ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل تاراپتا شىعىس قازاقستاندا قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى؟ وڭىردە بۇگىنگى تاڭدا نەندەي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ وسى جانە وزگە دە ساۋالدار توڭىرەگىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ءوڭىر بويىنشا جەتەكشىسى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەم نۇسىپوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
− اسەم بەكقىزى, وتكەن اپتادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا شىعىس قازاقستاندا بەسجىلدىق باعدارلاما ازىرلەنگەنى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. وسى باعدارلاما جونىندە تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
− ءيا, وسى وتىرىستا ءوڭىر باسشىسى دانيال احمەتوۆ وبلىسىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بەسجىلدىق ۇلكەن باعدارلامانىڭ جاسالعانىن مالىمدەگەن ەدى. ەلىمىزدىڭ بارشا تۇرعىندارى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداعان پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالاسى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى, تەرەڭ تالداۋدى قاجەت ەتەتىندىكتەن ايماعىمىزدا وسىنداي اۋقىمدى باعدارلاما ازىرلەندى. اتالعان باعدارلاما «رۋحاني قازىنا», «تاربيە جانە ءبىلىم», «اتامەكەن», «اقپارات تولقىنى» اتتى 4 ىشكى باعدارلاما بويىنشا 61 جوبادان قۇرالادى. باعدارلامانىڭ جالپى بيۋدجەتى 28 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, بيىل بۇل جوبالارعا 7 ملرد تەڭگە باعىتتالىپ وتىر.
وڭىرىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» باستى باعىتتارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن شارالاردىڭ جوسپارى ءتۇزىلىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى جوبالىق كەڭسە قۇرىلدى. اتالعان ۇدەرىسكە وسكەمەندەگى س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ, سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىردەگى حاتشىلىعى, قوعامدىق كەڭەس پەن قوعامدىق ۇيىمدار تارتىلعان. باعدارلاما اياسىندا ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى, ىشكى ءتۋريزمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ دا كوزدەلىپ وتىر. ءبىر عانا «رۋحاني قازىنا» ىشكى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 19 وڭىرلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان.
ماسەلەن, «كونە قازىنا» جوباسى اياسىندا بەرەل, شىلىكتى, ابلايكيت كەشەندەرىندەگى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى مەن ىرعىزباي اتا كەسەنەسىنە ينفراقۇرىلىم جەلىلەرى سالىنىپ, شىلىكتى كەشەنىنە دە اينەكتەن ارنايى ساركوفاگ تۇرعىزىلادى, «تارحان گەولوگيالىق قيىعى» اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيى اشىلادى. بارلىق جادىگەرلەردى وسكەمەندە بوي كوتەرەتىن ارحەولوگيا جانە زاماناۋي ونەر مۋزەيىنە قويۋ جوسپارلانىپ وتىر.
− بىلۋىمىزشە, وتانسۇيگىشتىك, مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان 7 وڭىرلىك جوبا ازىرلەنىپتى. ونىڭ ءوزى 14 ىشكى باعدارلامادان تۇرادى ەكەن.
− بۇل جوبالار «تاربيە جانە ءبىلىم» ىشكى باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ قوعام ومىرىندەگى ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى جوبالار شەڭبەرىندە ۇشتىلدىلىكتى دامىتۋ بويىنشا وقىتۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى جالعاستىرامىز. بۇعان ەكى جىل ىشىندە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1,7 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەن بولاتىن. وسى ورايدا مۇعالىمدەردىڭ تىلدىك بىلىكتىلىگى مەن وقىتۋ ادىستەمەسىن كەمبريدجدىك جۇيە بويىنشا جەتىلدىرۋ كۋرستارى وتكىزىلىپ, وعان شەت ءتىلىن تىكەلەي ۇيرەتۋشىلەر شاقىرىلدى, بىرىڭعاي وقۋلىقتار ساتىپ الىندى, پەداگوگتاردى ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
ال «بىلىكتى مامان» جوباسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرۋ بويىنشا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ باسقا ەلگە كەتۋىن تومەندەتۋ, جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە زەرتتەۋ بازالارىن جاقسارتۋ, شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرۋ, جاڭا قاجەتتى ماماندىقتار اشۋ سياقتى كەشەندى شارالار اتقارىلدى. بيىل ءبىز وبلىستىق بيۋدجەتتەن 200 ءبىلىم گرانتى ءۇشىن 50,8 ميلليون تەڭگە بولدىك. ءتورت جىلدىق باعدارلاما قوسىمشا 680 ميلليون تەڭگە قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. بۇل تاراپتاعى جۇمىستار جالعاسىن تابادى. قازىردىڭ وزىندە ناتيجە بار. بىلتىر شىعىس قازاقستاننان 1800 مەكتەپ ءبىتىرۋشى شەتەلگە وقۋعا كەتسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 890-دى قۇراپ, ەكى ەسەگە دەيىن ازايدى.
