سونىمەن رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى ءوزىنىڭ قاۋلىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى جانە جەكە قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا شەشۋشى ۇلەس قوسقانىن, حالىق بىرلىگىن, كونستيتۋتسيانى, ادام جانە ازامات قۇقىعى مەن ەركىندىگىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتكەن تاريحي ميسسياسىن اتاپ كورسەتتى. مۇنىڭ جولداۋعا قانداي قاتىسى بار دەرسىز. مەنىڭ ويىمشا, تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس رەسپۋبليكانىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قىزمەتىنىڭ باستى پرينتسيپتەرى – قوعامدىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىق, حالىق يگىلىگى ماقساتىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم. ال پرەزيدەنتىمىز ءوز جولداۋىندا جاسىنا قاراماي, بۇكىل ازاماتتاردى قامتيتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق جۇيەسىن قۇرۋعا نازار اۋدارادى, ياعني ادام, ونىڭ قۇقىعى جانە ەركىندىگى رەتىندەگى قۇندىلىقتار ماسەلەسىن كوتەرەدى.
جاڭا ۇلگىدەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ باستى باسىمدىقتارى تۇراقتى تۇردە وزگەرىپ وتىراتىن ءبىلىم اعىنىنا بەيىمدەۋ جانە ونى مەڭگەرۋ بولۋى ءتيىس. ەرەكشەلىكتەرگە ءمان بەرۋ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ءبىرتۇتاس ۇلتتى قالىپتاستىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەسكەرتەدى. بۇل مىندەتتەر قوعامدىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم سياقتى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەردى دامىتۋ ارقىلى ىسكە اسپاق. بۇل رەتتە جاڭا يدەيالار مەن زەرتتەۋلەرگە, زاڭگەرلەر مەن فيلوسوفتارعا, ساياساتتانۋشىلار مەن قازىرگى زامانعى تاريحشىلارعا دەن قويۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ەلباسى وسى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى ءتيىمدى جولداردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىڭ تىلدىك ساياساتىن جەتىلدىرۋ دەپ بىلەدى.
بۇل جەردە مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى دامىتۋ ماسەلەسى قوسا قاراستىرىلادى. مەملەكەت باسشىسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا بۇل تۋرالى اتاپ ايتقانى بەلگىلى.
پرەزيدەنت جولداۋىن وقي كەلە, ونىڭ زاماناۋي تەرمينولوگيانى جانە الەمدە بولىپ جاتقان پروبلەمالاردى ءجىتى نازاردا ۇستايتىنىنا ەرىكسىز نازار اۋداراسىڭ. زامانمەن بىرگە قادام باسۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق باسقارۋشىلىق پروتسەستەردى تسيفرلاندىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. بۇل رەتتە عالىمدارىمىز بەن قۇقىقتانۋشىلارىمىزعا ويلاناتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ماسەلە بويىنشا بىزدە تولىققاندى زاڭدىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن جوق جانە وسى پروتسەستەردى قۇقىقتىق رەتتەيتىن تەتىكتەر دە بولماي وتىر.
الايدا بۇل رەتتە شەتەلدىك ءىس-تاجىريبە بار, ءبىز ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ ءوزىمىزدىڭ جەكە دامۋ ۇلگىمىزدى جاساۋىمىز قاجەت. ايتا كەتەتىن جايت, قورىمىزدىڭ باسشىلىعى وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن ءىس-شارالار كەشەنىن جوسپارلاپ وتىر (دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار). بۇدان باسقا قور استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن بىرلەسىپ بيىلعى شىلدە ايىندا وسى ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلادى. زاڭگەرلەر ءبىرىنشى كەزەكتە سوت ورتالىعى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمىنە كوڭىل اۋدارادى. پرەزيدەنتتىڭ احقو-عا قاتىستى جولداۋدا قويعان مىندەتتەرىنە بايلانىستى قازاقستاندىق عىلىمعا كونتينەنتالدىق قۇقىق – اعىلشىن جانە ەۋروپالىق ينستيتۋتتار كونۆەرگەنتسياسىنىڭ شەتەلدىك ءىس-تاجىريبەدەگى ءۇردىسىن زەرتتەۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن.
جولداۋدا پرەزيدەنت ۇكىمەت الدىنا بيزنەستى قولداۋدى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇيەلى شارالاردىڭ جاڭا پاكەتىن دايىنداۋ, ونى كولەڭكەدەن شىعارۋ مىندەتىن قويدى. كەيىنگى ۋاقىتتا جەمقورلىققا, كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەس بويىنشا رەپرەسسيالىق ستەرەوتيپ قالىپتاستى. ايىپكەرلەردىڭ قاتارىندا بۇرىنعى جوعارى لاۋازىمدى شەندىلەردى كورۋگە بولادى. زاڭ الدىندا بارلىعى تەڭ.
الايدا بيزنەستى كولەڭكەدەن شىعارۋ بويىنشا جاڭا جۇيەلى شارا قابىلداۋ تۋرالى ماسەلە قويۋ قاجەت. بۇل بيزنەستى زاڭدى تۇردە جۇرگىزۋدى ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەتۋگە جاعداي جاساۋ قاجەت دەگەن ءسوز. وسى كۇرەستە تسيفرلاندىرۋ ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى, وندا باقىلاۋ ءابسوليۋتتى بولادى, ال جەمقورلىق كەيبىر كەزدە مۇمكىن دە بولمايدى. مىسالى, بلوكچەين تەحنولوگياسى كەز كەلگەن ادامدى كەزەكسىز جىلجىتۋعا نەمەسە ارنايى ءراسىمدى ساقتاماي-اق كەز كەلگەن پرەفەرەنتسيالاردى الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
بۇگىن ءبىز بۇل يدەيالاردى پرەزيدەنتتىڭ 2018 جىلعى 15 اقپاندا بەكىتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنان كورىپ وتىرمىز.
