ەلباسىنىڭ ماقالاسىنداعى ء«ححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا» تۋرالى العاشقى تاراۋىندا سانانى جاڭعىرتۋدىڭ باسەكەلىك قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى, سانانىڭ اشىقتىعى سياقتى التى نەگىزگى باعىتىنا تالداۋ جاساپ, قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاۋ, قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الۋ; جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ناعىز وزەگىنە اينالدىرۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋ; حالىق ساناسىنا جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋ ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن جاساۋ; ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن, دەربەس ۇلت بولۋىمىز ءۇشىن, «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ; بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ دا جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جايلى ايرىقشا جوبالاردى حالىق نازارىنا ۇسىنۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى.
وسى ورايدا, «نۇر وتان» پارتياسى جامبىل وبلىستىق فيليالى جانىنداعى «ميراس» ايماقتىق كەڭەسى تاراپىنان اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ وتىرىستارى مەن باسقوسۋلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جوعارىدا اتالعان ماقالاسىن كوپشىلىك قاۋىمعا ناسيحاتتاۋ جانە ءتۇسىندىرۋ, سونىمەن بىرگە, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراۋ جانە قازىرگى جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىنداعى جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ تۇيتكىلدى ءتۇيىنىن ارشىپ, شەشىمىن تابۋ جولىندا بىرقاتار شارالاردى اتقارىپ كەلەدى. وتان, تۋعان جەر تۋرالى باعدارلامالاردى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردە, ءتۇرلى دەڭگەيلى وقۋ ورىندارىندا, ءبىلىم ۇيالارى مەن وردالارىندا وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنىڭ وزەگى ەتۋ, ءۇش مىڭنان استام تاريحي ورىندارى بار وبلىسىمىزدىڭ قاسيەتتى دە كيەلى قۇندىلىقتارىن قاستەرلەۋ ارقىلى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ, «تۋعان جەر», «كيەلى جەر» جوبالارى بويىنشا جۇمىستاردى جولعا قويۋ, تاعى دا باسقا كوپتەگەن جوسپارلاردىڭ جۇيەلى تۇردە ورىندالۋى قولعا الىندى.
ناقتى ماقساتقا جەتۋ جولىندا نە نارسەنى بولسا دا ۇتىمدى پايدالانۋدى باستى ۇستانىم ەتكەن ەلباسىنىڭ دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوماداي ايقىن پراگماتيزم بەلگىلەرى تۋرالى ايتقانى كىمدى بولسا دا ويلاندىرماي قويماسى انىق. «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانۋ, كەلەشەگىڭدى سوعان سايكەس جوسپارلاۋ» دەيدى ەلباسى. ءبىزدى ءوسىرىپ, ءبىزدى قورشاعان ورتا مەن قوعامنىڭ ىقپالىنان, ءبىزدىڭ بۋىن تىم رومانتيك بوپ وستىك. مۇنىڭ جاقسى جاعىمەن بىرگە, جاعىمسىز, كەمشىن تۇسى مەن قاتەلىگى دە بار ەكەندىگىنە قازىر انىق كوزىمىز جەتىپ وتىر.
الايدا, كوڭىلىمىزدى دەمدەپ, ءوزىمىزدى قاناعاتتاندىرار ءبىر نارسە – قازىرگى جاس بۋىن – جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرىمىز جانە بولاشاق ۇرپاعىمىز پراگماتيك بوپ ءوسىپ كەلەدى. بىزدەي رومانتيك اتا-اپالاردان, اكە-انالاردان پراگماتيك ۇرپاق شىققانىنا راسىندا دا, قۋانۋىمىز كەرەك.
«بۇل زاماناۋي الەمدەگى بىردەن-ءبىر تابىستى ۇلگى. ۇلت نەمەسە جەكە ادام ناقتى ءبىر مەجەگە بەت تۇزەپ, سوعان ماقساتتى تۇردە ۇمتىلماسا, ەرتەڭ ول ىسكە اسپاق تۇگىلى, ەلدى قۇردىمعا باستايتىن پوپۋليستىك يدەولوگيالاردى تۋعىزادى... وكىنىشكە قاراي, تاريحتا تۇتاس ۇلتتاردىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىن ەلەس يدەولوگيالارعا شىرمالىپ, اقىرى سۋ تۇبىنە كەتكەنى تۋرالى مىسالدار از ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ باستى ءۇش راديكالدى يدەولوگياسى – كوممۋنيزم, فاشيزم جانە ليبەراليزم ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا كۇيرەدى» دەپ, وتكەن تاريح بەتتەرىنە ءجىتى كوز جىبەرەتىن پرەزيدەنت پوپۋليستىك يدەولوگيادان اباي بولۋدى ناقتى ەسكەرتتى.
