ەلىمىز ەگەمەندىك العان تۇستا «ەگەمەندى قازاقستان» اتالىپ, 1993 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» بولىپ وزگەرگەن ەدى. حالقىمىزدىڭ وتە كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ كۋاسى بولعان بۇل گازەتتىڭ تىزگىنىن ارىدە سماعۇل سادۋاقاسوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ساكەن سەيفۋللين, تۇرار رىسقۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, بەرىدە شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ سىندى الاشتىڭ ايماڭداي اسىلدارى ۇستاعان ەدى. وسى ۋاقىتتاردا گازەت بەتىندە حالقىمىزدىڭ نەبىر قايراتكەر تۇلعالارىنىڭ قاسيەتتى قالام ىزدەرى قالدى.
جۇزجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعالى تۇرعان گازەتىمىزدىڭ تاڭبالى تاريحىنا شولۋ جاسالىپ, وتكەن كۇننىڭ بەلگىلەرىن قايتا ءبىر بەدەرلەۋ ءۇشىن قازىر گازەت قىزمەتكەرلەرى مەن جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى تىزە قوسا وتىرىپ ارنايى ون تومدىق دايارلاۋ ۇستىندە. وسى ورايدا وقىرمانعا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى كەزەڭدەردە ۇلت قايماقتارىنىڭ ەلىنە, جەرىنە, ءتىل, ءدىنى ءھام دىلىنە بايلانىستى جازىلعان جان سىرلارى, جۇرەك ءۇنى ىسپەتتى ماقالالارىنان ۇزىندىلەر ۇسىنىپ وتىرعاندى ءجون سانادىق.
ايتا كەتەر جايت, كەي تۇستا قازىرگى تۇسىنىككە اۋىرلاۋ, توسىن سەزىلەتىن سويلەمدەر بولسا دا ءبىز ماقالانىڭ ستيلىنە, ءسوز, سويلەمدەرىنە ەش قول تيگىزبەدىك. ويتكەنى سول ۋاقىتتىڭ ءوز جازۋ مانەرى, ءوز قولتاڭباسى بار. سەزە العان ادامعا ونىڭ ءوزى «ەگەمەننىڭ» ەسكى ساندىعىنىڭ تۇبىندە جاتىپ ابدەن كەپكەن كەرجۋساننىڭ يىسىندەي بۇرقىراپ تۇرعان جوق پا؟! ەندەشە مۇنى دا ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنا جاسالىنىپ جاتقان ءبىر شارۋا دەپ ءبىلىڭىز. ال ماقالالاردىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر ەكەنىمىزدى وقىرمان قاۋىم ايتپاساق تا تۇسىنەدى دەگەن ويدامىز.
تومەندە سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ 1920 جىلعى №3 سانىندا جاريالانعان «سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى» اتتى ماقالاسىن ۇسىندىق.
سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى
روسسيانىڭ كىندىك كوميتەتىنىڭ ءھام حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنىڭ بيىلعى جىلعى ءبىرىنشى سەنتيابردە شىعارعان دەكرەتى (زاكونى) بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اقمولا مەن سەمەي وبلىستارى دا كىرۋشى ەدى. بىراق ول ۋاقىتتاعى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس مەكەمەلەرىنىڭ وسالدىعىن ەسكە الىپ ءھام اقمولا مەن سەمەي ءسىبىر رەۆكومداردىڭ قول استىنا كىرىپ, سوۆەت جولىمەن ىسكە كىرىسكەننەن كەيىن بۇل ەكى وبلىس ۋاقىتشا قازاقتىڭ كىندىك مەكەمەلەرى دۇرىستاپ جاسالعانشا ءسىبىر رەۆكومداردىڭ قاراماعىندا قالدىرىلىپ ەدى.
كۇزدىگۇنگى بولىپ وتكەن جالپى قازاق جيىلىسى «بۇل ەكى وبلىس 1-ءشى يانۆاردان باستاپ قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قاراماعىنا كىرسىن» دەپ قاۋلى قىلدى. وعان دەيىن ءارتۇرلى جۇمىستاردى ىڭعايلاپ, دايارلاي بەرۋگە سىبىرگە (ومبىعا) قازاقتىڭ كىندىك كوميتەتىنىڭ اتىنان ۋاكىلدەر جىبەرىلدى. بۇل ۋاكىلدەردىڭ ىستەيتىن جۇمىسى اقمولا مەن سەمەي وبلىستارىن وسى باستان مەنشىكتەنىپ, وندا قازاق ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن جۇرگىزىپ ءھام ونداعى ءسىبىر رەۆكومىنىڭ ىستەپ جاتقان جۇمىستارىن ءوز قولىنان وتكىزىپ تۇرماق ەدى.
قازاق اۆتونومياسىن جاريالاعان ءبىرىنشى سەنتيابر دەكرەتى شىقتى. ول دەكرەتتە «اقمولا مەن سەمەي قازاقستانعا كىرەدى» دەپ انىق ايتىلدى. وكتيابردەگى جالپى قازاق جيىلىسى قاۋلى شىعاردى, قازاقستاننىڭ كىندىك كوميتەتى سىبىرگە كىسىلەرىن جىبەردى, ول كىسىلەرگە اشىق جوبالار بەرىلدى.