قىلمىستىق, ازاماتتىق ىستەر جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەر كەزەڭ-كەزەڭمەن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلەدى. ول بۇرمالاۋ جانە جەمقورلىق ءۇشىن مۇمكىندىكتەردى ازايتادى, بۇل ءىس جۇرگىزۋدى ۇنەمدەيدى, مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالماقتى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىنە تيگىزەتىن زارارىن ازايتادى.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بويىنشا الدىن الۋ شارالارى اراسىندا ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ سۇرانىسىنا يە قىزمەتتەردى كورسەتۋدە تۇتىنۋشىلارمەن بايلانىستاردى جەڭىلدەتۋگە, تسيفرلاندىرۋعا جانە قىسقارتۋعا, ولاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, زاڭنان تىس ارەكەت جاساۋ قاجەتتىگى مەن مۇمكىندىگىن ازايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
تسيفرلاندىرۋ پروتسەسى جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن ءتيىستى ماماندار قاجەت. سوندىقتان ولاردى دايىنداۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ پەداگوگيكالىق قۇرىلىمدارعا, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, كوللەدجدەرگە نەمەسە ورتا مەكتەپتەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە اڭگىمە وسىنداي مامانداردى دايىنداۋ باعدارلامالارىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى بولۋى ءتيىس. بۇگىن بە, ەرتەڭ بە جۇمىس كۇشىنىڭ كەيبىر بەلگىلى بولىگى بوساتىلاتىنى انىق.
تسيفرلاندىرۋ پروتسەسى زاڭدىق ءىس-تاجىريبەنى اينالىپ وتپەيدى. بىراق مەنىڭ ويىمشا ماشينالار بارلىق مامانداردى اۋىستىرا المايدى. قۇقىقتانۋدا كوپتەگەن قايتالاناتىن ىستەر بار, ولاردى كومپيۋتەر تىلىنە اۋىستىرۋ جانە «روبوتتارعا» تاپسىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىگە بەرۋ شاراسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
الايدا ءبىز قۇقىقتانۋ نەگىزدەرىنىڭ زاڭ نورمالارىن ءبىلىپ قانا قويماي بەلگىلى قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى, قۇقىقتىڭ ءمانىن, اتاپ ايتقاندا, قۇقىقتىق سوتتىڭ فيلوسوفياسىن ۇعىنۋىمىز قاجەت. سۋديا شەشىمدى ادىلەتتىلىكتى باسشىلىققا الا وتىرىپ قابىلدايدى, ول ءۇشىن زاڭدى شەبەرلىكپەن قولدانا الاتىن, بولىپ جاتقان جاھاندىق پروتسەستەردى زەردەلەيتىن جاڭا بۋىن زاڭگەرلەر قاجەت بولادى.
پرەزيدەنت قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تۋرالى ايتا كەلە, تەرمينولوگيانى رەتتەۋ بويىنشا كوپ جۇمىس اتقارۋعا شاقىردى.
بۇل وتە ماڭىزدى پروبلەما جانە ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭگەرلەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كوپتەگەن زاڭ تەرميندەرى قازاق تىلىنە 90-جىلداردىڭ باسىندا اۋدارىلدى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى, قالاي اۋدارىلعانى زاڭگەرلىك قاۋىمداستىقتا ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلانۋدا. وسىعان بايلانىستى ماسەلەنى شەشۋگە كوپ كوڭىل اۋدارىپ, وتكەن قاتەلىكتەردى ەسكەرۋ قاجەت. كەيبىر زاڭ تەرميندەرى, مىسالى «ەكسپەرتيزا» دەگەن ءسوز بىزگە لاتىن تىلىنەن كەلگەن.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا «زاڭنىڭ ۇلىقتىعى» تەرمينىمەن قاتار, «قۇقىقتىڭ ۇلىقتىعى» دەگەن تەرميندى پايدالانادى. قازىرگى زامانعى زاڭ ادەبيەتىندە زاڭ ۇلىقتىلىعى سۋبستانتسياسىمەن سالىستىرعاندا, جوعارى ءارى جان-جاقتى قامتىلاتىن قۇقىقتىڭ ۇلىقتىعى دەگەن ۇعىمعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى ءوزىنىڭ قاۋلىسىنىڭ بىرىندە وسى ءپرينتسيپتى ساقتايتىن وزگە ەلدەر تۋرالى پىكىر ءتۇيۋ مۇمكىندىگى تۋرالى كريتەريدى بەلگىلەدى. ءبىزدىڭ زاڭگەر-عالىمدار زاڭ شىعارۋشىعا جانە قۇقىق قولدانۋشىلارعا تەوريالىق نەگىزدەلگەن دايەكتەمە بەرۋ ءۇشىن, وسى قۇقىقتىق ينستيتۋتتى تەرەڭ ۇعىنۋ ءۇشىن وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
يگور روگوۆ,
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
