اسەتتىڭ اكەسى كۇنكورىس قامىن ويلاپ, ونىڭ جاس شاعىندا سەمەي قالاسىنا كوشىپ كەلەدى دە, اسەتتى ءابىش, تاكىش دەگەن اعايىندى باي ساۋداگەرلەرگە قولبالالىققا جالعا بەرەدى. اسەت كەيىن كوكتۇماعا (ماقانشى اۋدانى, باقتى اۋىلى) سولارمەن ىلەسىپ بارادى. اسەت مەدرەسەدە وقىپ, ارابشا جاقسى حات تانىعان. اسەتتىڭ رىسجان قىزبەن ايتىسىنداعى ءدىني سۇراقتارعا بەرگەن جاۋابىنان بۇل انىق كورىنەدى. «اعاش ات», «شەريزات», «بارات قىز», «ساليحا-سالمەن», «شاھي عابباس», «جامسان» ءتارىزدى قيسسا-داستانداردىڭ سيۋجەتىن شىعىس ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن الۋى دا ونىڭ مۇسىلمانشا وقۋدى تەرەڭ بىلگەندىگىن دالەلدەيدى. اسەتتىڭ ەل اراسىنا كەڭ تاراعان ء«ىنجۋ-مارجان» ءانىنىڭ:
سەيفىل-مالىك-جامالداي, بەينەتىڭە كونسەم-اي,
قوزى كورپەش – بايانداي ءبىر مولادا ولسەم-اي,
– دەگەن ولەڭ جولدارىنا قاراعاندا, ونىڭ حالقىمىزدىڭ باي قازىناسى اۋىز ادەبيەتى مەن شىعىس ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جاقسى بىلەتىندىگى بايقالادى. اسەتتىڭ «فرانتسۋز» پوەماسىن جازىپ, پۋشكيننىڭ اتاقتى «ەۆگەني ونەگين» پوەماسىن اۋدارۋىنان ونىڭ ورىس, باتىس كلاسسيكتەرى شىعارمالارىنان دا حاباردار بولعانىن اڭعارامىز.
اقىننىڭ حالىق ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ شىعارعان «بەتاشار» ولەڭىندە جاڭا تۇسكەن كەلىنگە الپەشتەپ وسىرگەن ەلىڭنىڭ, اتا-اناڭنىڭ ساعىن سىندىرما, شارۋاعا ەپتى, ۇستامدى, ەلگەزەك, ەڭبەكسۇيگىش بول, وسەك-وتىرىك ايتپا, اتا-ەنەڭدى, اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسىن سىيلاي ءبىل, تۇنىق سۋداي تازا بول, جارىڭا ادال, بالاڭا مەيىرىمدى بول دەگەن سياقتى وسيەتتەر ايتىلادى. سونداي-اق اقىن ءوزىنىڭ «وسيەت» اتتى تەرمەسىندە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قارىم-قاتىناسىن, ومىردە تيگىزەر پايداسىن اقىل ناقىل تۇرىندە سيپاتتاي كەلەدى دە, وتباسىندا ۇلكەندى كىشىنىڭ, اكەنى بالانىڭ, اعانى ءىنىنىڭ سىيلاپ ءوتۋى ەجەلگى ەل ءداستۇرى, وسى جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرۋ بالا مەن كەلىنگە پارىز دەگەن وي-پىكىر ايتادى. قارتايعان اتاڭدى, اق ءسۇتىن بەرگەن اناڭدى كۇت, ونى كۇتسەڭ كەم, قور بولمايسىڭ, وزىڭە دەيىنگىنى سىيلاساڭ, وزىڭنەن كەيىنگى دە سەنى سىيلايتىن بولادى دەگەن وسيەت ۋاعىزدالادى.
حالىق داستۇرىندە عاسىرلار بويى دارىپتەلىپ كەلگەن سالت-سانانىڭ ءبىرى – ولگەن ادامدى بۇل دۇنيەدەن قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالۋ سالتى. اسەت اقىن دا ەل ءداستۇرى نەگىزىندە ءوزىنىڭ دوسى, اتاقتى شەشەن, بي شىنار ولگەندە ونىڭ قازاسىنا جوقتاۋ جازىپ بەرگەن. ول جوقتاۋدا شىناردىڭ ەل بيلىگىن ۇستاۋداعى ادىلدىگى, اعايىن مەن ەل-جۇرتقا قامقورشى بولۋى, كەدەي-كەپشىك, جەتىم-جەسىردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قورعاۋداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى دارىپتەلگەن.جوقتاۋدا تىرلىكتەگى وكپەسىن ولىمگە كەشپەي جانازاعا كەلمەگەن تاسبولات بولىس پەن قاناعات, جامانكوز سياقتى اعايىنداردىڭ تاسباۋىرلىعى, قاتىگەزدىگى ءسوز بولادى. «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا بەزەرى بولماس», «وكپەگە قيسا دا ولىمگە قيۋعا بولمايدى», كەڭ دۇنيەگە سىيماي ايتىسۋ, تارتىسۋ ەلدى ازدىراتىن, اعايىننىڭ بەرەكە-بىرلىگىن كەتىرەتىن جامان ادەت, جات مىنەز, ودان ايىعايىق دەپ, ەل بىرلىگىن ۋاعىزدايدى.
