پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ «قىزىل ەڭبەك» دەپ اتالاتىن, ەرتىستىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان قازاق اۋىلىنداعى ون جىلدىق ورتا مەكتەپتى 1949 جىلى ۇزدىك اياقتاعان جابايحان مۇباراك ۇلىنا فيلوسوف بولۋعا كەڭەس بەرگەن ۇستازدارىنىڭ كورەگەندىگىنە ەرىكسىز تاڭ قالاسىڭ! نەگە ول فيلوسوف بولۋى كەرەك؟ فيلوسوف نەمەن اينالىسادى, نە تىندىرادى؟ ول كەزدەرى بۇكىل قازاقستاندا فيلوسوف اتاۋلىلار ساناۋلى عانا ەدى, فيلوسوفتاردى دايىندايتىن وقۋ ورنى دا جوق بولاتىن.
سانالى ءومىر ماقسات-مۇراتسىز, ارمان-تىلەكسىز بولمايدى عوي. بۇل, اسىرەسە, ادامنىڭ جالىنداعان جاس شاعىندا ونىڭ قيالىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, ءومىر جولىن تاپ باسىپ تاڭداۋعا جەتەلەيدى. ءومىر جولىن دۇرىس تاڭداپ, ءوز ىقتيارىڭمەن, شىنايى كوڭىلىڭمەن الدىڭا ىزگى ماقسات قويىپ, سوعان بەرىلە قىزمەت جاساۋ – جەمىستى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءبىر كىلتى وسىندا جاتقانى بەلگىلى. ون التىداعى جاس تۇلەكتىڭ سانالى تۇردەگى شەشىمدى تاڭداۋى, ۇستازدارىنىڭ جورامالىنا ساي فيلوسوفيا بولىپ شىقتى, ال مۇنىڭ ءوز رەتى, ءوز نەگىزدەرى جوق ەمەس ەدى.
حح عاسىردىڭ 30-40-جىلدارى قازاق حالقىنىڭ باستان كەشكەن قيىنشىلىقتارى بۇكىل ەلدى قانسىراتىپ, مۇشكىل جاعدايعا ۇشىراتقانى ءمالىم. سول كەزدەرى زورلىق-زومبىلىقتىڭ, اشارشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ حال-كۇيى تىم ناشار بولاتىن. جوقشىلىقتى كورىپ وسكەن جاكەڭ, ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن تەرەڭ سەزىنىپ, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى, سەرگەكتىگى ەرتە ويانىپ, دەربەس وي مەن ىسكە بەيىم بولىپ ءوستى. اجەسى زىليقانىڭ تاربيەسىن كورىپ, ودان حالىق ەرتەگىلەرى مەن ماقال-ماتەلدەرىن ەستىپ, باتىرلار جىرىن وقىپ, اباي ولەڭدەرىن جاتتاپ, قازاقى سالت-داستۇرلەردى, ۇلتتىق ءدىلدى بويىنا سىڭىرە ماشىقتاندى ول ومىرگە. اۋىل بالالارىمەن مال باعىسىپ, اتقا مىنە جارىسىپ, ەرتىستە شومىلىپ, بالىق اۋلاپ, جەمىس-جيدەك تەرىسىپ, ءىنىسى مەيىرحاندى قامقورلىعىنا الىپ, بالالىق شاقتىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن دا, اۋىل ءومىرىنىڭ تىنباس كۇيبەڭىن دە باستان كەشتى. مەكتەپتە سىيلى بولدى, وقۋ كوميتەتىن, كومسومول ۇيىمىن باسقاردى, وقۋ وزاتى اتاندى. ەسەپ شىعارعاندا, اۋىزشا ساباقتاردا دا, اسىرەسە, ءتىل, ادەبيەت, تاريح پاندەرىنە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن.
كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق, وقۋ-ءبىلىم ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن مەكتەپ مۇعالىمدەرى جاستاردى ادامگەرشىلىكتىڭ, بىلىمپازدىقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ سارا جولىنا باستاپ, دۇرىس وقىتىپ, جاقسى تاربيە بەرۋگە ۇمتىلاتىن. سوندىقتان ادامزاتتىڭ العاشقى ۇستازدارى دەپ سانالاتىن كونە گرەك فيلوسوفتارىنىڭ (فالەس, پيفاگور, دەموكريت, سوكرات, پلاتون, اريستوتەل جانە ت.ب.), الەمدىك عىلىمنىڭ جاسامپازدارى سانالاتىن اتاقتى نيۋتون, ماكسۆەلل, دارۆين, م.ۆ.لومونوسوۆ, د.ي.مەندەلەەۆ, م.پلانك, ا.ەينشتەين جانە ت.ب. عالىمداردىڭ, قازاق ويشىلدارىنىڭ, اقىن-جىراۋلارىنىڭ, بي-شەشەندەرىنىڭ, شوقان, ىبىراي, اباي سياقتى شوقتىعى بيىك تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ءجيى اتالىپ, وقۋلىقتاردا دا ولاردىڭ ىلىمدەرى, ايتقان ۇلاعاتتى سوزدەرى تۋرالى جالپى مالىمەتتەر بەرىلىپ, دانالار, دانىشپاندار, ۇلگى تۇتارلىق عۇلامالار دەپ سانالاتىن. دانالىقتىڭ كوزى فيلوسوفيادا, ال فيلوسوف بولۋ دانا بولۋمەن بارابار دەگەن تۇسىنىك كەڭ تاراعان ەدى كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا. جاسىنان العىر جاكەڭدى بۇل ورەسى بيىك, اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايتىن, قيالىن قوزعاپ, ويىنا سالماق سالاتىن. وسىنى اڭعارعان ۇستازدارى دا وزدەرىنشە جورىپ, جاكەڭنەن زور ءۇمىت كۇتىپ, فيلوسوف بولۋىن تىلەپ, باتالارىن بەرگەن ەدى. ءدال سول 1949 جىلى بۇكىل قازاقستانداعى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان فيلوسوفيا فاكۋلتەتى اشىلىپ, جاكەڭ سول وقۋعا تۇسەدى. ءسويتىپ ونىڭ فيلوسوفيالىق ءوسۋ جولى باستالادى.
جابايحان مۇباراك ۇلى ستۋدەنت كەزىندە بار كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, فيلوسوفيا كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, كونسپەكتىلەپ, تۇسىنبەگەن جەرلەرىن ۇستازدارىنان سۇراپ, كەرەمەتتەي تالپىنادى. ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن بايقاعان ۇستازدارى, اسىرەسە, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت م.ن.چەچين ونى قاتتى قولداپ, اقىل-كەڭەس بەرىپ, فيلوسوفيالىق ويدىڭ قىر-سىرىنا مەڭزەپ, كلاسسيكتەردىڭ ەڭبەكتەرىن تەرەڭدەي وقىپ-يگەرۋگە باعىتتايدى. ءوزىنىڭ ىزدەنىمپازدىعى, قاجىر-قايراتى ارقاسىندا ەڭ ۇزدىك ناتيجە كورسەتىپ, وقۋىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرەدى.
1955-58 جىلدارى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اسپيرانتۋرادا وقىپ, بەلگىلى فيلوسوف ە.پ. سيتكوۆسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ شىعادى. مۇندا دا جاكەڭنىڭ دايىندىعىنىڭ, ءبىلىم دارەجەسىنىڭ جوعارىلىعىن, تالپىنىسىنىڭ قۋاتتىلىعىن, العىرلىعىن اڭعارعان ماسكەۋلىك پروفەسسور, اپتا سايىن ونى ءوز ۇيىندە قابىلداپ, سۇراق-جاۋاپقا نەگىزدەلگەن ەكى جاقتى سۇحبات قۇرىپ, ءبىلىمىن شىڭداي تۇسەدى, الەمدىك فيلوسوفيانىڭ جاس عالىمعا بەيمالىم تۇستارىنان حاباردار ەتەدى, ماسكەۋدەگى فيلوسوفيالىق احۋالدىڭ ءمان-جايىن اشىپ بەرەدى.
الماتىعا قايتا ورالعان جاكەڭ سول 1958 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا اشىلعان فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. ينستيتۋتتىڭ العاشقى ديرەكتورى ايگىلى قازاق زاڭگەرى, سوعىس ارداگەرى سالىق زيمانوۆ تالانتتى جاس عالىمداردى جيناستىرىپ, جان-جاققا ءبىلىمىن جوعارىلاتۋعا جىبەرىپ, مامانداردى دايارلاپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن بىلگىرلىكپەن ۇيىمداستىرىپ, رەسپۋبليكادا فيلوسوفيا مەن زاڭ عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءبىلىمدى دە ىسكەر, باتىل, جاڭاشىل ازامات ەدى. ول ءبىرتالاي جاس فيلوسوفتاردى جۇمىسقا قابىلداپ, ولاردىڭ ءسوز ساپتاۋىنا, فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ سىندارلىعىنا كوز جەتكىزىپ, جابايحاندى باس قىلىپ, ديالەكتيكا تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن شىعارماشىلىق توپ قۇرىپ بەرەدى. بۇل توپتىڭ قۇرامىنا م.ي.باكانيدزە, ا.ح.قاسىمجانوۆ, ل.ك.ناۋمەنكو جانە گ.ا.يۋگاي كىرەدى. جاس جاعىنان قاتارلاس بۇل جىگىتتەر بىرنەشە مونوگرافيا جاريالاپ, تەز ارادا بۇكىل وداق كولەمىندە اتىشۋلى «ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ الماتىلىق مەكتەبى» دەگەن اتاققا يە بولىپ شىعا كەلدى.
ديالەكتيكا تەورياسىنىڭ ىشكى ارقاۋى بولىپ تابىلاتىن ابستراكتىلىقتان ناقتىلىققا ورلەۋ ءادىسىنىڭ نەگىزگى ءبىر ماسەلەسى: «نەدەن باستاۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەتىن. وسى وزەكتى ماسەلەنىڭ جان-جاقتى شەشىمىن ج.ءابدىلدين «پروبلەما ناچالا ۆ تەورەتيچەسكوم پوزناني» (1967 ج.) دەگەن مونوگرافياسىندا بەرگەن بولاتىن. بۇل كلاسسيكالىق تۋىندى دەپ مويىندالعان ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە ونىڭ اۆتورى ماسكەۋدە كسرو عا فيلوسوفيا ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, وتىز بەس جاسىندا عىلىم دوكتورى اتانادى. سول 1968 جىلى قىركۇيەك ايىندا «ديالەكتيكالىق لوگيكانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا بۇكىلوداقتىق ءبىرىنشى سيمپوزيۋم وتكىزىلىپ, الماتى قالاسى وداق بويىنشا ديالەكتيكا تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ورتالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالادى. بۇدان كەيىن 1977 جانە 1990 جىلدارى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سيمپوزيۋمدار وتكىزىلەدى. ج.م.ءابدىلدين باسقارعان فيلوسوفتار كەشەندى-باعدارلامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, وداقتا ءبىرىنشى بولىپ ديالەكتيكا كاتەگوريالارىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن جۇيەسىن قۇرىپ بەرەدى.
1983 جىلى جاكەڭ باسقارعان فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتى بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى رەتىندە سوكپ وك مەن ۆتسسپس-ءتىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىمەن, 1984 جىلى ونىڭ ءبىر توپ ارىپتەستەرى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسى بويىنشا قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن ماراپاتتالادى. قازاقستاندىق ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق فيلوسوفيالىق مەكتەپتىڭ اتاق-داڭقى وداق كولەمىنەن اسىپ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە جايىلادى. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستالعان فيلوسوفيالىق ورلەۋ قازاقستاندا وسى كۇنگە دەيىن ءوز جالعاسىن تاۋىپ, قازاق فيلوسوفياسىنىڭ بويىن تىكتەپ, ونىڭ بولمىسىنا تەرەڭ ءمان بەرە جالعاسىپ كەلە جاتقانى انىق.
ج.ءابدىلديننىڭ فيلوسوفيانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن ايتىپ جەتكىزۋ ءۇشىن, ونىڭ جازعان كىتاپتارىن, ۇسىنعان يدەيالارىن اتاپ, وسىرگەن شاكىرتتەرىن سانامالاپ, ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيالارىن, قاتىناسقان الەمدىك فيلوسوفيالىق كونگرەستەرىنىڭ (ول 1968 جىلدان باستاپ بەس جىلدا ءبىر وتەتىن وسى كونگرەستەردىڭ بارىنە قاتىناسقان بىردەن-ءبىر قازاقستاندىق فيلوسوف) ءتۇسىن تۇستەپ جاتۋعا تۋرا كەلەر ەدى, ال بۇل ۇلكەن كىتاپقا ازىق بولار اڭگىمە. توقەتەرىن قىسقا قايىرىپ قورىتا ايتقاندا, مىنە 60 جىلداي ۋاقىت قازاق دانالىعىن جەر بەتىنە جايىپ, قازاقستاننىڭ فيلوسوفيالىق مەكتەبىن تىكەلەي باسقارىپ, ونىڭ بولمىس-تىرشىلىگىنە جان ءبىتىرىپ, بۇكىل الەمدىك فيلوسوفيانىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتاعىن ءوز شاكىرتتەرىمەن, قىزمەتتەس ارىپتەستەرىمەن بىرگە جوعارى كوتەرىپ كەلە جاتقان ابزال اعامىز جابايحان مۇباراك ۇلىنا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
ج.ءابدىلديننىڭ عالىم-ازامات رەتىندەگى ەرەكشە اتاپ كورسەتەرلىك ءبىر قاسيەتى ونىڭ الەۋمەتتىك-قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋىندا. بۇل ونىڭ فيلوسوفيالىق ءومىر سالتىنىڭ مىزعىماس ءبىر كرەدوسى دەسە دە بولادى: قوعامدا ءومىر سۇرە وتىرىپ, وندا بولىپ جاتقان وقيعالارعا, ساياسي-مادەني وزگەرىستەرگە بەيجاي قاراۋعا بولمايتىنىن, قوعامدىق ومىردەگى قارىم-قاتىناستاردىڭ ءبارى دەرلىك ادامعا بايلانىستى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ول, ءاردايىم قوعامدىق شارالار مەن ءىس-ارەكەتتەرگە بەلسەنە قاتىناسىپ, ءوز مىندەتتەرىن ادال اتقارىپ, ناتيجەلى قولعابىسىن تيگىزەتىن. مىسالى, حح عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى ول اكادەميالىق عىلىمي قىزمەتتەرىمەن (ينستيتۋت ديرەكتورى, قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ اكادەميك-سەكرەتارى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, ءارتۇرلى عىلىمي جۋرنالدارىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى جانە ت.