ءيا, كەيبىر ەلدەردە بولىپ جاتاتىن سايلاۋ ناۋقاندارى سەكىلدى ساياسي ويىندار مەن قوعامدىق تارتىستار كەيبىر دامىعان مەملەكەتتەردە دە بوس دەماگوگيا مەن ءپوپۋليزمنىڭ بوي كورسەتىپ, بەلەڭ الىپ قالاتىنىن اشكەرەلەپ جاتقانى بەلگىلى. ەندەشە, وركەنيەت يگىلىكتەرىنە ىزگىلىكپەن ورەلى قادام جاسالعان دامۋىنىڭ داڭعىل جولى بار ءبىزدىڭ حالقىمىزعا اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقانى ابزال. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى, بىزدەردە دە ۇلتقا جاناشىر بولىپ كورىنەتىن قايسىبىر ازاماتتاردىڭ بولمايتىن نارسەلەرگە باس سۇعىپ, جۇزەگە اسپايتىن جۇمىستاردى تىقپالاپ, ەشقانداي تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن ماسەلەلەردى پروبلەما ەتىپ كوتەرۋ بەلسەندىلىكتەرى بايقالىپ قالادى. ەشبىر دەرەك-دايەككە سۇيەنبەستەن, ەلدە جاسالىپ جاتقان يگى ىستەردى جاپپاي جوققا شىعارىپ, قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, قۇلاق تىككەن جۇرتتىڭ ەڭسەسىن ەزىپ, ءوزىنىڭ السىزدىگىنىڭ, ەنجارلىعىنىڭ, بويكۇيەزدىگىنىڭ, بىلىمسىزدىگى مەن بىلىكسىزدىگىنىڭ سالدارىن وزگەدەن ىزدەپ, وكپە ارتىپ, وكتەم سويلەۋ ارقىلى بەدەل جيناعىسى كەلەتىن ءىس-ارەكەتتى داعدىعا اينالدىرۋ – قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىرداي جالعان بەلسەندىلىكتىڭ بۇلتارتپاس نىشانى. دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن ۇرىس-جانجالدار وسىندايدان تۋىندايدى. ۇلت بولاشاعىن ويلاعاندا وسىنى ۇنەمى ەستە ۇستاعانىمىز ءجون.
«مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ۇنەمى دامىپ وتىراتىن ءتىرى اعزا ىسپەتتى. ول ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن زامان اعىمىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك» دەگەن ەلباسىمىز قوعامدىق سانا جاڭعىرمايىنشا, قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى مۇمكىن ەمەستىگىن باسا ايتتى. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك, وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
شىنىندا دا, ەڭ الدىمەن, زامان اعىمىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلە الماساق, ءوزىمىزدى, ءومىر ءسۇرۋ داعدىمىزدى, رۋحاني جان دۇنيەمىزدى جاڭالىققا جاقسىلىققا قاراي بۇرىپ, وزگەرتە الماساق, دوڭگەلەنە وزگەرگەن دۇنيە-الەمنىڭ جۇيرىك سايگ ۇلىكتەي ءدۇلدۇل ۋاقىتىنا قالاي ىلەسپەكپىز؟ ءوز سانامىز قاراڭعى بولسا, وزگەنىڭ ساناسىنداعى ساۋلەنى قالاي كورمەكپىز؟ بۇل جەردە, ارينە, بارلىعى الدىمەن ادامنىڭ ىشكى رۋحى مەن پەيىل-نيەتىنىڭ تازالىعىنا بايلانىستى ەكەنى امبەگە ايان. مىنا ءبىر ناقىل ءسوز ەسىمىزدە. الدىمەن نيەتىڭدى تۇزە – ول ويىڭا اينالادى. ويىڭدى تۇزە, ول – سوزىڭە اينالادى; ءسوزىڭدى تۇزە, ول – ادەتكە اينالادى; ادەتىڭدى تۇزە, ول – مىنەزىڭە اينالادى; مىنەزىڭدى تۇزە, ول – تاعدىرىڭا اينالادى. تاعدىر دەمەكشى, جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, سول مىنەزىنەن تۇزىلگەن ماڭايعا جازىلعاننان سوسىن ەشكىم قاشىپ قۇتىلا الماس.
