ء(ومىر, ونەر, ونەرپاز تۋرالى تولعانىس)
كوگىلدىر كەڭىستىككە كوز قاراشىعىم تالعانشا قارادىم. قوس جانارىم جاراتقاننىڭ اپپاق نۇرىمەن سۋارىلىپ, نارلەنىپ, تىڭايىپ قالعان حالدەمىن. قاس-قاعىم ساتتەگى سۇلۋ دۇنيەنى كوكىرەگىنە كوشىرىپ الۋ ءۇشىن دە ءتاڭىرى كىسى بالاسىنا جانار سىيلاعان بولار-اۋ. وسىناۋ كەڭىستىكتى كوزى بولا تۇرىپ كورمەۋ قىلمىس قوي. اتار تاڭنىڭ اپپاق نۇرىنا, شىعار كۇننىڭ القىزىل شاپاعىنا مالىنىپ وتىرىپ جازىلعان اركىم دە كورۋگە ءتيىستى, ءتىپتى مىندەتتى وسى كارتينانى اركىم ارقالاي قابىلدار. بىراق, ادامنىڭ جان دۇنيەسىن نۇرلاندىرىپ جىبەرەتىن اسەرى ورتاق بولۋى كەرەك.
داڭقتى سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ «پايعامباردىڭ اق بۇلتى» كارتيناسىن كورگەن سايىن مەن وسىنداي كوپ ويدىڭ, كوپ اسەردىڭ جەتەگىنەن بىرنەشە كۇن شىعا الماي جۇرەمىن.
شىن مانىندەگى سۋرەتكەر بولىپ عۇمىر كەشۋ نەتكەن باقىت ەدى دەپ ويلايسىڭ. «رۋحاني بيىك كىسى – ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى» دەگەندە قادىر اقىن ولەڭدى وقي بىلگەن, سۋرەتتى كورگەن, جالپى, ونەردى باعالاعان ادامدى ايتقان بولار-اۋ.
اپپاق الەم, اپپاق سەزىم, اپپاق نۇر, اپپاق كوڭىل-كۇي, بايتاق ءبىر الەم كوز الدىڭدا كولبەيدى. «دۇنيە نەتكەن جاپ-جارىق, وسىنداي ما ەدى بۇرىن دا», دەگەندە, قاسىم اقىن وسىناۋ ءبىر كوز دە, كوڭىل دە تويمايتىن ىنتىزار ءساتتىڭ شۋاعىنا شومىلىپ تۇرىپ ايتتى ما ەكەن!؟
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ الەمىنە مەن وسى وي ۇستىندە كەلىپ كىردىم. ەگەر ەربولات بولماسا, الگى جان سارايىڭا رۋحاني قۋانىش سىيلار, كوڭىلىڭە ءبىر سەرپىلىس سازىن الىپ كەلەر كورىنىستى كىم سىيلار ەدى!؟ سول سياقتى ەگەر جولجاقسىنوۆتار بولماسا, قازاق ساحناسىنىڭ دا ءبىر كىرپىشى كەم قالانعان بولار ما ەدى؟! ءاپ دەگەننەن نەگە بۇلاي بيىك, اسقاق سويلەپ كەتتىك؟! سەبەبى, تالانتتى تالانت قانا تۇسىنەدى دەگەن ءبىر بۇلجىماس قاعيدا بار عوي. شىن تالانت تۋرالى قالام تەربەسەڭ, ءوزىڭنىڭ دە كوكىرەك كوزىڭ اشىلىپ, ءار قياعا ورلەيتىن ءبىر كۇيدى باستان كەشەرىڭ جانە بار. سوندىقتان دا شۋ دەگەننەن ءبىر-بىرىنە جارىعىن ءتۇسىرىپ جۇرەتىن جۇيرىكتەر تۋرالى ويدىڭ ساناداعى سالقىندىقتى سىپىرىپ تاستاپ, تالانتتىڭ قىرى مەن سىرىنىڭ اقيقاتى سالىستىرۋ ارقىلى ءمالىم بولاتىنىنا ەرىكسىز دەن قويدىق. ومىردە ازدى-كوپتى تۇيگەنىمىزگە سالىپ ايتساق, كەڭ تالانت دەگەن بولادى, كەم تالانت دەگەن بولادى ەكەن.
