قازاق دالاسىنىڭ «تەڭىز قاقپاسى» سانالىپ كەلگەن بۇل ايماقتىڭ سوڭعى جىلدارى تاسى ورگە دومالاپ, نەسىبەسى ارتىپتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى توقسان قورىتىندىسى بويىنشا ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 518,5 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, تازا تابىس جان باسىنا شاققاندا 803,9 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ سىرتىندا ونەركاسىپتىك ءونىمنىڭ ناقتى كولەم يندەكسى العاشقى التى ايدا 99,4 پايىزعا جەتىپ, 1226,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. سونىڭ ىشىندە كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى – 1069,8 ملرد تەڭگە.
دەسەك تە, سوڭعى جىلدارى الەمدىك داعدارىسقا الىپ كەلگەن مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ازداپ اسەر ەتكەنى بايقالادى. ياعني, بۇل سالا وتكەن جىلدىڭ ءدال وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 0,3 پايىزعا تومەندەگەن. جوعارىداعى كورسەتكىشتى كاسىپورىندارعا جىكتەپ ەسەپتەر بولساق: «وزەنمۇنايگاز» 2,6 پايىزعا, «قاراقۇدىقمۇناي» 19,7 پايىزعا, «بوزاشى وپەرەيتينگ لتد» 7,5 پايىزعا قۇلدىراعانى بايقالادى. وسىنىڭ سالدارىنان كاسىپورىنداردىڭ بۇرعىلاۋ باعدارلاماسى بەلگىلى مولشەردە قىسقارۋدا.
بىراق ونىڭ ورنىنا تابيعي گاز ءوندىرۋ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا1792,0 ملن تەكشە مەترگە دەيىن ارتىپ, حيميا ونەركاسىبىندە – 5,7 پايىز, مەتالل ەمەس مينەرالدىق ونىمدەر وندىرىسىندە – 12,9 پايىز, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدار وندىرىسىندە – 29,2 پايىز, توقىما بۇيىمدار وندىرىسىندە – 21,8 پايىز, ماشينا جاساۋدا 20,8 پايىز ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى.
وبلىستىق كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسىنىڭ شەڭبەرىندە جاڭادان جۇزدەگەن ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن 7 جوبا جاسالىنۋ ۇستىندە. ونىڭ 5-ءۋى تولىقتاي اياقتالعان. ولار: شىنى-پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتى, شىنى-پلاستيكالىق قۇبىرلار مەن فيتينگىلەر وندىرەتىن تسەح جانە «اقتاۋ كەرامزيت» جشس مەن كەرامزيت تاسىن وندىرەتىن زاۋىت. قالعان جوبالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىپ كەلەدى. بۇل جوبالارعا بارلىعى 52 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا 6 ينفراقۇرىلىمدىق جوبانىڭ 2-ەۋى اياقتالىپ, ينۆەستورلاردىڭ جەكە باستامالارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن يندۋستريالدى ايماق قۇرىلىپتى.
سونىمەن بىرگە, اعىمداعى ەكونوميكالىق اۋقىمنىڭ كەيبىر ءوسۋ رەزەرۆتەرىنە توقتالار بولساق: قۇرىق پورتىندا ەكىنشى پاروم كەشەنىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارى باستالدى. «جەتىباي – جاڭاوزەن», «بەينەۋ – اقجىگىت – وزبەكستان شەبى» باعىتىندا اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تولىق اتقارىلۋ مۇمكىندىگىنە يە.
تۇرعىنداردى جايلى باسپانامەن قامتۋ ماقساتىندا جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا جالپى اۋماعى 592,7 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپتى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ارتقان.
بيىلعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمى 5,1 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە حالىققا قاجەت ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋ 104,1 پايىز كورسەتكىشكە يەك ارتىپ وتىر.
قازىرگى كۇنى وڭىردە 46 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل 2016 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,8 پايىزعا وسكەندىگى بايقالادى. اتالمىش سۋبەكتىلەر جىل باسىنان بەرى 141,2 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن.