سول سياقتى «رۋحاني ءبىلىم بەرۋ» جوباسى ءدىني اعارتۋ, ەكسترەميزم مەن راديكاليزمگە قارسى ءىس-ارەكەتتەردىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ, ءدىنتانۋ سالاسىندا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا باعىتتالادى. قازىرگى كەزدە 156 يمام قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىمەن بىرگە ازىرلەنگەن باعدارلاما بويىنشا كۋرستاردان وتۋدە. وسى ماقساتتا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 150 ملن تەڭگە ءبولىندى. شىعىس قازاقستان ءدىنتانۋ كوللەدجىن قۇرۋ جانە ءبىلىم گرانتتارىن ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
- مەملەكەت باسشىسى ءوز ماقالاسىندا: «باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاي, وعان قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, قولداۋ كەرەك. بۇل – قالىپتى جانە شىنايى پاتريوتتىق سەزىم, ول اركىمدە بولۋى مۇمكىن. وعان تىيىم سالماي, كەرىسىنشە, ىنتالاندىرۋ كەرەك», دەگەن ەدى.
− ەلباسى ءجيى ايتىپ جۇرەتىن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا وبلىسىمىزدا بىرنەشە جىلدان بەرى جۇيەلى جۇمىستار قولعا الىنىپ, بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. اسىرەسە پرەزيدەنتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا ۇندەگەن ماقالاسى جارىق كورگەننەن كەيىن تۋعان جەرگە جاردەمدەسەمىن, قول ۇشىن سوزامىن دەيتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى كوبەيدى. ماسەلەن, جاقىندا استانادا تۇراتىن دۋلات تاستەكەەۆ دەگەن كاسىپكەر ءوزى تۋىپ-وسكەن تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ەكپىن اۋىلىنداعى ءبىر كوشەنى 15 ميلليون تەڭگەگە تولىقتاي اسفالتتاپ بەردى.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «ەلحون» جشس ديرەكتورى ۇلىقبەك تۇماشينوۆ 100 ميلليون تەڭگەگە كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ شىڭعىستاي اۋىلىنداعى 110 جىل بۇرىن سالىنعان ابدىكەرىم ەرەجەپوۆ مەكتەبىن قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر. وسىنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. جالپى, وڭىرىمىزدە «تۋعان جەرگە – تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتار قارجىسى ەسەبىنەن 5,6 ملرد تەڭگەنىڭ 157 الەۋمەتتىك جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. قالالار مەن اۋىلداردى اباتتاندىرۋ, الەۋمەتتىك نىسانداردى جاڭا زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, قايتا جوندەۋ سەكىلدى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. بۇگىندە ءبىز جوعارىدا اتالعان 5 جىلدىق باعدارلاما اياسىندا «اتامەكەن» ىشكى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, تاعى دا 142 جوبانىڭ ءتىزىمىن دايىندادىق. ونى جۇزەگە اسىرۋعا 8,8 ملرد تەڭگە قاجەت.
قازىرگى ۋاقىتتا 186 ينۆەستور مەن 22 ءىرى كاسىپورىننىڭ سەرىكتەستەرى انىقتالدى. سونداي-اق, ماتەريالدىق, مەديتسينالىق, زاڭگەرلىك جانە باسقا دا كومەكتى قاجەت ەتەتىن تۇلعالاردىڭ بازاسى جاسالدى.
جالپى العاندا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا جۇزەگە اسىرماق جوسپارلارىمىز كوپ. ءتۋريزمدى دامىتۋ جانە مۇرالاردىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن «شىعىس قازاقستان ءىنجۋ-مارجانى» ىشكى باعدارلاماسى اياسىندا كيەلى ورىندار كارتاسى جاسالىپ, تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدار كەڭەيەدى, سۋ قويمالارىنىڭ ەمدىك قاسيەتى زەرتتەلەدى. سونىمەن بىرگە, «رۋحاني قازىنا», «اباي الەمى» كىتاپ سەرياسىن, شىعارۋ, مۋزەي قورىن ساندىق جۇيەگە كوشىرۋ, «مادەني كود: شىعىس قازاقستان» ءارحيۆى مەن كىتاپحاناسىن قۇرۋ, «مۋزىكا الەمى», «ارت زامان» فەستيۆالدارىن وتكىزۋ, تەاترلار مەن شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ گاسترولدەرىن ۇيىمداستىرماق ويدامىز.
سونداي-اق, «قازاقستاننىڭ تابيعاتى جانە تابيعي مۇرالارى» جوباسى اياسىندا كوپ دانامەن شىعىس قازاقستان اتلاسىن, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ قىزىل كىتابىن باسىپ شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باسىلىمدار بارلىق مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەرگە, كىتاپحانالارعا تۇسەدى. جانە بارلىق ماتەريالدار مەن جوبالاردىڭ ناتيجەسى «تۋعان جەر: شىعىس قازاقستان» ينتەرنەت پلاتفورماسىنا ورنالاستىرىلىپ, بارشاعا قولجەتىمدى بولادى.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