كەڭ تالانت, بۇل – كول-كوسىر تالانت. ماسەلەن, ول اكتەر بولسا, ساحناعا شىعا كەلگەندە ءبىر ساۋلە شاشىپ كەتەدى, ول ءان سالماسا دا ەل ءان تىڭداعانداي كۇي كەشەدى, ول سويلەمەسە دە سويلەپ تۇرعانداي بولادى, قىسقاسى جۇرتتى, ونەر دەپ سوققان جۇرەكتى نۇرعا مالىندىرىپ كەتەدى.
كەم تالانت, ارينە, ول دا تالانت. بىراق, وعان ونەبويى بىردەڭە جەتپەي تۇرادى, سونىسىن تولىقتىرامىن دەپ ءوزىن دە, وزگەنى دە شارشاتىپ الادى. ەگەر قاراپايىم مىسال كەلتىرسەك, قۇداي بەرگەن قاسيەت ەدى دەپ (وعان ول قاسيەتتى قۇداي بەردى مە, بەرمەدى مە, وندا شارۋاسى جوق) كۇشەنىپ, كۇڭىرەنىپ, ىسىلداپ-پىسىلداپ, اھىلاپ-ۇھىلەپ ءان سالعان بولادى. جۇرتشىلىققا بۇلاردىڭ دا اسەرى اسا بولماعاننان كەيىن ءبىر كەزدە باسقا امالعا كوشەدى.
ءسويتىپ, ونىڭ مىنگەنى تۇلپار ەمەس, تۇعجىم تۇعىر بولىپ ءبىراز جەرگە دەيىن شوقىتادى.
ال, كەڭ تالانت بولسا ەشتەڭەگە باس اۋىرتپايدى, بۇلاي جان ۇشىرمايدى. ول ءبىر بيىك, ول ءبىر بايتاق الەم. جۇرت ولاردى ساعىنىپ جۇرەدى, ۇمىتپايدى.
دوسحان جولجاقسىنوۆ سونداي تالانت.
ونىڭ كىسى بولمىسىنا ەنىپ, ءوزىنىڭ كىسىلىگىن, كىشىلىگىن, پاراساتىن, پايىمىن بىردە قاراپايىم, بىردە تاكاپپار, بىردە ءور قاسيەتىمەن بيىك كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا كەمى 40 جىل بولىپتى-اۋ. وسىناۋ جىلدار ىشىندە وسى جىگىتتىڭ اسىپ-تاسىعانىن دا, جاسقانىپ-جاسىعانىن دا, ءسۇرىنىپ-شالىنعانىن دا, نە بولماسا الدەبىرەۋلەردەي بالاققا جابىسقان بيت بولعانىن دا كورمەپپىز, تەك بيىكتەن كورىپپىز. قاشان كورسەڭ دە قاماۋ تەرى الىنعان, جاراۋ اتتاي, قىرعىز كومۋزشىسى نيازالى ايتقانداي: «جاقسى كىسىنىڭ كۇلۇشۇندەي, سۇلۋ اتتىڭ جۇرۇشۇندەي», بەكزات قالپىن كورىپپىز. بۇل ونەردە جۇرگەن ادام ءۇشىن شۇكىرشىلىك ەتەتىن جاعداي. وسى تازالىقتى, وسى باعالاۋدى ءبىز قاي كەزدە بايقادىق. تالانتتىڭ تۇلپارلىعى تاي كەزىنەن بىلىنسە كەرەك.
تاي كەزىنەن دەمەكشى, وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ باسى ەسكە تۇسەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمىز. اكتەرلەردىڭ تەاتردان شىقپايتىنى ءتارىزدى, ءبىز دە باسىلىمداردان شىقپايتىنبىز. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ادەبيەت, ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ كابينەتىنەن ونەر ادامدارى ارىلمايتىن. سول تۇستاعى ونەردىڭ باعىلاندارى – بۇگىنگى بيىكتەرىن احاڭنىڭ الدىنان كورەتىنبىز. اسىرەسە, جانىبەك كارمەنوۆتى ءجيى كەزدەستىرەتىنبىز. قازىر عوي, سونداي بيىكتەرمەن قولىن قالتاسىنان شىعارماي, شەمىشكەسىن شاعىپ, ساعىزىن شايناپ, تۇكىرىپ تۇرىپ سويلەسەتىندەردىڭ كوبەيگەنى. ال ول كەزدە...
وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ما ەكەن, مەزگىلدىڭ قاي تۇسى ەكەنى ەسىمىزدە جوق, «لەنينشىل جاسقا» دوسحان جولجاقسىنوۆ كەلىپتى دەگەندى ەستىدىك.
ءتىپ-تىك, سىمداي تارتىلعان, مۇرتى ەندى تەبىندەپ كەلە جاتقان, ءبىر قاراعاندا جانارى جارق ەتە قالاتىن (قازىر دە وسى بولمىسىنان الىستاپ كەتكەن جوق) جىگىتتىڭ ساعي جيەنباەۆتىڭ «اۋىل قارتتارىن» ءۇزىلىپ ايتىپ تۇرعانى ەسىمدە قالىپتى. ساعيدىڭ سول ولەڭى بوتاتىرسەك بالعىن ونەرپازعا بەرىلگەن باتاداي بولعان ەكەن. جالپى, ول ۋاقىتقا ءتان ەرەكشەلىك – رۋحانيات ادامدارىنىڭ كوپ كۇنى رەداكتسيالاردا وتەتىن. سىرلاسۋ, پىكىرلەسۋ, ويلاسۋ دامىلسىز ءجۇرىپ جاتادى. قازىر مۇندايدى كەزدەستىرە قويمايسىز. ال مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ ءاركىمنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتۋىنە, قالىپتاسۋىنا ەتەر ىقپالى وراسان زور ەدى.
نەسىن ايتاسىز, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ توزاڭىن جۇتقىزباي, كەۋدەمىزدى شايداي اشقان رۋحاني بۇلقىنىستار, قۇبىلىستاردىڭ لەك-لەگىمەن ونەر ايدىنىنا قونىپ جاتقان كەزى ەدى ول. ەگەر سولار بولماسا, سول شوعىر بولماسا ءبىز بۇگىندە وسىلاي كوسىلىپ سويلەپ ماقالا جازىپ وتىرار ما ەدىك. ءارىسىن ايتپاعاندا, بەرىسى دوسحانداردان جاسى جاعىنان ىلگەرى, كەيىندى تالاي جۇيرىكتەردى كوردىك-اۋ.
ەگەر سول جىلداردى كوكتەي شولساق, ماسكەۋدىڭ «يۋنوست» جۋرنالى ۇلتشىل, تۇركىشىل دەپ «قارالاپ» جازاتىن سالەحەتدين ايتباەۆپەن بىرگە ماعاۋيا امانجولوۆ, اناربەك ناقىسبەكوۆ, توقتار بەيسەنبينوۆ, ەربولات تولەپباي, بەكسەيىت تۇلكيەۆ, ءان كوگىندە امانگەلدى سەمبيندەرمەن بىرگە سەمبەكتەردىڭ, ارينە, دوسحان جولجاقسىنوۆتاردىڭ قازاق رۋحاني اسپانىن الامانعا اينالدىرىپ, كىلەڭ ءبىر «سەن تۇر, مەن اتايىن» جاس جۇيرىكتەردىڭ جارىسا شاپقان كەزى ەدى-اۋ. سول رۋحاني ساباقتاستىق, مۇراتتاستىق كۇنى بۇگىنگە كەلىپ جەتپەگەندە مادەني, رۋحاني تەگىمىز ورتا جولدا مەرتىگىپ, ءبىرى كەم دۇنيەنىڭ ىشىندە مالتىعىپ جۇرگەن بولار ما ەدىك.
ارينە, قازاق ونەرىنىڭ ءار سالاسىندا ءار كەزدە تەر توككەن بۋىن تۋرالى اڭگىمە بولەك. اڭگىمە دوسحان تۋرالى بولعاننان كەيىن ونىڭ ورتاسى تۋرالى وي ۇشقىنىن اڭداتىپ ءوتۋ دە زاڭدىلىق.
15 جاسىندا الماتىعا كەلىپ, قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «قۇداعي كەلىپتى» سپەكتاكلىن كورمەگەندە, حاديشاداي قازاق ساحناسى اناسىنىڭ نازارىنا ىلىكپەگەندە دوسحان قازىر سول ءوزى بالا كەزىندە ارمانداعان دارىگەر نەمەسە چەكيست بولىپ جۇرەر مە ەدى. ءاي, بىراق قاي سالادا بولسا دا تالانتتى ادامعا داۋا جوق قوي, ءبارىبىر جارىپ شىعارى, ءبارىبىر ەل تانىعان تۇلعاعا اينالارى ءسوزسىز ەدى. ونىڭ ۇستىنە بالا كۇنىنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ كاۋسارىنان قانىپ ىشكەن بالانىڭ بولمىسىنداعى وزگەشەلىكتىڭ ءوز دەگەنىنە جەتكىزەرىنە ەش ءشۇبا بولماس ەدى.
ءبايدىلدا قالتاەۆ, ماكىل قۇلانباەۆ, قاسىم جاكىباەۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, ءساليما ساتتاروۆا, ءامينا ومىرزاقوۆا, اققاعاز مامبەتوۆا سەكىلدى ءبىرتۋار اعالار مەن اپالاردىڭ الاقانىندا ءوسىپ, ليديا, عازيزا, كادىربەك ءتارىزدى ارىپتەستەرمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ تاعىلىمى, ونەگەسى ەدى ونى كەيبىر پەندەشىلىكتەرگە «ول دا ءبىر قازاقتىڭ بالاسى عوي» دەگەن كوڭىل كەڭدىگىمەن قاراتقان. تالانتتى ادام ءۇشىن ءومىردىڭ تارتىسى بىتە مە, ونەردەگى ۇلتقا, ەلگە پايداسى تيەر تارتىستاردى ايتساڭشى. سول جولدا ول نۇرمۇحان ءجانتورين, ءانۋار مولدابەكوۆ سەكىلدى ۇلى دارىندارمەن ساحنادا, ەكراندا سەرىكتەسىپ ويناسام دەگەن ارماننىڭ جەتەگىمەن ءوستى. نۇراعاڭمەن «ساپاردىڭ قۇدىعى», اناعامەن «وتەلمەگەن پارىز» فيلمىندە بىرگە ءتۇسىپ, ول ارمانىنا دا جەتتى. سودان بەرى ۇزىن سانى جيىرما شاقتى فيلمدە ويناپتى. بۇرىندا تالاي جاقسىمىزدى ءوز ىشىمىزدەن وزىمىزگە تەڭەۋ تابا الماي, «قازاقتىڭ وستروۆسكيى», «قازاقتىڭ تيحونوۆى» دەپ كەلمەپ پە ەدىك. ەندىگى جەردە ونى قازاق ونەرىنىڭ ءبىرجانىنا تەڭەسەك, ءسىرا, ارتىق كەتپەسپىز دەپ ويلايمىز.
ساحنادا ايمانوۆتارمەن ونەر جارىستىرعان اتاقتى بوكەەۆانىڭ باعىلانى دوسحان دەسە كوز الدىڭا «گاۋھارتاستاعى» اسكەربەك, «دالاداعى قۋعىنداعى» حاميت كەلەدى. ال ساحنانى ايتساڭىز, ءسوز جوق, باسقاسىن بىلاي قويعاندا ونى اقان سەرىسىز ەلەستەتە المايسىز. «قالادان كەلگەن قىلجاقباس» سپەكتاكلىندە كۇلكىمەن قىرعانى دا كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا. ەندى ارادا جىلجىپ جىلدار وتكەن سوڭ «ءبىرجان سال» كوركەم ءفيلمىن ءتۇسىرىپ قانا قويماي, باستى ءرولدى دە ءوزى سومدادى. (ايتقانداي, ارادا «كوشپەندىلەردە» قالدان سەرەندى ويناپ بۇل تالانت دەگەنىڭىزگە تاڭعالدىرۋ ءدۇيىم ەمەس ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى). قاراڭىز, ارادا جوڭكىلىپ جىلدار وتەدى, ءبىر قاراعاندا اكتەر جۇرت نازارىندا, ءبىر قاراعاندا كورىنبەي كەتكەن ءتارىزدى. «ءبىرجان سالدان» كەيىن وسى پىكىرىمىزدىڭ ۇشقارى ايتىلعانىنا جانە كوز جەتكىزدىك. بۇل نە كەزدەيسوقتىق پا؟ جوق, ولاي ەمەس ەكەن. ءبىر اكتەرلەردىڭ تسەزاردى ويناۋدى ومىرباقي ارمانداپ كەتكەنى سياقتى, دوسحاننىڭ كوكىرەگىن جىلدار بويى ءبىرجان سال كۇمبىرلەتكەن ءتارىزدى. ول وسىناۋ زىمىران جىلدار ىشىندە سول سال-سەرىمەن اۋىرىپ, ومىرگە دە, ونەرگە دە سونىڭ بولمىسىمەن ءۇڭىلىپ جۇرگەندەي ەكەن. سانادا ابدەن پىسكەن, تولىسقان بولۋى كەرەك, ول «ءبىرجان سالدى» نەبارى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ءتۇسىرىپ ءبىتتى دە, ون ساعاتتان اسىپ كەتكەن ماتەريالدى جۇرەگى قان جىلاپ وتىرىپ ءوز قولىمەن كەسكىلەپ, مونتاجدادى. قىسقاسى, سونىڭ ءبارىن فيلمگە بەرىلگەن ەكى ساعات جيىرما مينۋتقا سىيعىزۋعا تۋرا كەلدى. دەسەك تە, دوسحان ءبىرجان سالدى تۇسىرۋگە نەگە سونشالىقتى ىنتىقتى!؟ ول ءۇشىن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اكتەردىڭ «الماتى اقشامىنا» بەرگەن ءبىر سۇحباتىنان ءۇزىندى كەلتىرگەندى ءجون كوردىك.
– مەنىڭ اكەم كەزىندە شىعىس قازاقستانداعى ايماعىنا تانىمال اڭشى بولعان. جاۋاپتى قىزمەتكە ارالاسا ءجۇرىپ, جۇيرىك تازى ۇستاعان. مەنىڭ بالا كەزىمدە انامىز الگى تازىنى ايىنا ءبىر رەت مونشاعا ءتۇسىرىپ, جۋىندىرۋشى ەدى. قولبالا تازىمىز ءۇيدىڭ ىشىندە, تابالدىرىقتىڭ اۋزىندا, بوستەكتىڭ ۇستىندە جاتاتىن. سول تازىنىڭ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلۋ تاريحى دا قىزىق. اكەم سال-سەرى, جيىن-تويدىڭ كوركى, دومبىراعا قوسىلىپ ءان دە ايتۋشى ەدى. ءبىر كۇنى قىزمەتىنەن ءتۇس مەزگىلىندە كەلسە, ءۇيدىڭ توڭىرەگىندە جيىرما بەسكە تارتا تازى جاتىر ەكەن. انام جازيرا ۇيدەگى قوناققا شاي قۇيىپ بەرىپ, قاس-قاباعىنا قاراپ جۇرەدى. اكەم قالي ۇيدەگى قارياعا سالەم بەرىپ, ءجون سۇراسىپ وتىرىپ, الگىندەگى سىرتتا جاتقان يتتەردىڭ ىشىنەن كوزى تۇسكەن تازىعا قولقا سالادى. سول كەزدە قاريا قوناق: «قاراقتارىم, استىمداعى اتىمدى, وزگە دە دۇنيەلەرىمدى قالاساڭدار دا, ول تازىنى سۇراماڭدار!» دەيدى. اكەمنىڭ تازىعا اڭسارى ابدەن اۋىپ وتىرعانىن سەزگەن قاريا اشىق تۇرعان ەسىكتەن ات بايلايتىن قادانىڭ ۇستىنە قونعان ساۋىسقاندى مىلتىقپەن اتىپ تۇسىرسە, ۇناتقان تازىسىن بەرىپ كەتەتىنىن ايتادى. جاس بالا مەن قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان مىلتىقتى الىپ شەشەمە بەرىپ, توردەگى اكەمە قول جالعاپ جىبەرۋىن وتىنگەندە, وڭ قولىمەن شاي قۇيىپ بەرىپ وتىرعان انام سول قولىمەن وقتاۋلى مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىن سىرتقا قاراتا بەرە كوزدەمەستەن قادا باسىنداعى قوناقتاپ وتىرعان ساۋىسقاندى اتىپ ءتۇسىرىپتى. سول كەزدە توردە وتىرعان قاريا قولىنداعى كەسەسىن داستارقانعا شيىرىپ جىبەرىپ: «ويپىرماي, سەندەرگە داۋا جوق ەكەن, قالاعان يتتەرىڭدى الىڭدار!» – دەگەن ەكەن.
