30 قاڭتار، 2018

اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن مامان تاپشى

236 رەت كورسەتىلدى

ء«وز تىلىمىزبەن ءومىر سۇرەيىك. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىندا «كەشە بولماعانىڭ بۇگىن بولۋى مۇم­كىن، بۇگىن بولماعاننىڭ ەرتەڭ بولۋى مۇم­كىن – انا تىلىنە ءمان بەرمەۋشىلىكتىڭ، ونى قۇرمەتتەمەۋدىڭ ورنى تولماس ولقى­لىق­تارعا سوقتىراتىنى ءسوزسىز»، دەپ ءومىر وزگەرىستەرىنە قاراي ۇلت ءتىلىن قالاي دا ساقتاپ قالۋدى جۇكتەگەنى بەلگىلى.

شىنىندا، ۋاقىت بىرقالىپتى تۇرماي­دى. ونىڭ ۇستىنە جاڭا عاسىردىڭ وڭ، تەرىس الا­ساپىرانى بىردە جادىراتىپ، بىردە قا­بار­تاتىنى تاعى بار. وسى تۇرعىدان كەلگەن­دە ەلىمىزدەگى ءبىلىم سالاسىنا جاسالعان رە­فور­مالاردىڭ ناتيجەسىن ساراپقا سالىپ، جەتىستىگى مەن كەمىستىگىن تۇگەندەگەندە ءىس ءالى تولىق شەشىمىن تاپپاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر رەفورمانى ەكىنشى رەفورما باسىپ، جاڭاسى «تىڭنان» تۇرەن س­الىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. 48 مەكتەپتە تا­جى­ريبە جاساپ، ءانى-مىنە ەنگىزەمىز دەگەن 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ دە 2019 جىلدىڭ ما­رە سىزىعىندا تۇر.

بۇگىنگىنىڭ ۇرانىنا اينالىپ، ەرتەڭ­گى­نىڭ مىقتى قۇرالى بولاتىن كوپ ءتىل ءبىلۋ، ونىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءىسى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل داۋسىز اقيقاتقا باستايتىن ەلدىك ءىس ەكەنى ءشۇباسىز. ونىڭ تاۋەلسىز ەل ءۇشىن قاجەت ەكەنىن پرەزيدەنت «قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل، ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى جانە اعىل­شىن ءتىلى جاھاندىق ەكونوميكاعا وي­دا­عىداي كىرۋ ءتىلى»، دەپ ءۇش ءتىلدىڭ ورنىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ بەردى. باس­قا رەفورمالاردان بۇل رەفورمانىڭ ءجونى دە، جوسىعى دا، جولى دا بولەك، زاماناۋي تالاپ. مۇنى قازاق جۇرتى تۇگەل قولداپ وتىر. تەك كوپ نارسە قازاق ءتىلىنىڭ ەسەبىنەن كەتىپ قالماس پا ەكەن، كەشە ورىس ءتىلىن بىلەمىز دەپ انا تىلىنەن قول ءۇزىپ قالعانداردىڭ ءىزىن كەيىنگىلەر باسپاسا دەيدى. بۇل كۇدىكتى نەگىزسىز دەي الماساق كەرەك. سەبەبى، ءبىراز قانداستار بالالارىنىڭ شەت تىلىنە، ونىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىنە جۇيرىك بولعانىمەن ءوز تىلىنە شورقاق ەكەنىن ايتىپ قالادى. ەندەشە ەلباسىنىڭ ءۇش ءتىلدى تەڭ ءبىلۋ جونىندەگى يدەياسىن ۇلت­تىق قاعيداعا اينالدىرساق، ەشكىمگە ەسەمىز كەت­پەس ەدى. ءيا، كەزەكتى ناۋقانعا اينالدىر­ماي جۇيەسىمەن جۇرگىزبەسەڭ ۇتىلۋىڭ عا­جاپ ەمەس.