اقىلعا سالعاندا دا, زاكونعا كەلگەندە دە ءبىزدىڭ جىبەرگەن كىسىلەرىمىزدى ءسىبىر رەۆكوم قۇپ السا كەرەك ەدى; ول كىسىلەرىمىز قولىنا بەرىلگەن جوبا بويىنشا ىسكە كىرىسسە كەرەك ەدى; 1-ءشى يانۆاردا اقمولا مەن سەمەي قازاقستانعا كىرسە كەرەك ەدى.
جوق, ءىس جۇزىندە ءبىزدىڭ ويلاعان ويىمىز وتىرىك بولىپ شىقتى. ءسىبىر رەۆكوم اياقتى تەرىسكە باستى. ءسىبىر رەۆكومنىڭ ويى بويىنشا, بۇل ەكى وبلىس قازاقستانعا كىرۋگە ءالى دايار بولماسا كەرەك. ءالى ءسىبىر رەۆكومنىڭ شارۋاسى بىتپەسە كەرەك: مال الۋ بار, كىسى الۋ بار, تەرى جيۋ بار, ءشوپ الۋ ءھام باسقا تولىپ جاتقان الاتىن نارسەلەر – سونىڭ ءبارىن 1-ءشى يانۆارعا دەيىن بىتىرە المايمىن دەيتىن سەكىلدى. ءسىبىر رەۆكومنىڭ وتريادى ەلدەن مالدى تارتىپ الىپ كەلسە, ونى ءسىبىر رەۆكوم كنيگەسىنە جازعاندا «قازاقتار ءوز ەركىمەن بەردى, بۇلار كوڭىلدى تولەيتىن كورىنەدى» دەپ قوسىمشا تاعى سالىق سالادى. مىسالى, ومبى ۇيەزىنە سالعان مالىنىڭ ەسەبى ءتىرى قالعان مالدىڭ سانىنان كوپ. بۇنى كورگەن سوڭ «كوڭىلدى» قازاقتار ومبىداعى قازاقستاننىڭ ۋاكىلىنە شاۋىپ-شاۋىپ كەلگەن. بۇل ىسكە ءبىزدىڭ ۋاكىلدەرىمىز قاتىسىپ, ماسەلە باسقاشا بولىپ شەشىلەدى.
ءسىبىر رەۆكومنىڭ بۇدان باسقا دا ىستەپ جاتقان «ادەمى» جۇمىستارى تولىپ جاتىر. اقمولا وبلىسىندا ءبىر ۇيەزگە «الپىس مىڭ قويدىڭ تەرىسىن يلەپ بەر» دەپ جارلىق ەتەدى, ءبىر ۇيەزگە «جۇمىرتقا تاپ» دەپ بۇيىرادى. بۇل باقىردىڭ ءبىر جاعى, ەندى ەكىنشى جاعىن اۋدارىپ كورەيىك.
ومبىدا ءھام بيسكىدە مىڭداعان قازاق اسكەرلەرى جاتىر. قىزىل اسكەر – سوۆەت وكىمەتىنىڭ قورعانى. قىزىل اسكەر – روسسيانىڭ ەركەسى. كيىم دە سونىكى, تاماعى دا سونىكى, كىتاپ, ءبىلىم دە سونىكى. قىزىل اسكەردە قالعان جان – جان, مال – مال, سىبىردە جاتقان قىزىل اسكەر ولاي ەمەس. قازاق سولداتتارى كيىمسىز, تاماقسىز ۇلىپ ءجۇر. ناۋقاسقا شالدىقتى, الدىنا ءولىم كىرە باستاپتى, ولارعا كىتاپ وقىتۋ, ءبىلىم تاراتۋ ءۇش ۇيىقتاسا ءسىبىر رەۆكومىنىڭ تۇسىنە كىرمەيدى.
سىبىردە تولىپ جاتقان جۇمىسكەرلەر بار, كەدەيلەر بار, ولار ءالى سوۆەت وكىمەتىنىڭ نە نارسە ەكەنىن بىلمەيدى. تىرتيعان ارىق اتىن جۇما سايىن مىنەتىنىن بىلەدى; شۇنتيعان جالعىز تايىنشاسىن ەرتەڭ سالىققا الاتىنىن بىلەدى.
اقمولا وبلىسىندا سپاسسكي, ۋسپەنسكي جەزقازعانسكي, سارىسۋيسكي دەگەن فابريك-زاۋىتتار بار. سەمەي وبلىسىندا ەكىباستۇز, جارماق دەگەن جەرلەر بار – وسىلاردىڭ بارىندە مىڭداعان قازاق جۇمىسكەرلەرى ناعىز قاراتابان پرولەتاريات. بۇلار گازەت وقي بىلمەيدى, بۇلار ۇيىمداسقان جوق, كوممۋنيست پارتياسىنىڭ نە ەكەندىگىن دە بۇلار ءالى تۇسىنگەن جوق. ءسىبىر رەۆكومى نە قىلىپ وتىر؟ ەشنارسە دە قىلعان جوق.