سونداي-اق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 1 055,8 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, وعان وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىندا ماقۇلدانعان 112 جوبا قامتىلعان. سونىمەن قاتار, «دامۋ ءوندىرىس» باعدارلاماسى اياسىندا وڭدەۋ سەكتورىنا 12,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 72 جوبا ماقۇلدانىپتى.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ ناتيجەسىندە قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىندا 16 072 جۇمىس ورنى اشىلىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 4,9 پايىزعا ازايىپتى.
اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە (ۇلتتىق قوردى ەسەپكە الماعاندا) – 171,8 ملرد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە – 100,0 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە – 71,8 ملرد تەڭگە مىندەتتى تولەمدەر تۇسكەن. ءسوزىمىزدى تۇجىرىمداي ايتساق, وبلىس ەكونوميكاسى دامۋ ءۇردىسىن باستان وتكەرىپ جاتىر.
* * *
ماڭعىستاۋ ءوڭىرى جوعارىداعى ەكونوميكالىق بىرەگەي كورسەتكىشتەرىنىڭ سىرتىندا زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ايتقانداي «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي ىسپەتتەس» كورىكتى مەكەن. ەرتە داۋىردە وعىز بەن تۇركىنىڭ بەلدەۋىنە بالانعان ءۇستىرتتىڭ ءبىر قاپتالىندا كاسپيدىڭ تولقىندارى جاعاعا ۇرىپ جاتسا, ەكىنشى قاپتالى تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن قۇنارلى ايماق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقتاۋعا ات باسىن بۇرعان كەزەكتى ساپارىندا «ماڭعىستاۋ تۇرعىندارىنا كوپ ادامدار ومىرىندە تىم قۇرىعاندا ءبىر رەت كورۋدى ارماندايتىنداي جەردە تۇرۋ باقىتى بۇيىرعان» دەگەنى بار.
دەمەك, بۇل ولكە – تاريحقا باي, تاعىلىمعا تولى ءوڭىر. وبلىس جەرىندە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان 449 ەسكەرتكىش بولسا, ونىڭ 21-ءى رەسپۋبليكالىق, 428-ءى جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە. سونداي-اق, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر سانى – 253, ءانسامبلدى كەشەندەر – 136, ساۋلەت نىساندارى – 60. وسىندا تىزىمگە الىنعان كونە قورىم-بەكىنىستەر مەن كەرۋەن-سارايلاردىڭ تاريحى جايلى تسيكلدى فيلم ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار, كەتىكقالا, قىزىلقالا, قاراقاباق سياقتى ورتاعاسىرلىق قالاشىقتارعا, قولا داۋىرگە ءتان ساۋرا قورىمىنا, ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ مۇراسى ايعىرلى بەكىنىسى مەن تۇپقاراعان عيباداتحاناسىنا, التىنقازعان عۇرىپتىق كەشەنىنە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
جوعارىداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ساق ءداۋىرىنىڭ مۇرالارى ارتەفاكتىلەر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەي قورىنا الىنعان. قازىرگى تاڭدا مۋزەي قورىندا 79250 جادىگەر بار. بۇدان باسقا ماڭ دالادا وسەتىن وسىمدىك تۇرلەرى مەن تەڭىز جاعالاۋىن مەكەندەيتىن 300 ءتۇرلى قۇستىڭ ت ۇلىبى ەكسپونات تۇرىندە مۋزەيدە ساقتالعان.
ماڭعىستاۋلىق اعايىندار جوعارىداعى ەكسپوناتتار اراسىنان تەك عانا زەرگەرلىك بۇيىمداردى ىرىكتەپ الىپ كەلىپ, ەلوردا ىرگەسىندەگى «ەتنواۋىلدا» كورمە ۇيىمداستىردى. ونى كوپپەن بىرگە بىزدە تاماشالاپ قايتتىق. اسىرەسە, XVIII عاسىردىڭ مۇراسىنا جاتاتىن اداي قىزدارىنىڭ اشەكەيى: وڭىرجيەك, ءوڭىرتال, وڭىرالقا, ۇكىاياق كورمە سورەسىنىڭ ءسانىن كەلتىرسە, حاس شەبەر اۋەز ساعىناەۆا جاڭعىرتىپ جاساعان «اداي قىزىنىڭ ساۋكەلەسى» مەن 12 بولىكتەن تۇراتىن بەلدىك, قوستاناپتى قۇداعي جۇزىك, ىلمەجاۋلىق, سايكى ايەلدەرگە ءتان بىلەزىك, قايقىلار ۇستاعان كۇمىس شاقشا سياقتى جاۋھار جادىگەرلەر كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالدى.
«ەتنواۋىلدا» مۋزەي جادىگەرلەرىمەن قاپتالداس ولكە شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان قۇندى دۇنيەلەر دە سورەگە جايعاستىرىلىپتى. دەنى زەرگەرلىك بۇيىمدار. اتاقتى قولونەر شەبەرى تۇگەل ورازوۆتىڭ شاكىرتى ساعيدولدا ورازوۆ وسىندا ءوزى جاساعان 30-عا جۋىق زەرگەرلىك قىمبات بۇيىم تۇرلەرىن اكەلگەن ەكەن. ساعيدولدا زەرگەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ۇلتتىق ءداستۇر جالعاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, كونە سىركەلەۋ ءتاسىلى ارقىلى زەرلەۋ, كەسۋدى پايدالانۋىندا. سونىمەن قاتار, ساز اسپاپتارىن جاساۋدىڭ مامانى ءارى 2017 جىلى اتىراۋ قالاسىندا وتكەن «ۇكىلى دومبىرا» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى نۇرجان مۇساەۆ پەن اعاش ۇستاسى داۋلەتجان ۇسەنوۆتىڭ قولىنان شىققان دومبىرا, قوبىز, اعاشتان ويىلعان ىدىس-اياقتار ادەمىلىگىمەن كوز تارتادى.
ءۇستىرت وڭىرىندە باياعىدان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر قۇندى دۇنيە – قىز جاساۋىنا قاتىستى عۇرىپتىق بۇيىمدار. ەگەر دە, قىز ۇزاتىپ, كەلىن تۇسىرەر بولساڭىز, ماڭعىستاۋلىق تىگىنشى-ويۋشىلار ناعيما تاسمۇحامبەتوۆا مەن باقتىلى بوپاناەۆالاردىڭ قولىنان شىققان شىمىلدىق, قىز ۇزاتۋ كويلەگى, جاساۋ كورپە سياقتى دۇنيەلەردى قازاقتىڭ قاي بۇرىشىنا دا ۇيالماي اپارۋعا ءداتىڭىز جەتەدى.
بۇلاردان باسقا تەك وسى ولكەگە ءتان تىڭ جاڭالىق – تۇيەنىڭ ءتۇبىت ءجۇنى مەن ونىڭ قىلشىقتى شۋداسىن جانە قويدىڭ بيازى ءجۇنىن پايدالانىپ وندىرىلگەن ونىمدەر. اتاپ ايتقاندا, اپپليكاتسيا ادىسىمەن ۇلتتىق ناقىشتا جاسالعان پاننولار, كادەسىيلار, سونىمەن قاتار جۇقا كيىزدى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانۋعا ىڭعايلى ەر جانە ايەل ادامنىڭ كيىمدەرى, بالالارعا ارنالعان كاجەكەيلەر, سومكەلەر, بوكەبايلار... كورەر كوزگە تارتىمدى ەكەن.
بۇل زاتتاردى شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ قىزىقتاپ ساتىپ الىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. اسىرەسە, جىبەك پەن ءجۇندى ارالاستىرىپ, ورنەكتى ءپىشىن تۋدىرۋشى ىسمەر كۇلشات بالعاباەۆا, قىستا كيۋگە قولايلى كيىز-شاپاننىڭ اۆتورى جانسايا جۇمانوۆا, كيىز-قامزول جاساۋدىڭ شەبەرى ءاليا اپاقاەۆا مەن جۇلدىزقۇرتتى كوبەلەك ماتادان ءىس تىگۋدىڭ شەبەرى اينۇر قيلىباەۆا, كيىزدەن بويتۇمار پىشىندەس كادەسىي جاساۋشى حانىمدار – ولگا ۆارتالەۆسكايا, قارلىعاش كۇلجانوۆا, كۇمىس جاڭاەۆا, داريحا سۇيەۋباەۆا سياقتى شەبەرلەردىڭ بۇيىمى ادەمىلىگىمەن اسەرلى كورىندى.
