ساياسي ۇنقاتىسۋ ساليقالىلىققا شاقىرادى

كەشە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆتىڭ بريۋسسەلدەگى جۇمىسى تاڭەرتەڭنەن قاۋىرت باستالدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باستى وتىرىس ەقىۇ مەن ەۋرووداق اراسىنداعى مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى ساياسي ۇنقاتىسۋ بولدى. قانات بەكمىرزا ۇلى الدىمەن ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى ح.ۆان رومپەمەن كەزدەستى. كەز­دەسۋ بارىسىندا ەقىۇ مەن ەۋروپالىق كەڭەس اراسىنداعى ىن­تىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەيبىر قىرلارى تالقىلانىپ, ونى دامى­تۋدىڭ جاڭا جولدارى قاراس­تى­رىل­دى. ءوزىنىڭ سوزىندە ح.ۆان رامپە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوتەرىل­گەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساممي­تىن وتكىزۋ يدەياسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ كۇن ءتارتىبىن مازمۇندى ەتۋ جولىندا كۇردەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەك, دەدى ول. ءسو­زىنىڭ سوڭىندا ەۋروپالىق كەڭەس­تىڭ پرەزيدەنتى ەلباسى ن.نازارباەۆتى بريۋسسەلگە ساپار­مەن كەلۋگە شاقىردى. بۇل ساپار­دىڭ وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەلگىلى. ودان كەيىن ق.ساۋداباەۆ ەۋرو­وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپ­سىزدىك ساياسات جونىندەگى جوعارعى وكىلى ك.ەشتونمەن كەزدەستى. كەز­دەسۋ كەزىندە ەقىۇ مەن ەۋرو­وداق اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ بولاشاعى جانە پەرسپەك­تي­ۆا­لارى تۋرالى ءسوز بولدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان مەن ەۋرووداق ارا­سىنداعى ساياسي جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. ك.ەشتون حانىم قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى جانە الەمدەگى ەنەر­گە­تيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋداعى ماڭىزدى ورنىن اتاپ ءوتتى. قا­زاقستان ءبىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى ارىپتەسىمىز, دەي كەلىپ, ول بيىلعى جىلدىڭ جاقىن كۇن­د­ە­رىن­دە ءوزىنىڭ قازاقستانعا ساپار جا­ساي­تىنىن دا جەتكىزدى. كەزدەسۋ بارى­سىندا ەۋرووداق تاراپىنان قازاق­ستانعا نارىقتى ەكونوميكالىق ەل مارتەبەسىن بەرۋ باعىتىنداعى جۇ­مىستاردىڭ بەلسەندىرەك جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگى اتالىپ ءوتتى. مۇنداي ءمار­تەبە اقش تاراپىنان 2002 جىلى بەرىلسە دە ەۋرووداق ءالى اسىق­پاي كەلگەن. سونىمەن بىرگە, كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تاقىرىبى دا قوزعالىپ, ەۋرووداق تاراپىنان جاڭا توراعانىڭ باستامالارىنا قولداۋ كورسەتىلەتىنى ايتىلدى. وسى كۇنگى ەڭ باستى شارا – ەقىۇ مەن ەۋرووداق اراسىنداعى مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى ساياسي ءۇن­قاتىسۋ بولدى. ايتا كەتەتىن ءجايت, ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىن­داعى ساياسي بايلانىستار سوناۋ 1992 جىلى ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان كەزەڭنەن باستالعان. سول جىلعى ناۋرىز ايىندا پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاق­ستانعا كەلگەن ەۋروپالىق كو­ميس­سيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ف.ان­درياسسەن باستاعان دەلەگاتسيانى قابىلداعان بولاتىن. ودان كەيىن بولعان كەزدەسۋلەردە ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناستىڭ جاڭا قىرلارى اشىلىپ, ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەي تۇسكەن ەدى. سونىڭ ىشىندە پرە­زي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1993 جىلعى بريۋسسەلگە رەسمي سا­پا­رى اياسىندا ەۋروكوميسسيانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ج.دەلور­مەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ەو مەن قازاقستاندا ەكى جاقتىڭ وكىلدىك­تەرىن اشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان-تىن. ال 1999 جىلدان بەرى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەكى جاقتى قۇرىلىمدارىنىڭ كەزدەسۋلەرى جانە بىرلەسكەن وتىرىستارى تۇراق­تى ارناعا كوشىرىلگەن. وسى قۇرى­لىم­داردى اتاي كەتەتىن بولساق, ولار: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە بولا­تىن ىنتىماقتاستىق كەڭەسى. بۇل كەڭەس قۇرىلعالى بەرى 9 رەت بىرلەسكەن وتىرىستار وتكىزدى. 2. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق” اتتى پار­لا­مەنتارالىق ىنتىماقتاستىق كو­ميتەتى. وسى مەزگىل ارالىعىندا ونىڭ 8 وتىرىسى بولعان. 3. قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى ىن­تى­ماقتاستىق كوميتەتى. ونىڭ دا وسى ۋاقىتقا دەيىن 8 وتىرىسى بولدى. ەۋرووداق قازاقستان مەن ور­تا­لىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلى­لى­گىن ءبىلدىرىپ, 2005 جىلى وسى ايماققا ءوزىنىڭ ارناۋلى وكىلىن دە بەلگىلەگەن بولاتىن. 2006 جىلدان بەرى بۇل قىزمەتتى فرانتسيانىڭ وكىلى پەر مورەل اتقارىپ كەلەدى. ەۋرووداق پەن قازاقستان ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ نەگىز­گى وزەگى ساياسي سالاداعى ىنتىماق­تاس­تىق دەپ ايتۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. ەو ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ءۇشىن ساياسي ىنتىماقتاستىقتاردى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن مويىنداپ وتىر. پەر مورەل ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە: “اي­ماق­تا ورتاق بيزنەستەن گورى ما­ڭىزدىراق كومپونەنت بار. ول – ايماقتاعى تۇراقتىلىق. قازىر مۇندا تۇراقسىزدىق وشاقتارى بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سو­نىڭ ىشىندەگى تەرروريزم, ەكسترە­ميزم ەسىرتكى ترافيگى جانە يادرو­لىق قارۋدىڭ جايىلۋى سياقتى ماسەلەلەر جالعىز ورتالىق ازيا­نىڭ عانا ەمەس, جالپىمىزعا ورتاق پروبلەمالار. سوندىقتان ءبىز ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق ورنات­قى­مىز كەلسە, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاۋدىڭ جولدارىن ءبىر­لە­سە ىزدەۋىمىز كەرەك”, دەگەن ەدى. دەمەك, ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ەجەلدەن بەل­سەنە ارالاسىپ جۇرگەن جانە وسى قاتاردا ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرىنىڭ ينتەگراتسيالانۋى قا­جەت­تىگىن ۇنەمى ايتاتىن قازاقستان جاعى ەۋرووداقتىڭ ويىنان شى­عاتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, قا­زاقستان ەۋرووداقپەن ىنتىماق­تاس­تىقتى “ەۋروپاعا جول” باع­دار­لاماسى ارقىلى ارتتىرا تۇسەرى انىق. ءتىپتى بۇل باستاما جالعىز قا­زاقستاندى عانا ەمەس, جالپى ور­تالىق ازيا ەلدەرىن ەۋروپامەن ىنتىماقتاسۋعا يتەرمەلەيتىنى ءسوزسىز. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ وتىرعان ەۋرووداق قازاقستانمەن ىنتىماق­تاس­تىققا بارىنشا مۇددەلى. كەز­دە­سۋدىڭ مەيلىنشە جارقىن كوڭىلمەن, جىلى قاباقتا باستالعانى سونىڭ ايعاعى دەسە بولارلىق. ايتا كەتەتىن ءجايت, ەقىۇ مەن ەۋرووداق اراسىنداعى مۇنداي كەز­دەسۋلەر تۇراقتى داستۇرگە اينال­عان. ەۋرووداق اتىنان كەزدەسۋگە ونىڭ قازىرگى توراعاسى, يسپانيا­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميگەل انحەل موراتينوس كەلدى. ال ەقىۇ اتىنان ءىس باسىنداعى توراعا, قا­زاقستاننىڭ مەملە­كەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆتان باسقا ەقىۇ-نىڭ بۇرىنعى جانە كەلەسى توراعالارى گرەكيا مەن ليتۆا سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى مەن ۇيىم­نىڭ باس حاتشىسى پ.بريشامبو قاتىستى. الدىن الا ايتار بولساق, تا­راپ­تار اراسىنداعى ساياسي ۇنقاتىسۋ دەپ اتالاتىن بۇل كەزدەسۋدە قاتى­سۋشىلار “كورفۋ پروتسەسى” سەكىلدى كەڭەسۋ شاراسىنىڭ ماڭىزدى­لى­عىن اتاپ ءوتىپ, وسى ماسەلەگە باي­لانىستى بيىلعى جىلى ساراپ­شى­لاردىڭ سەگىز وتىرىسى بولاتىنىنا قاناعات ءبىلدىردى. كەزدەسۋدە كوتە­رىل­گەن ەكىنشى كۇردەلى ماسەلە اۋعان­ستان پروبلەماسى بولدى. ونداعى جاعدايدى رەتتەۋدىڭ اي­ماق­تىق قانا ەمەس, ەۋروپالىق, ءتىپ­تى الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدىلىعى اتالىپ ءوتىل­دى. كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە سوزىلىپ كەتكەن كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ار­نالدى. ولاردىڭ قاتارىندا دنەستر جاعالاۋى پروبلەماسى, تاۋلى قاراباق كيكىلجىڭى, گرۋزين-وسەتين پروبلەماسى بارىن ەسكە سالامىز. تاراپتار ولاردى رەتتەۋگە ىقپال ەتۋدىڭ قاجەتتىگىن, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋ كەرەك­تىگىن اتاپ كورسەتتى. ساياسي ۇنقاتىسۋدىڭ جاقسى كو­ڭىل-كۇيمەن باستالعانىن جوعارىدا ايتتىق. وندا م.ا.موراتينوس قا­زاق­ستاننىڭ مۇنداي كەزدەسۋگە قا­تىسقانىنىڭ ءوزى ونى جاڭا تۇر­پات­تاعى فورماتقا كوشىرىپ, ەرەكشە رەڭك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇرىن بۇل كەزدەسۋ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قا­تار­داعى جيىنى بولاتىن, ەندى ولاي ەمەس, ونىڭ اۋقىمى ۇلعايىپ, ەقىۇ مەن ەو كەزدەسۋى دەپ اتالا­تىن بولدى, دەدى ول سوزىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ. بۇل جەردە ول كەزدە­سۋ­دىڭ الەمدىك مارتەبەسى ارتا ءتۇس­كە­نىنە يشارا جاساعان ەدى. ودان ءارى سوزىندە موراتينوس قازاقستاننىڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جاريا­لان­عان باستامالارىن قولدايتىنىن جەت­كىزدى. ويتكەنى, دەدى ول, بۇل باس­تامالار ەۋروپالىق قانا ەمەس, ەۋر­ازيالىق, ەۋراتلانتيكالىق قاۋىپ­سىز­دىكتى ساقتاۋعا جاڭا سەرپىن بەرە­دى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ باستامالارى ەقىۇ سەبەتتەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات تۇتادى. ال باستامادا كوتە­رىل­گەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىز­دىك­تىڭ الەم ءۇشىن ماڭىزدىلىعى وتە زور ەكەنى ايتپاسا دە بەلگىلى, دەدى ول. وسى باعىتتاعى ءسوزىنىڭ سوڭىن­دا ەۋرووداق توراعاسى قازاقستان­نىڭ توزىمدىلىك تاقىرىبىن كوتە­رۋى­نىڭ دە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءۇستى­مىز­دەگى جىلى استانا قالاسىندا وتە­تىن بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزدىلىعى وزىنەن ءوزى ايقىن بولىپ تۇر. ال قازاقستان پرەزي­دەن­تىنىڭ ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى ماسەلەسىنە بايلا­نىستى ونى قولدايتىنىن جەتكىزە كەلىپ, ەو ءوز تاراپىنان ونى وتكىزۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسۋ نيەتىندە ەكەندىگىن ايتتى. ساياسي ۇنقاتىسۋ اياقتالعان سوڭ مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ تاعى دا بىرنەشە ەكىجاقتى كەزدە­سۋ­لەر وتكىزدى. ونىڭ ىشىندە يسپا­نيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.ا.موراتينوس, بەلگيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى س.ۆاناكەرە جانە ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ توراعاسى ە.بۋزەك بار. بۇل كەزدەسۋلەر تۋرالى ءبىز كەلەسى ماقالامىزدا تولىعىراق جازاتىن بولامىز. جاقسىباي سامرات – بريۋسسەلدەن.