ەۋروپالىق پسيحولوگ عالىمدار دۇنيەدەگى ادامداردى ءۇش توپقا جىكتەيدى ەكەن:
– ءبىرىنشى توپتاعى ادامدار قوعامداعى قايناعان ءىس-قيمىل ارەكەتتەردىڭ اراسىندا جۇرەتىن, ومىرلىك پوزيتسياسى بەلسەندى ادامدار. قورشاعان ورتاداعى, كۇندەلىكتى اعىمداعى قىزمەتتەر, جۇمىستار, جاڭالىقتار مەن جاقسىلىقتار, وزگەرىستەر سولاردىڭ قولدارىمەن, سونداي ادامداردىڭ ارقاسىندا اتقارىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتادى;
– ەكىنشى توپ قوعامدا, ومىردە, دۇنيەدە نە بولىپ, نە قويىلىپ جاتقانىن سىرتتاي عانا باقىلاپ, «سەن تيمەسەڭ-مەن تيمەن, بادىراق كوز» ۇستانىمىمەن نەمقۇرايلى ءومىر سۇرەدى;
– ال ۇشىنشىلەرى قوعامدا, ومىردە, اينالادا نەندەي جاڭالىق, قانداي قىزىق بولىپ جاتقانىن بىلگىسى كەلىپ, ءار نارسەگە قۇلاق تۇرگىش, ايدالاداعىنى ەستىپ-بىلگىش, جانە ونى تاراتىپ, تۇيەدەيدى تۇيمەدەيگە اينالدىرىپ نەمەسە, كەرىسىنشە, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ جىبەرۋگە قۇمارپاز عانا جاندار.
ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىن كوزدەگەن ەلباسىمىز ءوز حالقىن, ۇلتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلكەن-كىشى ءاربىر مۇشەسىن العاشقى توپتاعى ومىرلىك ۇستانىمى بەلسەندى ادامدار قاتارىنان كورگىسى كەلەتىنى انىق. سوندىقتان, ءومىردى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس دەپ ساناساق, سول ءومىردىڭ سۇلۋ, كوركەم بولۋى وزىمىزگە بايلانىستى ەكەنىن سانامىزبەن سەزىنەتىن كەز جەتتى. ول دەگەن ءسوز – پاتريوت بولۋ دەگەن ءسوز, وتباسىڭنىڭ, ۇلتىڭنىڭ, جەرىڭنىڭ, وتانىڭنىڭ پاتريوتى بولۋ. وتباسىنىڭ, ۇلتىنىڭ, جەرىنىڭ, وتانىنىڭ الدىنداعى مىندەتى مەن پارىزىن ورىنداعاننان ءلاززات الىپ, قۋانىشقا بولەنە الاتىن ادام – ناعىز پاتريوت ادام, ەڭسەسى بيىك ەل مۇددەسى ءۇشىن ەرىكتى ءومىر سۇرە الاتىن ەڭ ەركىن ادام. بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن ءوزى ەڭبەكتەنگەن ادام عانا ۇعادى.
ەلباسى ايتقانداي, «ماقساتقا جەتۋىمىز ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى ءتيىس».
بىزگە الگى كرىلوۆتىڭ اباي دانامىز, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى عۇلامالارىمىز ءتارجىمالاپ, قازاقشالاعان, مىسالدارىنداعىداي, «اققۋ, شورتان ءھام شايان» سەكىلدى, اققۋ – كوككە, شورتان – كولگە, شايان شولگە تارتاتىن الاۋىزدىق ەمەس, قۇرعاق جارناما, بوس ءسوزدى شەشەندىك پەن ب ۇلىڭعىر باعىتتى كوسەمدىك ەمەس, اۋىزبىرلىگى مول, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعاراتىن حالىق بولعانىمىز كەرەك. باستى مىندەتىمىز – نەگىزگى كۇش-جىگەرىمىزدى رۋحاني سانامىزدىڭ جاڭعىرۋىنا سالىپ, اتقارىلىپ جاتقان تالاي ىزگى, يگىلىكتى ىستەرگە سەنىم ارتا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلۋىنا بىرگە اتسالىسۋ بولماق.
ءۇمىت بيتەنوۆا,
«نۇر وتان» پارتياسى جامبىل وبلىستىق فيليالى جانىنداعى «ميراس» ايماقتىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,
تالاس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
