ولاردىڭ ايتۋىنشا, دالامىزدا 104 جارمەڭكە پايدا بولىپ, مۇندا 32,7 ميلليون سومنىڭ ساۋدا-ساتتىعى جاسالعان. بۇل سول كەزدىڭ ولشەمىمەن العاندا سۇمدىق جوعارى سوما ەكەنىن بۇگىندە بىرەۋلەر بىلسە, بىرەۋلەر بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى, مۇنداي باسقوسۋلار ەكى جاققا دا ءتيىمدى ايىرباس ساۋدا جاساۋدىڭ تاپتىرماس جولىنا اينالعان. ءارى كورشى جۇرتتارمەن ءوزارا بايلانىستار مەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ, بارىس پەن كەلىستى جالعاستىرۋدىڭ باستى ج ۇلىنى بولا بىلگەن.
وسى ورايدا ەڭ العاش رەت 1867 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ويىل بەكىنىسىندە اشىلعان كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ جولى دا, ءجونى دە بولەك دەۋگە بولادى. وسى ارادان باستاۋ الاتىن كەرۋەن جولدار ساۋدا-ساتتىق پەن الىس-بەرىستى دامىتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەن. كوكجار جارمەڭكەسى ورىنبوردىڭ, ىرعىز, ماڭعىستاۋ, حيۋا, بۇقارا, اۋعانستان جانە پارسى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ باستارىن تۇيىستىرگەن. كوكجار جارمەڭكەسى اشىلۋىنىڭ بىرىندە تاۋار الماسۋ اينالىمى 3 ميلليون سومنان اسىپ ءتۇسۋى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ۇلكەن قاراجات دەپ مالىمدەيدى بەلگىلى تاريحشى-الەۋمەتتانۋشى بەركىن قۇرمانبەكوۆ.
سوعان قاراعاندا كوكجار جارمەڭكەسى بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا كورشى ەلدەرمەن جۇرگىزىلەتىن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزىن قالاعانىن كورسەتەدى. وسى ورايدا وتكەن اپتادا ويىل اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ 150 جىلدىعى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. تاريح پاراقتارىنا تاعى دا كوز تاستار بولساق, ءدال وسى جارمەڭكەگە XIX عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنان باستاپ انگليا مەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ كوپەستەرى كوكتەم مەن كۇز كەزدەرىندە ءوز تاۋارلارىن تاسىعانىن كورەمىز. سونىمەن بىرگە تورتكۇل دۇنيە توعىسىندا ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ۇلى جىبەك جولىنىڭ بەل ورتاسىندا ورنالاسقان كوكجار جارمەڭكەسى تاۋار الماسۋ ءۇشىن وتە ىڭعايلى بولعانىن تۇيسىنەمىز.
اتالعان تاريحي داتانىڭ اتالىپ ءوتۋى كەزىندە ىرگەتاسى سوناۋ 1860 جىلدىڭ باسىندا قالانعان العاشقى ساۋدا قاتارلارىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءمىنى بۇزىلماي, سىنى كەتپەي تۇرعانىن كورگەندە تاڭ قالماسقا امالىمىز قالمادى. تاعى ءبىر كوزىمىزدىڭ جەتكەنى بۇدان 150 جىل بۇرىن كوكجار جارمەڭكەسى ەڭ العاش رەت رەسمي تۇردە اشىلعان كەزدە ويىلدا وزگەشە ورنەكتەگى كوپەس ۇيلەرى بوي كوتەرىپ, مەشىت سالىنىپتى. پوشتا-تەلەگراف جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستاپتى. ءارى ەڭ العاش رەت ادام مەن مال دارىگەرلەرى قىزمەتتەرى بەلگىلەنىپتى. بۇگىندە جوعارىدا اتالعان كونە تاريحي نىساندار اقتوبە ايماعىنىڭ بىرەگەي مادەي جانە رۋحاني مۇراسى قاتارىنان ورىن الاتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر مارتەبە.
كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى وتكىزىلگەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا كەزىندە بۇل جارمەڭكەنىڭ تەك ايىرباس ساۋدا جاسايتىن ورىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەجەلگى حالىقتىق ونەر سايىسىنىڭ ورتالىعىنا دا اينالا العانى اتالىپ ءوتتى. وعان شەتى مەن شەگى جوق قازاق دالاسىنداعى اقىندار, انشىلەر مەن تەرمەشىلەر, كۇيشى-جىرشىلار ءتورت كوزدەرى تۇگەلگە جۋىق قاتىسقان دەيدى جارمەڭكە تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار. وعان كىمدەر كەلمەگەن, كىمدەر ونەرىن ورتاعا تاستاماعان دەسەڭىزشى. ءتاڭىرى بەرگەن مولداباي, داۋلەتكەرەي, مۇحيت, نۇرپەيىس سەكىلدى ونەر الىپتارى دا ويىلداعى ويىن-تويدى ورتەكەدەي قىزدىرعان دەسەدى.
«بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ساۋدا ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى تەرەڭدەتۋ ىسىنە ايىرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ءبىز ءبارىمىز دە بۇگىنگى كۇنگە كەشەدەن كەلگەنبىز. ەگەر تاريحي ساباقتاستىق تۇرعىسىنان قاراستىرساق كوكجار جارمەڭكەسى وسى تۇرعىداعى قۇندىلىقتاردىڭ ءىزاشارىنا اينالا الدى دەپ وي تۇيە الامىز. بۇگىنگى قازاقستاندىق قوعامداعى كوممەرتسيالىق جانە كاسىپكەرلىك ءىستىڭ باستاۋىندا دا كوكجار سەكىلدى جارمەڭكەلەردىڭ تۇرعانى تالاسسىز. حالقىمىزدى وتىرىقشىلىق تۇرمىس-سالتىنا داعدىلاندىرۋ باعىتىندا دا ونىڭ الاتىن ورنى مەن رولىنە ەشقانداي باعا جەتپەيدى. ساياسي-جاعرافيالىق جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى جونىنەن دە كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ ءباسى بيىك تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى. ءبىز ەرتە مە, كەش پە قايتادان جاڭعىرا باستاعان كوكجار جارمەڭكەسى ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن ۇلىق مەرەكەگە اينالا الادى دەپ سەنەمىز دەدى اقتوبە وبلسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ.
ءبىز بۇگىنگى ماتەريالىمىزدىڭ نۇكتەسىن وسى ءبىر ويلى دا پاراساتتى پىكىرمەن تۇيىندەگەندى ءجون كورەمىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
