– زيابەك ەرمۇقان ۇلى, قازاق تاريحىنىڭ عىلىمىندا شوقتىعى بيىك تۇلعانى ەسكە الىپ, جاس عالىمدارعا قولداۋ كورسەتىپ جاتىر ەكەنسىزدەر...
– 80 جىل بۇرىن عىلىمداعى ايتۋلى ەڭبەك جولىن باستاعان ە.بەكماحانوۆتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى قازاقتىڭ سوڭعى حانى – كەنەسارىنىڭ, وتارشىلىققا قارسى باعىتتالعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ باسشىلارى مەن باتىرلاردىڭ ءومىرىن زەرتتەگەننەن كەيىن كورمەگەن قۇقايى جوقتىعىن بىلەمىز. ونىڭ ء«حىح عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنداعى قازاقستان» اتتى ەڭبەگىنىڭ جارىق كورگەنىنە بيىل 70 جىل تولىپ وتىر. وسى رەتتە جاس تاريحشىلار ءۇشىن ارنايى ءارى ماقساتتى سالالىق بايقاۋلاردىڭ سيرەك جۇرگىزىلەتىنىن ەسكەرىپ, ەرمۇحان اعامىزدىڭ جۇبايى حاليما ادامقىزىنا جولىعىپ, وعان وسىنداي بايقاۋ ۇيىمداستىرۋ ءىسىن قولعا الىپ جاتقانىمىز تۋرالى ايتتىق. زاڭعار تۇلعانىڭ ومىرلىك سەرىگى بۇل باستامانى قۋانا قابىلداپ, اق باتاسىن بەردى.
– سوندا بايقاۋ ءبىر تاقىرىپ اياسىن عانا قامتي ما؟
– ۇلت تاريحىن جاڭعىرتۋ جولىندا قازاققا ءتول تاريحىن تانىتۋعا كۇش سالعان ە.بەكماحانوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, عىلىمي مۇراسى, شىعارماشىلىعى تالاي زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولاتىنى ءمالىم. دەگەنمەن اعىمداعى جىلدىڭ قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى داتالارعا تولى ەكەنىن ەسكەرىپ, باعىتتاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى ءجون كوردىك. ونىڭ العاشقىسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ جانە تاريح عىلىمى: جاڭا ماسەلەلەر مەن مىندەتتەر» تاقىرىبىنا ارنالادى. حالقىمىزدىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىندە الاش قوزعالىسىنىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. ارادا ءبىر عاسىر وتسە دە الاش زيالىلارىنىڭ تاريحىن تولىقتاي تانىپ, تەرەڭنەن زەردەلەپ بولعان جوقپىز. سوندىقتان اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋدە سارعايعان ارحيۆ قۇجاتتارىن اشىپ, جارقىن بولاشاق ءۇشىن ومىرلەرىن قۇربان ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاريحي جانە عىلىمي مۇراسىن زەرتتەۋگە جاس عالىمدار ءوز ۇلەسىن قوسۋ قاجەت دەگەن ويمەن «الاش قوزعالىسىنا – 100 جىل: تاريحى مەن تاعىلىمى» اتتى باعىت تاڭدالدى. كەلەسى ۇلكەن تاقىرىپ. «قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتى: ۇلت زيالىلارىنىڭ تاعدىرى مەن مۇراسى». بيىل «ۇلكەن تەرروردىڭ» باستالعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. قۋعىن-سۇرگىن قازاق تاريحىنداعى قارالى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى. ومىرلەرى مەزگىلسىز ۇزىلگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ سوڭىنداعى مۇرانى زەرتتەۋمەن تانۋ دا بۇگىنگى جاستىڭ مىندەتى. بۇدان دا وزگە قازاق تاريحىنا قاتىستى تاقىرىپتار قامتىلعان.
– بايقاۋ جۇمىستارىنا قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟
– بىرىنشىدەن, جاس عالىمداردىڭ جاسى 35-پەن شەكتەلدى. بايقاۋعا ۇسىنىلاتىن ماقالالار عىلىمي جۇمىستارعا قويىلاتىن تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. قولدانىلعان ادەبيەتتەر مەن دەرەكتەر كورسەتكىشى كەلتىرىلىپ, قويىلعان ماسەلە عىلىمي ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مالىمەتتەرى ارقىلى, تۇپنۇسقالىق دەرەكتەردىڭ كومەگىمەن اشىلۋى شارت. بايقاۋ جۇمىستارىنا قويىلاتىن باستى ءارى ورتاق تالاپ – عىلىمي جاڭالىق. قازان ايىنىڭ اياعىندا وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن جيناپ, توپتاستىرعان سوڭ, ينستيتۋتىمىزدىڭ بەلدى عالىمدارىنان قۇرالعان ارنايى كوميسسيا ءوز جۇمىسىن باستايدى. ال جاس عالىمدار ەڭبەكتەرىن 10 قازانعا دەيىن ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا جىبەرۋىنە بولادى.