* * *
استانا تۇرعىندارى مەن شەتەلدىك مەيماندار ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ كورمەسىن تاماشالاۋمەن قاتار ءوڭىردىڭ ونەرىنە دە كۋا بولدى. ويتكەنى, ۇستىرتتە وعىز داۋىرىنەن بەرى ۇزىلمەي ۇشتاسىپ كەلە جاتقان قايقى-جىرشىلاردىڭ كەرەمەت ءداستۇرى بار. ونىڭ سىرتىندا تۋما مادەنيەتىن بۇزباي ساقتاعان بەرەكەلى جۇرت. قازىرگى تاڭدا وبلىس كولەمىندە 66 كىتاپحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىلاردىڭ 50-ءى اۋىلدىق جەردە ورنالاسقان. سونداي-اق, ايماقتا 39 كلۋب بولسا, ونىڭ 36-سى تاعى دا اۋىلدىقتاردىڭ ۇلەسىندە. بۇلاردان باسقا 6 مۋزەي بار. ءوڭىردىڭ مادەنيەت سالاسىندا 1882 ادام قىزمەت ىستەيدى.
استانادا وتكەن مادەنيەت كۇندەرى بارىسىندا ماڭعىستاۋلىقتار بارلىعى 34 مادەني شارا وتكىزىپ ۇلگەردى. وعان 600-گە جۋىق ونەرپاز قامتىلسا, وسىلاردىڭ 233-ءى كاسىبي ارتىستەر دە, قالعان 120-سى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قاتارداعى ونەرپازدارى ەكەن.
اسىرەسە, «ەتنواۋىلدا» وتكەن ەتنوگرافيالىق تەاترلاندىرىلعان مادەني قويىلىم كەزىندە جەرگىلىكتى قايقى-جىرشىلاردىڭ توگىپ ايتقان اعىندى سارىندارى ەستۋشىنى ەسىنەن تاندىردى. سونىمەن قاتار, «ستۋدەنتتەر» ساياباعىندا قويىلعان وبلىستىق قۋىرشاق تەاترىنىڭ «ايجان اجەنىڭ ەرتەگىسى» اتتى سپەكتاكلى, «جەرۇيىق» ساياباعىندا ونەر كورسەتكەن «سەرپەر» فولكلورلىق ۇجىمى, «گۇلداۋرەن» حالىقتىق بي ءانسامبلى مەن «كەرۋەن» ۆوكالدى توبىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلامالارى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سونداي-اق, ءانشى تامارا اسارمەن بىرلەسىپ ونەر كورسەتكەن «جورعا» حالىقتىق بي ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىعى دا بيىك مەجەدەن كورىندى.
* * *
ءار وبلىستىڭ مادەني كۇندەرى اياسىندا بۇعان دەيىن وتكىزىلىپ كەلگەن ۇلتتىق سپورت شارالارى دا ءوز جالعاسىن تاپتى. 18 تامىز كۇنى «قازانات» اتشابارىندا ماڭعىستاۋلىق «اداي اتا» كوكپار كومانداسى مەن استانا قالاسىنىڭ «تۇلپار» كوكپار كومانداسى اراسىندا جولداستىق سايىس ۇيىمداستىرىلىپ, ءۇستىرتتىڭ ۇلاندارى جەڭىسكە جەتتى. سونىمەن قاتار, قىز قۋ, تەڭگە سالۋ, ساياتشىلىق, قۇماي تازى, قازاق كۇرەسى, توعىزقۇمالاق, اسىق اتۋ سىندى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتكىزىلگەن جارىستار مەن شەبەرلىك كورسەتىلىمدەر جۇرتشىلىققا كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلادى.
وسىلاي ءتورت تاۋلىككە سوزىلعان مادەني كۇندەردىڭ سوڭىندا وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆ ەلورداداعى انا مەن بالا ورتالىعىندا بالالار ونكولوگياسى بولىمشەسىندە ەمدەلىپ جاتقان بۇلدىرشىندەرگە ارنايى سىيلىق جاساپ, اۋىر دەرت مەڭدەگەن سابيلەرگە قۋانىش سىيلادى. ءسويتىپ, ءان-جىرمەن باستالعان شارا ساۋاپپەن اياقتالدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»