اڭشىلىق قول بوستا, ەرىككەندە, زەرىككەندە ەرمەك ەتەر الدانىشىم عوي. مەنىڭ ماڭدايىما ول ءاۋ باستا جازىلعان ونەر بولعان سوڭ ودان الشاقتاپ كەتۋىم مۇمكىن دە ەمەس. ويعا العان شارۋاعا كىرىسپەس بۇرىن سەرگىپ, تىنىستاپ الۋ ءۇشىن اڭشىلىق تا كەرەك ەرمەك. كوپشىلىككە ءمالىم, «كوشپەندىلەرگە» تۇسەر كەزدە رۇقسات الىپ, تەاتردان كەتىپ ەدىم. تەاترداعى باسشىلىق قىزمەتتىڭ كينوعا تۇسۋگە قولبايلاۋ بولعان كەزى دە بولدى. بالا كەزىمدە اكەمنىڭ ءبىرجان سال مەن اقان سەرى تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرى قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى. ماحامبەتتىڭ ەرلىگىن دە تامسانا اڭگىمەلەپ وتىراتىن. اكەمنىڭ دومبىرادا تارتىپ وتىراتىن ءبىراز كۇيلەرى دە بولۋشى ەدى. ول كىسىنىڭ بايگە اتىنا ارناعان كولەمدى پوەماسى دا بولدى. سول جىرىنىڭ ءۇزىندىلەرىن ەلدە ءۇزىپ-جۇلقىپ ايتاتىن كونەكوز قاريالار ءالى دە بار. «بايگە تورىنىڭ ارىزى» دەگەن اتپەن بەلگىلى وسى جىر شۋماقتارى اكەمنىڭ اتقۇمارلىعىنان, اڭشىلىعىنان, سال-سەرىلىگىنەن تۋعان ەدى. سول بالا كەزدەگى اڭگىمەنىڭ قانىما, قۇلاعىما ابدەن ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, سال-سەرىلەر تۋرالى كوركەمونەر تۋىندىسىن ومىرگە اكەلسەم دەگەن ماقساتپەن «ءبىرجان سال» اتتى كينوتۋىندىنى قولعا الىپ جاتقان جايىمىز بار. «قازاقفيلمدە» تۇسىرىلەتىن بۇل ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى دە, باستى رولدە وينايتىن دا ءوزىم. ستسەناريىن جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ جازعان. قارجىسى شەشىلگەن, جىل سايىن ءبولىنىپ تۇراتىن بولدى. قازىرگى كەزدە بولاشاق كينونىڭ جاساۋ-جابدىعى مەن كەرەك جابدىعىنىڭ ءبارىن دايىنداۋ ۇستىندەمىز. ءبىرجان سالدىڭ مىنەتىن اتى, ۇستىنە كيەتىن كيىمى, كۇندەلىكتى تۇتىنعان قارۋ-جاراعىنا دەيىن دايىنداپ قويدىق. اڭشىلىعىمنىڭ پايداسى وسى كوركەم فيلمگە دايىندىق بارىسىندا دا ءتيىپ جاتىر. ءوزىم اتىپ العان قاسقىرلاردىڭ تەرىسىن يلەتىپ, ۇلكەن ىشىك تىكتىرۋدەمىن. ءبىرجان سال كولبايدىڭ اۋىلىنا كەلگەندە باي قايتارىندا استىنا قۇندىز قارا جۇيرىك مىنگىزەدى دە, قاسىنداعى جۇباي سەرىنىڭ يىعىنا كولكىلدەگەن اڭنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن ىشىك جابادى».