وسىنىڭ ءبارىن كوز الدىڭا اكەلىپ بايقاعاندا وزىنەن ءوزى ءبىر ساۋال تۋادى. ءسىبىر رەۆكوم تۇك ىستەي الماسا, قولىنان ەشنارسە كەلمەسە, ول سول ەكى وبلىستان تىرتىسىپ نەگە ايىرىلمايدى؟ سونشاما جابىسقانداي نە ءىس قىلدى؟ جاۋاپ جالعىز, جاۋاپ اشىق. ونى ايتىپ ءبىز ۋاقىت وزدىرمايمىز.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا اۆتونوميا بولعان سوڭ جالپى قازاق بىرىگۋ كەرەك. ءبىز جالپى قازاقتى بىرىكتىرىپ, اۆتونوميا جاساعاندا ول اۆتونوميانى ەشۋاقىتتا ماقسۇت ەتىپ ۇستامايمىز. بىزگە تورەلىك كەرەك ەمەس. ءبىز اتاق ىزدەگەن كىسىلەر ەمەسپىز. ءبىزدىڭ نيەتىمىز – اۆتونومياشىلدىق ەمەس. ءبىز اۆتونوميا كەرەك دەگەندە ايتاتىن دالەلىمىز مىناۋ: ءار حالىقتىڭ ءتىلى بولەك, تۇرمىسى بولەك. جالپى, ادامشىلىق باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ءار حالىق ءوز تىلىندە مادەنيەتكە قوجا بولىپ, ءوز شارۋاسىنا قاراي تۇرمىسىن وزگەرتۋ كەرەك (ساباسىنا قاراي پىسپەگى). ادامشىلىقتىڭ شامشىراعى بولعان كوممۋنيستەردىڭ العاشقى باسشىسى كارل ماركس وسىنى ايتادى.
ال ەندى ءبىز وسى كۇنگىدەي قازاق حالقىنىڭ جارتىسىن انا اربانىڭ سوڭىنا, جارتىسىن مىنا اربانىڭ سوڭىنا تىركەسەك, الگى ايتىلعان نەگىزگە دۇرىس كەلەمىز بە؟ بارىنە بىردەي ءتىلى بار, بارىنە بىردەي شارۋاسى بار حالىقتى بولشەكتەپ, بىتىراتىپ جىبەرگەن سوڭ, ول قالايشا مادەنيەتكە جەتپەكشى, قالايشا شارۋاسىن وزگەرتپەكشى, قالايشا جالپى ەڭبەكشىلدەر توبىنا قوسىلىپ, ادامشىلىقتىڭ ساناۋلى ءبىر ۇلى بولماقشى؟
بۇل سۇراۋلارعا دا جاۋاپ اشىق. ءتۇسىندىرىپ ءبىز اۋرە بولمايمىز.
ولاي بولسا, قازاق حالقىنىڭ بىرىگۋىنە بوگەت بولعان ادامدار كوممۋنيزمدى دۇرىستاپ ۇعىنا الماي ءجۇر. ولاردىڭ ويىنشا قازاقتىڭ حالقىنا بۇرىن ورىستىڭ جىلتىرما ماڭداي تورەلەرى قوجا بولسا, ەندى شالا كوممۋنيستەرى قوجا بولۋى كەرەك.
ولاردىڭ ويىنشا قازاق حالقى دۇلەي, قاراڭعى, مەڭىرەۋ, جۋاس, تۇكتى بىلمەيدى. سوندىقتان ولار ۇيپالاپ, سيپالاۋعا كونە بەرەدى. جوق, ولاي ەمەس! ومبىدان شىققان «باتىرلار» ونداي ويلارىڭنىڭ مەزگىلى وتىڭكىرەپ كەتتى. ەڭبەكشىل قازاق حالقى ۇيقىسىنان الدەقاشان ويانعان. ونىڭ كوزى ءبارىن كورىپ وتىر. قازاق حالقى بۇرىنعىداي جەتىم ەمەس, اقجۇرەك, جاۋىنگەر ەرلەرى تولىپ جاتىر. ولار كوممۋنيست بولعاندا قازاق حالقىن قۇل قىلۋعا بولعان جوق, ۇل قىلۋعا بولدى. قازاق حالقىن باياعىداي بىرەۋدىڭ تەكپىسىنە سالعالى بولعان جوق. بالكي, كوگەرتۋگە, جالپى ەڭبەكشىلدەر توبىنا قوسۋعا بولدى. ءوزىمىزدى ءوزىمىز باۋىزداۋ بىزگە تىم-اق قىزىق ەمەس. ولاي بولسا, قازاقتىڭ ەڭبەكشىلدەرى بىرىگەدى, كوگەرەدى, جاسايدى.
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