اعىلشىن ءتىلىن تولىق ۇيرەنۋ ءۇشىن وعان ناقتى جاعداي كەرەك. عىلىمي نەگىزى بار، ادىستەمەلىك قۇرالدارى جاسالعان، ەڭ باس­تىسى، ءبىلىمدى دە بىلىكتى، تاجىريبەسى مول تا­لىمگەر بولسا، ويداعى ورىندالادى. اي­تا­لىق نازارباەۆ زياتكەرلىك مەك­تەپ­تەرىنە دايىندىق جۇمىستارى قالاي جۇر­گەنىن ءار كەز ەستە ۇستاساق ەكەن. وسى ارادا مىنا ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتەلىك. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن الدىڭعى تولقىن دا، كەيىنگى شوعىر-شوعىر جاس تا بار. تەك سولاردى ىسكە قوسا ءبىلۋ قاجەتتىگى ءاتۇستى كەتە بەرەدى. كەي ازاماتتار كاسىپكەر ءتىل بىلمەگەندىكتەن ۇتىلىپ قالۋدا دەگەن ەكىۇشتى ۋاجدەرىن ايتادى. بۇعان كەلىسۋگە دە، كەلىسپەۋگە دە بولادى. قالاي دەسەك تە، تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن ونداعان ەمەس، جۇزدەگەن، ءتىپتى ميلليونعا تاياۋ ۇلكەن-كىشى 26 جىلدا قالىپتاستى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ولاردى كورە ءبىلۋ كەمشىن.

2019 جىلى 4 ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ قولعا الىنادى دەگەننەن باستاپ، الۋان پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. باستى ءتۇيىن بىلىكتى مامانعا بارىپ تىرەلەدى. 50 مەكتەپتە بۇل ءىس بويىنشا تاجىريبە جۇر­گى­ز­ىلۋدە كورىنەدى. ارينە قالادا شەشى­مىن تابار. ال قيانداعى اۋىل بالاسىن قاي­تەمىز؟ ءتيىستى ورىندار ونى دا ويلاستىرىپ جاتىرمىز دەر. بىراق قالاي؟ وعان دا دالەل كەلتىرەر. دەگەنمەن، ەڭ باستىسى، سول قيانداعى اۋىل مۇعالىمى اعىلشىن ءتىل­ىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىگى بار ما، جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاس مامان كىندىك جۇرت­ىنا بەت بۇرىپ تۇر ما؟

وسى ءبىر ەلدىك ىسكە سوڭعى كەزدەرى ءماجى­لىس دەپۋتاتتارى دەن قويىپ، ءۇن قوسا باستادى. 50 مىڭ تەڭگە ايلىق ءۇشىن جاس مامان ءبىلىم ۇيالارىنا كەلە مە، جوعا­رى­­داعىلار ءجون ساناپ وتىرعان قىسقا مەر­­زىمدى وقۋ كەزىندە 20-30 جىل قازاق تى­لىندە ساباق بەرگەن ءتورت جاراتىلىس­تا­نۋ ءپانىنىڭ ۇستازدارى اعىلشىن ءتىلىن مەڭ­­گەرىپ كەتە الا ما، ۇيرەنگەن ساناۋلى سوزىمەن تاقىرىپتى تالداۋعا قابىلەتى جەتە مە، وقۋلىق، ادىستەمەلىك جازىلعان با، ورتا قالىپتاستى ما؟ ءبىر مەكتەپتە وتكەن ساباقتا 5 وقۋشىنى ارنايى ازىرلەپ سوي­لەت­كەنىنە، مۇعالىم ءتىلى بۇرالىپ تۇر­عانىنا كەيىستىك تانىتىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز نەگە الدايمىز. ماجىلىسمەندەر قىسقا مەرزىمدى دايىندىققا جۇمسالاتىن قارجىنى ەرتەڭ ءپان مۇعالىمى بولاتىن جاستارعا بەرۋدى ۇسىنسا، 4-5 جىلدان كەيىن ولار ولقىلىقتى تولتىراتىنىن ايتادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆا «بالا ءپاندى انا تىلىندە ارەڭ ءتۇسىنىپ، 12% -عا عانا مەڭگەرسە، وندا ول اعىلشىن تىلىندە قالاي وقيدى؟ وندا ونىڭ ءپاندى يگەرۋ كورسەتكىشى بۇدان دا تومەن دەگەن ءسوز. مۇمكىن، بالالارمەن اڭگىمەلەسىپ، قانداي ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كەرەكتىگىن وزدەرىنەن سۇراۋ كەرەك شى­عار»، دەيدى.

مىنە، سانالۋان پىكىر. ەگەر بۇل كىمدى دە بولسا يلاندىرىپ، ءبىر جۇيەگە كەلمەسە، دۇنيەنىڭ تۇتقاسى بولىپ كەلە جاتقان جارا­تىلىستانۋ پاندەرىنە ۇمتىلۋشىلاردىڭ مە­سەلىن قايتارىپ، ىنتاسىن جوعالتىپ، ونسىز دا كوڭىل كونشىتپەي تۇرعان ءبىلىم سالاسىن ءتىپتى قۇلدىراتىپ جىبەرۋى كادىك.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار