سونداي-اق, وتىرىس بارىسىندا "مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋ بارىسى مەن قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتى بولدىرماۋعا جانە ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالار, بيۋدجەتتىك ءتارتiپتى ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارىنىڭ ءوزارا ارەكەت ەتۋىندە تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋ تەتىكتەرىنىڭ جاي-كۇيى تالقىلاندى.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسيمباەۆا جەتەكشىلىك ەتكەن جيىندا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ارنايى بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ حالىق قالاۋلىلارىن اۋديتتىك تەكسەرۋلەردىڭ قورىتىندىسىمەن تانىستىردى.
«بۇگىنگى تاڭدا سالادا ءتيىستى دەڭگەيدە ادىسنامالىق نەگىز قامتاماسىز ەتىلدى. ەسەپ كوميتەتى 21, قارجى مينيسترلىگى 15 زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى ۋاقتىلى ازىرلەپ بەكىتتى. وسى جاڭا ءادىسناما بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن 230 مەملەكەتتىك اۋديتور وقىتىلدى. شەكسىز تەكسەرۋلەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا اۋديت وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەلەرى ەسەپ كوميتەتىمەن, تەكسەرۋ كوميسسيالارى مەن جانە قارجى مينيسترلىگىنىڭ ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىمەن ءوزارا كەلىسۋ ارقىلى دايىندالدى. سونداي-اق, بارلىق اۋديتورلىق تەكسەرۋلەر ناقتى ماسەلەگە باعىتتالىپ تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى نەگىزىندە جوسپارلاندى. وسىلايشا, 2016 جىلى ىشكى قارجىلىق اۋديت كوميتەتىنىڭ جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانى 10 ەسەگە, ال 2017 جىلى 18 ەسەگە ازايتىلدى (2015 جىلى – 3 268 تەكسەرىس, 2016 جىلى – 313, 2017 جىلى – 183). سونىمەن قاتار, تەكسەرۋلەرگە شەكتەۋ قويىلاتىندىقتان سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز بەكىتكەن جوسپار تىزبەسىن كەڭەيتپەۋگە تىرىستىق», دەدى ب. سۇلتانوۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جوسپارلى تەكسەرىستەردىڭ سانى از بولعانىمەن, ولاردىڭ ناتيجەلىگى جوعارىلاعان. ايتالىق, وسى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە سايكەس, تەكسەرىلگەن 1,4 ترلن تەڭگەنىڭ 40 پايىزى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان كورىنەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەمشىلىكتەر راسىمدىك ەمەس, 43 پايىزدان استامى قارجىلىق سايكەسسىزدىكتەر ەكەن. سونىڭ وزىندە كورسەتكىش الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا 2 ەسەگە ارتقان.
«زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى الدىن الا انىقتاۋ, ولارعا جول بەرمەۋ جانە مەملەكەتتىك اۋديت نىساندارىنا اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەر دەرەكتەرى نەگىزىندە مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىسىنە بارماي, ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىمەن جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىمەن كامەرالىق باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلدى. وسى جۇمىستىڭ ارقاسىندا 2017 جىلدىڭ 9 ايىندا ءبىر اۋديتورعا شاققاندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ 935 ءراسىمى تەكسەرىلدى. زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن ءبىر رەۆيزور جىلىنا تەك 12 تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرعان بولاتىن. بۇدان باسقا, 2017 جىلدىڭ وزىندە عانا 597 ملرد تەڭگەنىڭ, ال 2 جىل ىشىندە 1 ترلن تەڭگەدەن ارتىق سوماعا زاڭسىزدىقتاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىگى تۋدى. ال زاڭسىزدىقتاردى ءوز ەركىمەن جويعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن شامامەن 30 000 لاۋازىمدى تۇلعالار بوساتىلدى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
سونداي-اق, تەكسەرۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى ءتيىستى شارالار قولدانىلاتىنىنا توقتالعان مينيستر, سوڭعى ەكى جىلدا 15 باسشى قىزمەتتىك سايكەسسىزدىگىنە بايلانىستى سوگىس پەن ەسكەرتۋ تۇرىندەگى جاۋاپكەرشىلىكپەن جازالانعانىن ايتتى.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى كوبىنەسە قۇرىلىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا بايقالادى. بۇل باعىتتا وتىنىمدەردىڭ ۇيلەسپەۋ سەبەپتەرى نەگىزىنەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتناماسىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ماقساتىندا مينيسترلىك قۇرىلىس سالاسىندا ساتىپ الۋلار بويىنشا الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەرگە تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ تۇرعىسىندا ءتيىستى جۇمىستاردى باستاعان. سوندىقتان دا جاقىن كۇندەرى سالالىق زاڭ جوبالارىنا ءتيىستى دەڭگەيدە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
ال تالقىلاۋ بارىسىندا ءسوز العان دەپۋتات ومارحان وكسىكباەۆ بولسا ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى ۇكىمەت ءوز قولىنا الۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. سونىمەن قاتار, قوعامدىق مۇلكىمىزدى ەسەلەندىرىپ, ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرامىز دەسەك, باقىلاۋ جۇيەسىن ناقتىلاپ, جەتىلدىرىپ ءارى دۇرىس جولعا قويا ءبىلۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
«تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – ول ءبىزدىڭ ۆاليۋتالىق باقىلاۋ. ەلباسىمىز ءار ەلدەن ينۆەستور تارتىپ, ەكونوميكامىزعا ينۆەستيتسيا سالسىن دەپ جۇرگەندە, ءبىز بار قارجىمىز بەن ۆاليۋتامىزدى شاشىپ وتىرساق, وندا ەلگە كۇلكى بولعاننان باسقا نە قالادى. قازىر ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى ەسەبىنە قاراعاندا, 5 ميلليارد دوللارعا جۋىق ءبىزدىڭ دەبيتورلىق قارىز تۇر. سىرتقا كەتكەن ۆاليۋتا. سونىڭ جارتىسىنا جۋىعى مەرزىمىنەن اسىپ كەتكەن دەبيتورلىق قارىز. مىنە, وسى جەردە ۇلكەن كۇمان تۋعىزاتىن ماسەلەلەر جاتىر. مۇنى كىم تەكسەرەدى؟ بۇگىنگى تاڭدا ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى ۇلتتىق بانكتىڭ وزىنە بەرىپ قويدىق. ول وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن رەتتەپ وتىراتىن ورگان دەسەك تە, قازىر ۇكىمەت وسىدان نەگە كەتىپ قالعانى مەن ءۇشىن ۇلكەن سۇراق. ەندى وسى ماسەلەنى شەشەتىن كەز كەلگەن سياقتى. ۇكىمەت وزىنە ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى الۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا, بۇل ۇسىنىستى قولعا السا, ءبىز وسى ماسەلەدە اشىقتىقتى جانە ناقتىلىقتى كورگەن بولار ەدىك», و.وكسىكباەۆ.
ايتا كەتەيىك, وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار ەل ۇكىمەتىنىڭ اتىنا بىرقاتار ۇسىنىستار قابىلدادى. وندا بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ ولشەم شارتتارىن ازىرلەۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلادى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
