شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قانشا رەفورما جاسالعانى, ونىڭ قايسىسى قانداي ماقساتتى كوزدەگەنى دە ەستە قالماي بارادى. ويتكەنى ەشقايسىسى سوڭىنا تولىق جەتكىزىلگەن جوق. ونىڭ ورنىنا اركىم ءار جاققا تارتا بەرمەي, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن عىلىمي نەگىزدە جان-جاقتى زەرتتەپ, اتقارىلىپ جاتقان وڭدى ىستەر مەن ورىن الىپ جاتقان ەلەۋلى كەمشىلىكتەردى ناقتى انىقتاپ, ونى تۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولار ەدى.
12 جىلدىق وقۋ جۇيەسى ءۇش رەت كەيىنگە قالدىرىلدى. بۇل وقۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق جاعىنان 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋگە مۇعالىمدەردىڭ وعان تەوريالىق-ادىستەمەلىك جاعىنان دايىن بولماعاندىعىنان دا ەمەس. شىنىندا, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدەگى نەگىزگى ماقسات – مەكتەپتىڭ جوعارى ساتىسىندا بەيىندىك وقىتۋدى جۇزەگە اسىرۋ. وعان دايىندىق وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارىندا فاكۋلتاتيۆ ساباقتار وتكىزۋ, بەلگىلى ءبىر پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن سىنىپتار, مەكتەپتەر اشۋ تۇرىندە باستالعان بولاتىن, ول ءالى كوزدەگەن مەجەگە جەتە الماۋدا.
سەنات دەپۋتاتتارى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرەتىن ەلدەردە وقۋشىلار ءبىر اۋىسىممەن وقيتىنىن, بىزدە ەكى اۋىسىم بىلاي تۇرسىن, ءۇش اۋىسىمدى جويا الماي وتىرعانىمىزدى العا تارتادى. بۇل – ءبىزدىڭ 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشە الماي وتىرۋىمىزدىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە بىزدە وقۋ ورنىن سالۋمەن بىرگە ونى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتاۋ, قوردى ۇنەمى تولىقتىرىپ, جاڭارتىپ وتىرۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلە بەرمەيدى. وقىتۋ ىسىندە ديداكتيكالىق تالاپتاردىڭ بۇدان وزگە دە تۇرلەرى بولاتىنى ويىنا كىرمەيتىن شەنەۋنىكتەر وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندىگىن تەك مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىنەن ىزدەيدى. ءبىلىمى تومەن مۇعالىمنىڭ ءبىلىمدى وقۋشى دايىنداي المايتىنى راس. وتكەن عاسىردا قىزمەت ەتكەن مۇعالىمدەردىڭ اتىنا ەشكىم مۇنداي سىن ايتا المايتىن. جاڭا عاسىردىڭ باستالۋىمەن بىرگە ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى تومەن مۇعالىمدەردىڭ كوبەيۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ونىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار نە ايتار ەكەن؟
مەكتەپتەردى بەس كۇندىك وقۋعا كوشىرۋ ماسەلەسى ورىندى كوتەرىلىپ وتىر. ويتكەنى ەرەسەك جاستاعى اتا-انالاردىڭ ءوزى ەكى كۇن دەمالىپ وتىرعاندا, دەنە ءبىتىمى ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگىرمەگەن بالالاردى التى كۇن بويى وقىتۋ ورىندى دەي المايمىز. ونىڭ ۇستىنە قازىرگىدەي اپتاسىنا 39-40 ساباق وقىتۋدى دا رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. ويتكەنى بالالاردىڭ كوپشىلىگى كوڭىل قالاۋى بويىنشا وسى ساباقتاردان تىس ءارتۇرلى ۇيىرمە, سەكتسيالارعا قاتىسادى, كوپتەگەن مەكتەپتە قوسىمشا ساباقتار وتكىزىلەدى.
بەس كۇندىك رەجىمگە كوشۋدى باستاعان مەكتەپتەر جوعارىداعى ساعاتتاردى بەس كۇنگە سىيعىزا الماي باستارى قاتۋدا. مۇنىڭ جولىن تابۋ دا قيىن ەمەس. بۇل ءۇشىن بىرنەشە ءپاننىڭ «باسى ارتىق» وقۋ ماتەريالدارىن قىسقارتۋ جەتكىلىكتى. وسىدان كەيىن ونىڭ اپتالىق ساعات سانى وزىنەن-ءوزى قىسقارادى. باسقا پاندەردى ايتپاعاندا, سوڭعى ەكى سىنىپتا الگەبرا جانە اناليز باستامالارى پانىندە ديففەرەنتسيالداۋ, ينتەگرالداۋ ماسەلەلەرى قانشاما ساعات بويى وقىتىلادى. ال بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىندا «الىپپەسىنەن» باستاپ قايتالانادى. وسىنشا ۇزاق قايتالاۋ كىمگە قاجەت؟ ونىڭ ۇستىنە عىلىمنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبارىن وقۋشىلارعا مەكتەپتە يگەرتىپ شىعۋ مۇمكىن دە ەمەس, ونىڭ قاجەتى دە جوق.
مەكتەپتىڭ وقۋلىعى تۋرالى اڭگىمە كەيىنگى كەزدەرى اۋىزدان تۇسپەيدى. ءبىز دە 7-8 سىنىپتاردىڭ گەومەتريا وقۋلىقتارىنداعى تەوريالىق قاتەلىكتەر تۋرالى رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىندە بىرنەشە رەت اڭگىمە ەتتىك. ءبىز ايتقان پىكىرلەردى تەرىستەگەن نەمەسە قاتەلىكتەردىڭ ورىن الۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايتقان ەشكىم بولماعان سوڭ, بيىل ماۋسىمدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ە.ساعاديەۆتىڭ اتىنا حات جازدىق. مينيستردەن جىل سايىن قايتا باسىلاتىن نەمەسە جاڭادان جازىلاتىن وقۋلىقتاردا بۇرىنعى كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ قايتالانباۋىن ۇيىمداستىرۋىن سۇراندىق. بىراق جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا گەومەتريا وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارىنىڭ سانى ارتا تۇسكەنى بولماسا, تۇزەتىلگەن قاتەلىكتى بايقاي المادىق.