ب.) قاتار, الماتى قالاسى حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كسرو فيلوسوفيا قوعامى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى ءارى قازاق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, رەسپۋبليكالىق ء«بىلىم» قوعامىنىڭ فيلوسوفيا بويىنشا ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى, سوۆەت-قىتاي دوستىعى قوعامىنىڭ قازاق بولىمشەسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, كسرو لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى جانە ت.ب. قوعامدىق-الەۋمەتتىك ماڭىزى زور مىندەتتەردى قوسا اتقارادى. كەزىندە شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ جونىندەگى قازاقستان كپ وك كوميسسيالارىنىڭ توراعاسى بولىپ, ولاردى اقتاۋ ىسىنە ايرىقشا ۇلەس قوسقانى تاعى بار. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ج.م.ءابدىلدين اسقان ساياسي-الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك تانىتىپ, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. كوپتەگەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي, ساياسي-الەۋمەتتىك, تاريحي-مادەني ءمانى بار ءىس-شارالارعا قاتىناسىپ, ساياساتكەر ءارى عالىم رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىن, ءتىل, مادەنيەت, قاۋىپسىزدىك, ادام قۇقىعى ماسەلەلەرىنە قاتىناستى زاڭداردى قابىلداۋعا, قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن شەت ەلدەردە ناسيحاتتاۋعا ايتارلىقتاي قوماقتى ۇلەس قوسا ءبىلدى.
2007 جىلدان بەرى اكادەميك ج.ءابدىلدين ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى رەتىندە پەداگوگيكالىق قىزمەت اتقارۋدا. وسى كەيىنگى ون جىلدان استام ۋاقىت بەدەرىندە ول ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋىمەن, جاڭا ساپالى وقۋلىقتار جازۋىمەن بىرگە, وقۋ-ءبىلىم ءىسىن عىلىممەن ۇشتاستىرۋ يدەياسىن پراكتيكا جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا بەت الىپ, بىرنەشە قوستاراپتىق (عىلىمي-زەرتتەۋلىك جانە پەداگوگيكالىق) مانگە يە مونوگرافيالاردى جاريالاپ ۇلگەردى.
جاكەڭنىڭ رۋحاني الەمى وتە كەڭ ءارى باي, سوعان وراي شىعارماشىلىعىنىڭ كوكجيەگى دە ەرەكشە فيلوسوفيالىق بوياۋلارعا قانىق. ول بىردە الەمدىك فيلوسوفيانىڭ ايگىلى شىڭدارى سانالاتىن ي. كانت پەن گ.ۆ.گەگەلدىڭ فيلوسوفيالىق-لوگيكالىق ىلىمدەرىنە بويلاپ, سولاردىڭ وي الەمىن ەركىن شارلاي شارىقتاسا, كەلەسى بىردە قازاق فيلوسوفياسىنىڭ شوقان, اباي سىندى الىپتارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنا ويلى كوز تاستاپ, وزىنە ءتان ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق سارىندا تارقاتادى, تاعى بىردە الەمدىك ادەبيەتتىڭ ل.تولستوي, م.اۋەزوۆ, ش.ايتماتوۆ سياقتى پىرلەرىنىڭ تۋىندىلارىنا وراي بەينەلى ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە باس يە وتىرىپ, فيلوسوفيالىق وي ۇشقىنىن قازبالاپ, وزىنشە مازداتادى. بۇل اسقان شەبەرلىكپەن اعىتىلعان وي ىرعاعىنا ەرىكسىز مويىنسۇناسىڭ, كوركەم ادەبيەت پەن فيلوسوفيالىق ويدىڭ توعىسۋ ارناسىن تاپ باسىپ, بەتپەردەسىن اشقان ۇستازعا ابدەن رازى بولاسىڭ.
جاكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى – ونىڭ قاراپايىمدىلىعىندا. ول ەشقاشان دە كەۋدەسىن قاعىپ ماقتانبايدى, ءوز ىسىنە مىعىم قالپىندا, سونىمەن بىرگە شىندىقتى سىني تالداپ, بولاشاققا سەنىممەن قاراپ, ارقاشاندا وي ۇستىندە جۇرەدى: ويتكەنى ول – ناعىز فيلوسوف!
مۇرات ءسابيت,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