اسەت ەسكىشە وقىپ حات تانىعان. اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن كوپ بىلگەن. ونىڭ رىسجان, ءارىپ, باقتىباي, كەمپىرباي, قالي, سامبەت سياقتى اقىندارمەن ايتىسى كوپكە ءمالىم. سونداي-اق اسەتتىڭ «ساليقا-سالمەن», «اعاش ات», «پەريزات», ء«ۇش جەتىم قىز» سياقتى شىعىس ەرتەگىلەرىنىڭ مازمۇنىندا جازعان قيسسا-داستاندارى بار. اسەت اقىن باتىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن دا جاتقا بىلگەنگە ۇقسايدى. وعان اقىننىڭ ا.س.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» پوەماسىن قازاق تىلىنە اۋدارۋى دالەل بولا الادى. اسەتتىڭ كۇي ونەرىنەن دە قۇرالاقان ەمەس ەكەندىگى بايقالادى. ونىڭ «كەرتولعاۋ» جانە ء«ان شاقىرۋ» دەگەن ەكى كۇيى بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن.
اسەت شىعارماشىلىعىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ, انىقتاي ءتۇسۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى. مىسالى, ءبىرجاننىڭ «جالعىز ارشاسى» قىتايدا اسەتتىڭ «جايماشۋاعى» دەپ ايتىلىپ ءجۇر.
اسەتتى 1916 جىلى قارااعاشتاعى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ 20 جىلدىق اشىلۋ مەرەكەسىنە شاقىرعان. اسەت اۋرۋى سەبەپتى بارا المايتىن بولعاندىقتان:
مەرەكەڭ قۇتتى بولسىن ەي حالايىق,
قاراڭعى ساحارادا جاعىلعان شامعا
ىلايىق
مامانيا مەكتەبىن بۇكىل قازاق
ماقتان تۇتار
وسىنداي مەكتەپ-مەدرەسەنىڭ كوپ بولۋىن پاتشا اعزامنان سۇرايىق,– دەپ ولەڭمەن قۇتتىقتاۋ حات جىبەرەدى.
اقىننىڭ ەرەكشە پالساپالىق وي ءتۇيىنى ولەر شاعىندا ومىرمەن, جان جولداسى ولەڭىمەن, ەل-جۇرتىمەن قوشتاسۋعا ارنالعان «اقىرعى ءسوز» دەگەن ولەڭىندە ايتىلعان. «ولەڭىم-ونەرىم» دەپ قاستەرلەپ كەلگەن اسەت ەل ىشىندە ءان شىرقاپ ءجۇرىپ, الماستى ءمۇساتىر دەپ ساتىپ الىپ ۋلانىپ ءولۋىن وكىنىش ەتەدى. (اسەت 1922 جىلى شىلدە ايىنىڭ 26-سى كۇنى افاري دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە ءان سالىپ وتىرىپ قاپىدا الماستان ۋلانىپ ولگەن). «ولمەيتىن ادام جوق, ءولىمدى ناداندىقپەن اقشاعا ساتىپ الدىم. ارتىمدا ونەرىمدى جالعاستىرار ۇرپاق جوق. ابايداي ارتتاعىعا ءسوز قالدىرماي, ولەڭىمدى, ونەرىمدى وزىممەن بىرگە الا كەتتىم», دەپ وكىنەدى.
اقىننىڭ ارمانى بۇل كۇندە ىسكە اسىپ وتىر. اسەت اندەرى كوگىلدىر ەكراندار مەن كونتسەرت زالدارىندا شىرقالىپ, تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى 1988 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اسەت نايمانباەۆتىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن قازاق ەلىنە جەتكىزۋشى ساڭلاق ءانشى دامەش راقىشەۆ مارقۇم ەدى. د.راقىشەۆ اسەت بابامىزدىڭ 15-تەي ءانىن 1959 جىلى قىتاي ەلىنەن قازاقستانعا اكەپ, پلاستينكاعا تۇسىرگەن.
الايدا اقىن مۇراسىن ەستە قالدىرۋدا ءالى دە كوپ ءىس تىندىرۋ كەرەك. اتاپ ايتساق, اقىننىڭ ولەڭدەر جيناعى مەن ءومىربايانى تۋرالى دەرەكتەردى قايتا تولىقتىرا زەرتتەپ, باسىپ شىعارسا, ءانشى-سازگەردىڭ مۋزىكالىق مۇرالارىن كۇيتاباقتان انتولوگيالىق فونوحرەستوماتيا ەتىپ شىعارسا, سونداي-اق اسەت شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, سول كونفەرەنتسياداعى باياندامالار نەگىزىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرسا دەمەكپىز. اسەتتىڭ تۋعان اۋىلىندا وعان ارناپ ەسكەرتكىش ورناتۋ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر مۋزىكا مەكتەبىنە اقىن اتىن بەرۋ, سەمەي قالاسى مەن ماقانشى اۋىلىندا ءبىر كوشەنى ونىڭ ەسىمىمەن اتاۋ, ت.ب. يگىلىكتى ىستەر اتقارىلسا, ءوزىنىڭ مادەني مۇراسىمەن ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت ۇرپاقتى تامساندىرا تاربيەلەپ كەلگەن, حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى ءانشى-كومپوزيتور, اقىن اسەتكە جاساعان لايىقتى قۇرمەت بولار ەدى.
سەرعازى قالي ۇلى,
قازاقستان ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