بايقاۋدىڭ جالپى ۇتىس قورى ەكى ميلليون تەڭگەگە جۋىق. ونىڭ ىشىندە بايقاۋ جەڭىمپازىنا 500 مىڭ تەڭگە بەرىلدى. ال ىرىكتەۋدەن وتكەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى ينستيتۋتتىڭ سايتىندا, «Edu.e-history.kz» ەلەكتروندى جۋرنالىندا, سونداي-اق «وتان تاريحى» جۋرنالىندا جاريالاناتىن بولادى.
– ينستيتۋت نازارىنداعى وزگە دە جۇمىستارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە بايلانىستى استانا تاريحىن قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىندە دايىنداپ, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ەتنوگرافيالىق جانە تاريحي مازمۇنداعى ماقالالارى مەن جۇمىستارىن ىرىكتەپ, تاڭداۋلىلارىن ورىس تىلىندە جەكە كىتاپ رەتىندە ازىرلەدىك. ەندى شەت تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ وتىرمىز. لوندوندا اتاقتى توماس اتكينسوننىڭ ۇرپاقتارى اعىلشىن تىلىنە تارجىمالاۋعا دايار ەكەندىكتەرىن ايتتى. قازاقتىڭ تانىمال تاريحي تۇلعالارىن الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. ودان باسقا شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن «قىسقاشا قازاقستان تاريحىن» قازاق تىلىندە قۇراستىردىق, ەندى مۇمكىندىك بولسا وزگە دە تىلدەرگە اۋدارامىز. سەبەبى قازاقستانعا كەلگەن قوناقتارىمىزعا قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن تانىستىراتىن جەڭىل ءارى عىلىمي-كوپشىلىك تىلمەن جازىلعان ەڭبەكتى ۇسىنۋىمىز قاجەت.
– ەلىمىزدىڭ تاريحى ۇزاق جىلدار بويى وزگەنىڭ كوزىمەن جازىلىپ كەلدى, بۇرمالاندى. وسى رەتتە جالپى ەلدىك تۇرعىداعى «تاريحي ەنتسيكلوپەديا» قاجەت ەمەس پە؟
– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. قازىرگى ۋاقىتتا بىرقاتار پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ عالىم-تاريحشىلارى وزدەرىنىڭ تاريحي ەنتسيكلوپەدياسىن قۇراستىرىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بۇل باعىتتا كەنجە قالىپ قويدىق. كەڭەس داۋىرىندە ەلىمىزدىڭ تاريحشىلارى 16 تومنان تۇراتىن «كەڭەستىك تاريحي ەنتسيكلوپەديانى» كەڭىنەن پايدالاندى. ال بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار وبلىسى وڭىرلىك ەنتسيكلوپەديالار جاساپ شىعاردى, بارلىعىمىزعا ورتاق 10 تومنان تۇراتىن «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديامىز» دا بار. ول تەك قازاق ەمەس, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە دە جاريالاندى. بىراق بۇل از. سوڭعى شيرەك عاسىردا تاريح عىلىمىنىڭ قارقىن الىپ دامۋى, اينالىمعا كوپ كولەمدە جاڭا مالىمەتتەر مەن ماعلۇماتتاردىڭ ەنۋى, قازاق تاريحىنا ارنالىپ جازىلعان توم-توم كىتاپتاردىڭ جارىققا شىعۋىن ەسكەرسەك, مۇنداي اكادەميالىق جانە انىقتامالىق باسىلىم بىزگە اسا قاجەت. ويتكەنى تاريحىمىز جاڭعىرۋ ءۇشىن قازاق تاريحى تۋرالى انىقتامالىق دەڭگەيدەگى كەم دەگەندە 5 تومنان تۇراتىن سالالىق ارنايى ەنتسيكلوپەديا كەرەك-اق. ونىڭ ۇستىنە, وسىدان 2 جىل بۇرىن ينستيتۋتتىڭ ءبىر توپ عالىمدارى تاريحتىڭ تەرمينولوگيالىق سوزدىگىن جارىققا شىعارۋعا قاتىستى. بىزدە بىلىكتى مامان دا, جيناقتالعان مول تاجىريبە دە بار. ۋاقىتتى ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى «قازاقستان تاريحي ەنتسيكلوپەدياسىن» قۇراستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستى باستاپ كەتتى.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