قارجىسى بار اۆتور وقۋلىققا نە جازۋدى ءوزى شەشىپ, ونىڭ جازىلۋى ساپاسىن قاداعالايتىن ەشكىمنىڭ بولماعانى ما؟ مۇمكىن, كەيبىرەۋلەردىڭ وقۋلىقتاعى كەمشىلىك ەشنارسە ەمەس, مۇعالىم ءبىلىمدى بولسا بولدى, وقۋشىعا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە بولادى دەپ جۇرگەنى وسىدان بولار؟
مەكتەپ مۇعالىمدەرى وقۋشىلاردى ۇنەمى وقۋلىقتاعى ءاربىر پىكىر, تۇجىرىمدى ويسىز قابىلداي بەرمەي, وعان وزىنشە سىني تالداۋ جاساۋعا, مۇمكىندىگى بولسا, كەزدەسكەن قاتەنى تۇزەتە بىلۋگە باۋليدى. دەگەنمەن وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ جىبەرگەن قاتەسىن تۇزەتىپ وقىپ, جاڭالىق اشا سالۋعا سىنىپتاعى كەز كەلگەن وقۋشىنىڭ قابىلەتى جەتە بەرمەيدى. ەگەر مۇعالىم ول قاتەنى تۇزەتىپ وقىتسا جاقسى, تۇزەتپەسە وقۋشىلاردىڭ وقۋلىقتاعى جالعان ماعلۇماتتاردى قابىلداۋىنان باسقا امالى قالمايدى. سوندىقتان دا وقۋلىقتاعى قاتەلىكتى تۇزەتۋ ءىسىن ءبىر ساتكە دە كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. ديداكتيكالىق ادەبيەتتەردە ا.كيسەلەۆتىڭ «گەومەتريا» وقۋلىعىنىڭ 1930 جىلعا دەيىن قىرىققا جۋىق قايتا باسىلعانى ايتىلادى. مۇنى اڭگىمە ەتكەندە ءبىز وقۋلىقتىڭ قايتا باسىلعانىن ەمەس, ءاربىر كەلەسى باسىلىمىن شىعاراردا بۇرىنعى باسىلىمدا ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ تۇزەتىلىپ, وڭدەلىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرعانىن ايتقىمىز كەلىپ وتىر. وسىدان ءبىز دە ءتالىم الۋىمىز كەرەك.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىن قازاق تىلىندە جازىلعان گەومەتريا وقۋلىعى ەڭ العاش 1993 جىلى باسىلىپ شىقتى. بۇرىن ءار سىنىپ ءبىر وقۋلىقپەن وقيتىن بولسا, قازىر 7-8 سىنىپتاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن ءتورت وقۋلىقتان جازىلعان. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى, باسقانى ايتپاعاندا, تەوريالىق قاتەلەردەن كەندە ەمەس. ءدال وسى قالپىمىزبەن جۇرە بەرسەك, شيرەك عاسىر بويى تۇزەتىلمەي كەلگەن قاتەلەر عاسىرلارعا جەتۋى مۇمكىن. تاريحتا مۇنداي دا جايتتار بولعان. مىسالى, ەجەلگى گرەكتىڭ ۇلى فيلوسوفى اريستوتەلدىڭ شىبىننىڭ ءتورت اياعى بار دەگەن پايىمى مەن گەومەتريانىڭ اتاسى سانالاتىن ەۆكليدتىڭ پاراللەلوگرامداردان وزگە ءتورتبۇرىشتاردىڭ بارلىعى تراپەتسيا دەپ اتالادى دەگەن تۇجىرىمىنىڭ ەكى مىڭ جىل بويى قولدانىلعانى بەلگىلى.
ودان ارعىنى ايتپاعاندا, 1500 جىلدىڭ وزىندە جۇرت «عالىم بولۋ ءۇشىن اريستوتەلدى جاتقا ءبىلۋ كەرەك. ونىڭ ايتقاندارىن تۇگەل ءتۇسىنۋ مىندەتتى ەمەس, ال ونىڭ قاعيدالارىنا كۇمان كەلتىرۋ قۇدايعا ءتىل تيگىزۋمەن بىردەي» دەگەندى زاڭداي قابىلداپتى. ءدال وسى مازمۇندى اڭگىمەنى ورىس ماتەماتيگى ن.يا.ۆيلەنكين دە ايتادى: «ەۆكليدتىڭ بەدەلى ەكى مىڭ جىل بويى ساقتالىپ كەلدى. ەۆكليدتىڭ قانداي دا ءبىر پىكىرىنە كۇمان كەلتىرۋدىڭ ءوزى سول ادامنىڭ ماتەماتيكا سالاسىنداعى اتاق- ابىرويىنان جۇرداي بولعانى دەگەن ءسوز ەدى». ال قازىر ءبىز كىمدەردىڭ بەدەلىنەن قايمىعىپ ءجۇرمىز, الدە وقۋلىقتارداعى تۇزەتىلەتىن قاتەلىكتەردى بايقاي الماي ءجۇرمىز بە؟ قالاي ايتساق تا ساپالى وقۋلىق تەرەڭ ءبىلىمنىڭ التىن ارقاۋى ەكەنى ءسوزسىز.
قالمىرزا ىزتىلەۋ ۇلى,
ء بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى
شىمكەنت
