇستارىندا سىر بەرىپ, امالسىز جەڭىلگەن كەزدەرى قانشاما. قايسار بالۋان مەن قايراتتى باپكەرى سوندا دا جاسىعان جوق: سەرىك 1984 جىلى كەڭەس وداعى قۇراماسىنىڭ ساپىندا جاستار اراسىنداعى الەم كۋبوگىن جەڭىپ السا, 1986 جىلى كسرو حالىقتارىنىڭ سپارتاكياداسىندا كۇمىس جۇلدەگە قول جەتكىزدى. بۇل – ەركىن كۇرەستەگى قازاق بالۋاندارىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان زور جەتىستىكتەر. ال 1987 جىلعى كسرو چەمپيوناتىندا سەرىك الشىنباەۆ تورەشىلەردىڭ كوپە-كورىنەۋ ادىلەتسىزدىگى سالدارىنان ءتورتىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى.
* * *
اۋجەكەڭنىڭ وزىمەن اتتاس شاكىرتى امانگەلدى جاپاروۆ – ەركىن كۇرەستەن جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى بولعان تۇڭعىش قازاق بالۋانى. بۇل بيىككە ول 1983 جىلى اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس قالاسىندا قول جەتكىزگەن بولاتىن. ال وعان دەيىن, ياعني 1981 جىلى كسرو وقۋشىلار سپارتاكياداسىنىڭ باس جۇلدەسىن, بۇكىلوداقتىق جاسوسپىرىمدەر بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدالىن جەڭىپ الدى. 1983 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ جاستار چەمپيوناتىندا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. سول جىلى كسرو قۇراماسى ساپىنا قابىلداندى. سول كەزدە 52 كيلو سالماق دارەجەسىندە وداقتاعى ەڭ ۇزدىك بالۋاننىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ امانگەلدى ەدى. بىراق قۇرامانىڭ باپكەرلەر كەڭەسى كيەۆتەگى الەم چەمپيوناتىنا سودان جارتى جىل بۇرىن عانا وتا جاساتقان بالۋان اناتولي بەلوگلازوۆتى قوسىپ, ول قولا مەدالعا عانا قول جەتكىزە الدى. ايتسە دە جاراتىلىسىنان قايسار, ءارى مىنەزدى جىگىت كەلەسى 1984 جىلى كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا الەم كۋبوگىن جەڭىپ الدى. ءسويتىپ امانگەلدى جاپاروۆ حالقىمىزدىڭ سپورت تاريحىنا ەركىن كۇرەستەن جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى جانە ەرەسەكتەر اراسىندا الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتانعان العاشقى قازاق بالۋانى رەتىندە تىركەلدى.
امانگەلدى اعامىزدىڭ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان تاعى ءبىر شاكىرتى – مۇرات ماياۋىزوۆ. تالانتتى بالۋان 1987 جىلى 62 كيلو سالماقتا «دينامو-1» سپورت قوعامى قۇراماسىنىڭ ساپىندا كسرو كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. ول 1984 جىلى الماتىدا وتكەن وداق كۋبوگى ءۇشىن سىندا دا بارلىق قارسىلاستارىنان باسىم تۇسكەن بولاتىن. 1982-1984 جىلدار ارالىعىندا كسرو جاسوسپىرىمدەر جانە جاستار چەمپيوناتتارىندا ءبىر كۇمىس, ەكى قولا مەدالعا يە بولدى.
ءيا, 1981-1987 جىلدارداعى قازاق ەركىن كۇرەسى بالۋاندارىنىڭ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, امانگەلدى مۇسابەكوۆ شاكىرتتەرىنىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە وزىق بولعانىنا كوزىڭىز جەتەدى. ال ەلىمىزدىڭ, ودان ءارى بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ شەگىنەن اسىپ, الەمدىك اۋقىمداعى باسەكەلەردە دارا شىعۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى بەلگىلى. وسىنىڭ ءبارى, ءبىرىنشى كەزەكتە, باپكەرگە بايلانىستى. ەگەر ول تەرەڭ ىزدەنبەسە, ءوز كاسىبىنە شىنايى ماحابباتپەن كىرىسپەسە, شاكىرتتەرىن سوڭىنان ەرتە الماسا, ولارعا دۇنيەجۇزىلىك جارىستىڭ جۇلدەسى بىلاي تۇرسىن, ەل چەمپيوناتىندا جەڭىسكە جەتۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولار ەدى.
امانگەلدى اعا 1978-1984 جىلدار ارالىعىندا شاكىرتتەرىمەن بىرگە اۋەلى بۇكىلوداقتىق «دينامو» قوعامىنىڭ قۇراماسىندا, كەيىن كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا تەر توكتى.
ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تالاي قۇرباندىققا بارۋعا تۋرا كەلدى. قاراعاندىداعى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرناتتا باپكەر بولعان كەزىندە سول ينتەرنات جاتاقحاناسىندا ون جىلداي تۇرىپتى. پاتەر الۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, «الەم چەمپيونىن دايىنداماي وسى جەردەن كەتپەيمىن», دەيتىن كورىنەدى. جازعى كانيكۋل كەزىندە ينتەرنات اۆتوبۋسىن سۇراپ الىپ, اۋىل-ايماقتى ارالايدى ەكەن. سونداعى ىزدەيتىنى – سپورتقا بەيىم بالا. شاكىرت ەتىپ العان بالالاردى ءوز پەرزەنتىندەي باۋىرىنا باسىپ, قاجەت كەزدە سولاردىڭ ۇستازى, دارىگەرى, پسيحولوگى, ديەتولوگى, سىرلاسى, الىس جولداعى قامقورشىسى دا بولا بىلگەن. سويتكەن ەڭبەگى اقتالدى. تالاي جىل توككەن ماڭدايتەرى التىن-كۇمىسكە اينالىپ, ەسىمى قازاق سپورتىنىڭ تاريحىندا قالدى. «بۇل كۇندە مەكتەپ-ينتەرناتتى ۇزاق جىل باسقارعان باقداۋلەت ءۇربىسىنوۆ دەگەن اعامىزدى قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. ءاربىر ىسىمە قولداۋ كورسەتىپ, قولتىقتان دەمەپ وتىردى. ناعىز سپورتتىڭ جاناشىرى, ۇلتىن سۇيگەن ادال دا اسىل ازامات ەدى», دەيدى بۇل كۇندە باپكەر اعا تەبىرەنە.
* * *
امانگەلدى مۇسابەكوۆ جارتى عاسىرعا جۋىق باپكەرلىك عۇمىرىندا تابىستىڭ شىڭىنا دا شىقتى, تەپكى مەن تەپەرىشتى دە كورىپ باقتى. اينالاسىندا جۇرگەن ءىشى تار پەندەلەر بۇعان ۇلتشىل دەپ جالا جاۋىپ, ماسكەۋگە ارىز دا دومالاتقان. سول ماسكەۋدەن ەكى رەت كوميسسيا ەرىنبەي كەلىپ, مۇنىڭ ءىسىن ماي شاممەن قاراعان كەزدەر دە بولدى. اتاققا قىزىقپاعان, مانساپقا قۇمارتپاعان اسىل تەكتى قاسيەت بار ەدى بويىندا. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى قاراعاندى وبلىسى سپورتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن ۇسىنعاندا باس تارتقان. ەكى بىردەي الەم چەمپيونىن دايارلاعانى ءۇشىن «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى» اتاعىن دا الۋى كەرەك ەدى. قۇجاتتارىن ماسكەۋ سۇراتىپ السا دا, سونى ارتىنان قۋمادى...
زامان الاعاي دا بۇلاعاي بولعان 90-جىلدارى باپكەرلىك قىزمەتتەن قول ءۇزىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دە ءدامىن تاتتى. كۇرەستەن باسقانى كورمەگەن شاكىرتتەرىمە دە شاراپاتى تيسە دەگەن نيەت قوي, باياعى. سودان ءبىراز جىلدى ارتقا سالىپ, ءوزى تالاي ۋاقىت تەر توككەن مەكتەپ-ينتەرناتقا قايتا ورالعانىندا, سول كەزدەگى باسشىلىقتىڭ قار جاۋعان قاباعىنا تاپ بولدى. بۇل جاعداي باپكەردىڭ جانىنا قاتتى باتىپ, جۇرەگىنە جارا سالعان ەدى. قولدى ءبىر سىلتەپ, كەتە بارعان. ءسويتىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە سول كەزدەرى ەل سپورتىن باسقارعان داۋلەت تۇرلىحانوۆتان شاقىرتۋ الدى. ۇزاماي استاناداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ اتىنداعى سپورتتىق مەكتەپ-ينتەرناتقا باپكەر بولىپ ورانالاستى. ەكى جىلداي تەر توگىپ, بوز كىلەمدى جاعالاعان تالاي بوزوكپەنىڭ جۇرەگىندە كيەلى كۇرەس ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىق وتىن مازداتتى. مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, بەلگىلى سپورت ءجۋرناليسى قىدىربەك رىسبەك تاراپىنان قولداۋدى مولىنان كوردى. «قىدىربەكتىڭ ازاماتتىعى سونداي, شاكىرتتەرىم ورالعا جۇمىسقا شاقىرعانىندا مەنىمەن بىرگە سوناۋ باتىس قازاقستانعا بارىپ, ونداعى ماعان جاسالعان جاعدايعا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا كەرى قايتىپ ەدى», دەيدى امانگەلدى اعا.
ورالدا امانگەلدى ءابدىش ۇلى 14 جىلعا جۋىق باپكەرلىك ەتتى. كوبىنە جاس دارىنداردى كۇرەس ونەرىنە باۋلىپ, جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا اپارار داڭعىلعا سالدى. تاياۋدا, قاسيەتتى ورال توپىراعىندا عۇمىرىنىڭ جاسامپاز ەڭبەككە تولى قيماس جىلدارىن قالدىرىپ, امانگەلدى اعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە ورالدى. قازىر زايىبى, ۇلاعاتتى ۇستاز نۇربيكە احمەتجانوۆا ەكەۋى قاراعاندىنىڭ ماڭىنداعى اقتاس دەگەن كەنتتە تۇرىپ جاتىر. ەكى ۇل, ءبىر قىزدان جەتى-سەگىز نەمەرە سۇيگەن.
بۇگىندە امانگەلدى اعا مۇسابەكوۆ اقساقال 70-كە كەلىپ وتىر. قازاققا ەكى بىردەي الەم چەمپيونىن سىيلاعان ايگىلى باپكەردى ەلگە كەلدى ەكەن دەپ ازىرگە ىزدەي قويعان ەشكىم جوق. ءوزى تالاي جىل ەڭبەك ەتكەن سپورت مەكتەپ-ينتەرناتى, جالپى قاراعاندى سپورتىنىڭ باسشىلىعى تىم-تىرىس. كىندىك قانى تامعان قارقارالىسى دا اتاعىن ايداي الەمگە شىعارعان قىران تەكتەس ۇلانىنىڭ ءبىر حابارىن بىلسە ارتىق بولماس ەدى-اۋ. جاقسىنىڭ قادىرىنە كوزى تىرىسىندە جەتكەننەن ارتىق نە بار؟!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
