قورقىت – وعىز-قىپشاق قاۋىمىنان شىققان سۇڭعىلا دانا, اقىلگوي, باتاگوي, ساۋەگەي, اسقان ابىز, جىراۋ, قوبىزشى, قازاق باقسىلارىنىڭ ءپىرى, كۇي اتاسى.
قازاق مۋزىكاسى مەن فيلوسوفياسىندا «قورقىت كۇيى», «قورقىت سارىنى», «قورقىت تولعاۋى», ء«تاڭىر ءبيى» دەيتىن رۋحاني سۇلۋلىق پەن ىزگىلىككە بولەنگەن ۇزدىك داستۇرلەر, سىرلى ماقامدار قالىپتاسىپ دامىعان. دەمەك, قورقىت – ءا.مارعۇلان ايتقانداي, «كەرەمەت يەسى», « ۇلىستىڭ ۇلى كەڭەسشىسى, قاريا ءسوز ايتۋشى, تاريحي وقيعالاردى جىرلاپ بەرەتىن جىراۋ». VI-VII عاسىرلاردا ۇلىتاۋدىڭ تەرىسكەيى مەن دەگەلەڭ تاۋىندا قوبىز اققۋعا ۇقساستىرىلىپ تاسقا بەدەرلەنگەن. اققۋ – سۇلۋلىقتىڭ, پاكتىكتىڭ سيمۆولى, تۇركى جۇرتتارىنىڭ كيەسى, توتەمى. قورقىتتىڭ قاسيەتتى قوبىزىن قۇرمەتتەپ ۇستاعان, سارىنىن جەتكىزە تولعاعان جاناق, نىسانباي, ماراباي, قازاقباي جىراۋلار. «مەن ءوزىم اسقار بەلمىن, شالقار كولمىن, تۇيەنىڭ جوتاسىنداي جالپاق ەلمىن» دەگەن جاناق اقىن «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىن قوبىزبەن تولقىتا-شالقىتا ورىنداعان. بۇعان ەت-جۇرەگى ەلجىرەگەن قۇنانباي قاجى سىيلىق ۇسىنعان. وقىمىستى ءا.مارعۇلان قازاق قوبىزشىلارىنىڭ كەرەمەتتەرىن كەلتىرە سيپاتتايدى. مىسالى, قويلىباي باقسى التى قانات اق وردانى جالاۋشا جەلبىرەتىپ كوتەرگەن, تاعى ءبىر باقسىنىڭ قوبىزى اسپانعا سامعاپ, سايگ ۇلىكتەردىڭ الدىنان كەلگەن. كەيبىر كۇنشىلدەر قوبىزدى اعاشقا تاس بەكىتىپ تاستاسا دا, بۇلقىنىپ بوسانىپ كەتكەن. شىڭعىس زامانىندا عۇمىر كەشكەن توبە ءتاڭىرى «مەن ءتاڭىرىنىڭ وزىمەن تىلدەسەمىن, كوككە شىعىپ جۇرەمىن» دەيدى ەكەن...
نەمەسە كاسپي ماڭىن مەكەندەگەن تۇركى تۇقىمداس قيدانداردا حاننىڭ الدىندا ءبىر جىل ىشىندە ءار كۇن سايىن كۇي وينالادى ەكەن.
ءبىلىمپاز الىشەر ناۋايدىڭ «جاقسىلاردىڭ ءماجىلىسى» كىتابىندا «باقسى-جىراۋلار كەي ۋاقىتتا ادامنان بەزىپ, دالانى, تاۋ-تاستى ارالاپ جۇرەتىن ەدى» دەگەن پىكىرى بار. راسىندا اتاقتى كۇيشى-قوبىزشىلار جۇماعۇل, قويلىباي, ىقىلاستار وزەن بويىندا سۇڭقىلداتا كۇي توككەن.
ءا.مارعۇلاننىڭ سيپاتتاۋىنشا, قورقىت جەلماياسى قۇسقا جەتكىزبەيدى, داريالاردان ۇشىپ وتەدى, دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە جەتۋ ەشتەڭە ەمەس. سۋدا كور قازۋشى بولماس, تەرەڭ اعىس-يىرىمدەرگە اجال, ءولىم كەلە قويماس دەپ ويلاپ, كىلەمىن جايىپ, اسپانداعى قۇستىڭ ۇشۋىن, سامال جەلدىڭ سوققانىن تىياتىن تولقىندى كۇيلەر, تولعاۋلار شىعارادى, ءسويتىپ عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشەدى...
قورقىت مۇراسىن, ءداستۇرىن مىقتاپ, ۇستانعان حالىق مادەنيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىن ءا.مارعۇلان بىلايشا جۇيەلەپ توپتاستىرادى:
1. باقسى-جىراۋلار – قويلىباي, بالاقاي, قارامىرزا, نىسان ابىز.
2. قوبىزبەن كۇي ورىنداعاندار – ءال-فارابي, كەتبۇعا.
3. ساۋەگەي جىراۋلار, ءدىلمارلار – سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى, شالگەز, قازتۋعان, تاتىقارا, انەت بابا, بۇقار جىراۋ, مايلىقوجا, ۇمبەتەي.
4. قورقىتتىڭ رۋحاني داستۇرلەرىن جالعاعان, قوبىزبەن جىر تۋىنداتقان اقىندار – بالقى بازار, ەرىمبەت جىراۋ, كەتە ءجۇسىپ, قاڭلى ءجۇسىپ, ابىل, وڭعار جىراۋ, شوراياقتىڭ ومارى.
اكادەميكتەر ۆ.ۆ.بارتولد پەن ۆ.م.جيرمۋنسكيدىڭ «قورقىتتى قادىرلەۋدىڭ سىرداريا جاعاسىندا مىڭجىلدىق ونەگەسى بار» دەگەن وي-ءتۇيىنىن ءا.مارعۇلان ورىندى كەلتىرەدى.
ءا.ناۋاي «بەتىنە نۇر جاۋعىر قورقىت اتا ەدى, تۇركى ۇلىسى اراسىندا ودان داڭقتى, ودان اسقان كىسى جوق ەدى. ونىڭ داڭقى ەشكىمگە جەتكىزبەيتىن ەدى. وزگەشەلىگى, دانىشپاندىق اتىنىڭ كوپ شىعۋى, نەشە جىل وزىنەن بۇرىنعىنى ءبىلۋى, نەشە جىل وزىنەن سوڭعىنى, كەلەشەكتى ايتىپ بەرۋى, ونىڭ تاڭقالارلىق ناقىل سوزدەرى وسى كۇنگە دەيىن بار» دەيدى. راسىندا, وسىناۋ ۇلى شىعارمادا قورقىت زامانىندا جاساعان 366 الىپ, 24 بي, 32 بىلگىر, ەل باسقارۋشى تۋرالى ناقىل سوزدەر بار. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن كەلتىرەيىك: «قاراتاۋداي مال جيسا دا, كىسى كوزى وعان تويماس», «كەكىرەيگەندى ءتاڭىر سۇيمەس, كوكىرەگىن كوتەرگەنگە باق قونباس», «جاس وسەدى, جارلى بايدى», «وشكەن كەلمەيدى, ولگەن تىرىلمەيدى», «قىز انادان كورمەيىنشە ۇلگى الماس, ۇل اتادان كورمەيىنشە ۇگىت الماس», ت.س.س. ادام بالاسىنىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسىنىڭ قورىتىندىسى, اقىل-وي سۇزگىسىنەن شىققان عيبراتتى, ماعىنالى اسىل سوزدەر عوي.
ەستىنىڭ جان-جۇيەسىن, وي-سەزىم دۇنيەسىن ءدۇر سىلكىندىرەتىن كۇيلى-قۋاتتى ۇلى تىلەكتەر دە مول. ماسەلەن,
ءۇيىرلى قاراتاۋىڭ جىعىلماسىن,
ءزاۋلىم بايتەرەگىڭ كەسىلمەسىن.
تۋلاپ اققان ءمولدىر سۋىڭ
سارقىلماسىن.
قاناتتارىڭنىڭ ۇشى قىرقىلماسىن.
شابار بولساڭ, اقبوز اتىڭ ارىماسىن.
شاپقانىڭدا قارا بولات قىلىشىڭ
كەتىلمەسىن.
شانشارىڭدا الا نايزاڭ مۇقالماسىن.
اق جاۋلىقتى اناڭنىڭ تۇراعى
پەيىش بولسىن,
اقساقالدى باباڭناڭ تۇراعى
جۇماق بولسىن.
حاق جاندىرعان شىراعىڭ سونبەسىن,
قادىر ءتاڭىرى سەنى ارامىزعا
مۇقتاج ەتپەسىن!
قورقىت مۇراسىندا جەر-سۋ, مال اتاۋلارى, اسكەري ونەردىڭ باستى ۇعىمدارى جونىندە ەل تاريحى مەن ءتىل توركىنى دەرەكتەر جەتكىلىكتى. قورقىت اتا – تۇركى رۋحانياتى دۇنيەسىندەگى تاڭعاجايىپ ءبىر قۇبىلىس. ونىڭ تۇلعاسى مەن مۇراسى, ونەرى مەن ورەندىگى – ادامزاتقا ورتاق يگىلىك.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى
