وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا اتامەكەندە ازشىلىققا اينالعان قازاقتار قاتتى قاعاجۋ كورە باستادى. ءتىلى دە, ءدىلى دە, مادەنيەتتە دە, مەكتەپتە دە, عىلىم-ءبىلىم, كادر ماسەلەسىندە, ۇلتتىق بايلىق پەن الەۋمەتتىك يگىلىكتەردىڭ بولىنىسىندە دە جەرگىلىكتى حالىق ۇنەمى شەتكە قاعىلىپ وگەيسىتىلدى. وسىنداي قيىن جاعداي, ءولىارا مەزگىلدە قازاقتى قورلىق پەن قۇرىپ كەتۋدەن قۇتقاراتىن, ۇلتسىزدانۋدان ساقتايتىن بىردەن-ءبىر جول – حالىقتىڭ سانىن كوبەيتۋ, ونىڭ اتامەكەندەگى ۇلەس سالماعىن ءوسىرۋ, ۇلتتىڭ دەموگرافيالىق ءتىنىن جاقسارتۋ ەكەنىن تەرەڭ ءتۇيسىنىپ, سانالى تۇردە سەزىنگەن ادامداردىڭ ءبىرى وسى كەزدە ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن ارمانشىل جاس جىگىت ماقاش ءتاتىموۆ ەدى.
تىعىرىقتان شىعاراتىن ەڭ دۇرىس, ەڭ پاراساتتى جول – دامۋدىڭ تابيعي اعىسىندا داۋ-دامايسىز, دابىراسىز جۇزەگە اسىرىلاتىن دەموگرافيا مايدانى بولاتىن. وسىنى ءداستۇرلى دانالىعىمەن, ىشكى تەرەڭ تۇيسىگىمەن ۇعىنعان قازاق حالقى سول الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ناق وسى مىلتىقسىز مايدانعا شىقتى. قازاق شاڭىراقتارىندا جەتەۋدەن, وننان قارادومالاقتار جۇگىردى, قازاق اۋىلدارىندا «دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ» بەلەڭ الدى.
ءوز اتامەكەن رەسپۋبليكاسىندا 28-29 پايىز ازشىلىقتا تۇرىپ باستاعان قازاق حالقىنىڭ وسى دەموگرافيالىق احۋالىن ءۇندى حالقىنىڭ اعىلشىن وتارشىلارىنا قارسى ماحاتما گاندي كوتەرگەن اتاقتى «ازاماتتىق مويىنسۇنباۋمەن» سالىستىرۋعا بولادى. ال ماقاش بايعالي ۇلى العاشىندا سول مايداننىڭ ۇگىتشىسى, جارشىسى بولىپ, كەلە-كەلە تۋ كوتەرۋشى, قولباسشىسىنا اينالدى. قازاقتىڭ دەموگرافيا عىلىمىن جورگەگىنەن باستاپ تەربەتىپ, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى, حالىقارالىق اۋقىمدا تانىتتى. كەلە-كەلە تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى جۇرگىزگەن دەموگرافيالىق, كوشى-قون ساياساتتارىن قالىپتاستىرۋدا, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ساۋاتىن اشىپ, ساناسىن وياتۋدا اسا ءبىر جانكەشتىلىكپەن, جارتى عاسىر بويى دەرلىك, ياعني ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
ماحاتما گاندي بولماسا دا, ماقاش 1964 جىلى ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەۋدەمسوق كوسەمى نيكيتا حرۋششەۆقا جاپپاي ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋداعى اسىرا سىلتەۋدەن قازاق حالقىنىڭ قاتتى زارداپ شەككەنى تۋرالى حات جازىپ, مۇنىڭ «قاساقانا جاسالعان گەنوتسيد, ناعىز حالىقتىق تراگەديا» بولعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. قازاق حالقىنىڭ سانى مەن قۇرامى جانە ورنالاسۋى جونىندەگى العاشقى مونوگرافيالىق عىلىمي ەڭبەگى – «تسيفرلار شەجىرەسى» دە ستۋدەنتتىك جىلدار جەمىسى. بۇدان ءارى ءومىر بويى حالىق زارىنىڭ اششى شىندىعىن ايتا بىلەتىن عىلىممەن دەندەپ شۇعىلداندى. قازاقستان مەن قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق دامۋ ساتىلارىنىڭ وتكەنىن, بۇگىنىن تالداپ-ساراپتادى, بولاشاعىن پايىمداپ بولجادى. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 20-عا جۋىق كىتاپ, ىرگەلى مونوگرافيالار جازىپ جاريالادى. ال 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن ءتورت كۇن بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە رەسپۋبليكادا قازاق ۇلتىنىڭ سالماعى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانىن قۋانا حابارلاپ, جىل اياعىندا ورىستارمەن 39,5 پايىز شاماسىندا تەڭەسەتىنىن الدىن الا سۇيىنشىلەگەنى ءۇشىن «پراۆدا» گازەتى تاراپىنان قاتال سىنالىپ, ۇلتشىلدىق قالپاعى كيگىزىلگەن-ءدى.
قازاقتىڭ قايسار دەموگرافى ۇلتتىق مۇراتتان باس تارتپادى, ءتاڭىرى جارىلقاپ, تاۋەلسىزدىكپەن قاۋىشتى, ويانعان قازاقتى ويلانۋعا شاقىردى. كوبەيسە عانا كوسەگەسى كوگەرەتىنىن ايتتى. دەموگرافيالىق بولجامدارىندا قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىن ايگىلەدى. دەموگرافيالىق ساياساتقا كوڭىل ءبولۋ جونىندە ۇكىمەتكە ۇسىنىستار ءتۇسىردى. ەلباسىنىڭ دەموگرافيالىق قيىنشىلىقتاردى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قاتارىنا قوسىپ, باسىمدىققا يە ەتكەنىنە قۋاندى. سويتە تۇرا, وسىدان بەس-التى جىل بۇرىنعى دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدىڭ, بەبي-بۋمنىڭ كوپ ۇزاماي بوجىراپ توقتايتىنىن دا بولجاپ ايتىپ كەتتى. بەبي-بۋم اتاسىنىڭ بۇل ايتقانى دا ايداي كەلدى. دەمەك دەموگرافيالىق ساياساتتى كۇشەيتۋ كەرەك, جاستارعا قولجەتىمدى ۇيلەردى كوبىرەك سالىپ, ءار تۋعان سابيگە بەرىلەتىن كومەكتى كوبەيتكەن ابزال.
ماقاش ءتاتىموۆتىڭ ايتۋىنشا: ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن دەموگرافيالىق مايدان – ەڭ شەشۋشى ۇلتتىق مايدان. وسى باستى مايداندا جەڭسەك – ەرتەڭ ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا, ءتىل مەن دىلدە, مادەنيەت پەن دىندە, سالت-داستۇردە دە ءبىرجولا جەڭىپ شىعامىز. دەربەستىگىمىز – دەموگرافيادا... ءيا, قازاق حالىقناماسى قولباسشىسىنىڭ ۇلتتىق مۇراتى وسىنداي ەدى.
قازىردە قازاق حالقى دەموگرافيالىق مايداندا العاشقى ۇلكەن جەڭىستەرگە جەتتى دەپ ايتا الامىز. ءيا, ماڭگىلىك ەلدىڭ ءمانى – دەموگرافيادا, ۇلتتىڭ سانى مەن ساپاسىندا ءھام ساناسىندا. ماڭگىلىگىمىزدى دەموگرافيا قورعايدى.