مىنە, وسى سۇحباتتىڭ ءوزى اكتەردىڭ ونەرپازدىق بولمىسىن, جالپى, ومىردەگى ۇستانىمىن ايقىنداپ بەرسە كەرەك. بۇگىندە جاھاندانۋ پروتسەسىنەن, رۋحاني ەكسپانسيادان قورعانۋ جولىندا ءار ەلدىڭ وزىندىك ارەكەتى دە بار. بۇل رەتتە سول حالىقتىڭ ءوز باۋىرىنان جارالعان, انا سۇتىمەن, اتا كۇشىمەن دارىعان ۇلتتىق ونەرىنەن اسقان قارۋ جوق. وسى ورايدا «ءاندى ەرتتەپ, كۇيدى مىنگەن» (جارىلعاپبەردى), قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءبىرجانداي, اقانداي سال-سەرىلەردىڭ تالايعا سەس بولاتىنى انىق. مىنە, وسىنى تەرەڭ سەزىنگەن دوسحان ءۇشىن ۇلتتىڭ وزىندە بار مىنەزدى الەمدىك كەڭىستىككە الىپ شىعۋ باستى مۇراتى بولدى. ادەتتە, ساياساتتا كوبىنە مەملەكەتتىك مۇددە العا شىعۋى ءتيىستى بولسا, ۇلتتىق مۇددە ونەردە مەنمۇندالاپ تۇراتىنى ءسوزسىز.
سوندىقتان ول جەر-كوكتەن جاڭالىق ىزدەپ جان ۇشىرماي, ءوز ۇلتىنىڭ بولمىسىنا ءبىرجان ارقىلى قايتا ءۇڭىلدى. ونەردەگى ۇلى ءداستۇردى, بەكزاتتىقتى, دەگدارلىقتى ءبىر ءبىرجاننىڭ بويىنان ىزدەپ, سونى كورسەتە ءبىلدى. الگىندە تىلگە تيەك ەتكەن, ءبىز ءالى دە كوپ ىزدەيتىن ءبىرتۋار احاڭ – اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسى ءفيلمدى كورگەندە كەۋدە كەرە تىنىستاپ, ريزا پىشىنمەن قاراپ, زور ءىلتيپات ءبىلدىرىپتى. ادامزات اقىل-ويىنىڭ ءبىر الىبى (وسىلاي دەپ ەش جۇرەكسىنبەي ايتۋعا بولادى) ءابىش كەكىلباي «ەگەمەن قازاقستاندا» تەبىرەنىپ تولعانىس جازدى. قىسقاسى, ءداستۇرلى قازاق باسىلىمدارىندا ءفيلمنىڭ جەتىستىگى جەتكىلىكتى ايتىلدى.
بۇگىندە ءبىر دۇنيە تۇسىرسەك, وعان وزگەنىڭ كوزىمەن, ولشەمىمەن قارايتىن دەرتكە دە ۇشىرادىق. شەت ەلگە بارىپ, جۇلدە الىپ كەلمەسە, ول ءفيلمدى قاتارعا قوسپايتىن, اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق دەگەننەن ارىلمايتىن بولدىق. «ءبىرجان سالدى» ءتۇسىرە باستاعاندا دا ونىڭ ستسەناريىن سىناپ-مىنەگىسى كەلگەندەر, ءفيلمنىڭ بولاشاعىنا بولجام جاساعىش ساۋەگەيشىلەر دە تابىلدى. دوسحان مەن تالاسبەك ونىڭ بىرىنە دە قارامادى. وندايلارعا شەت ەلدىڭ فەستيۆالىنە ەمەس, قازاق حالقىنا ارناپ كينو تۇسىرگەلى جاتقاندارىن, اۋەلى ءوزىمىزدى-ءوزىمىز تانىپ الايىق, ءوز باعامىزدى ءوزىمىز بىلەيىك, دەپ شىعارىپ سالدى. ءسويتىپ, ولار ءبىر كۇندەردەگى: «اپىر-اي, ءبىزدىڭ سال-سەرىلەرىمىز قايدا, قازاقتىڭ ۇلى مۋزىكاسى قايدا, ءبىز تۋرالى نەگە فيلم تۇسىرىلمەيدى؟» دەپ كەلەتىن وي-ارماندارىنىڭ بيىگىنە ءبىر ۇمتىلىس جاساعانداي ەدى.
تالانتتاردىڭ, ءبىرتۋار ادامداردىڭ تاعدىرى ۇقساس كەلەدى. سونىڭ ىشىندە اقان سەرىنىڭ دە تاعدىرى ءبىرجان كەيىپتەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەل كوكەيىندە ەندىگى فيلم اقان سەرى تۋرالى بولۋى كەرەك قوي دەگەن وي دا ءوز-وزىنەن قىلاڭ بەرسە كەرەك. الايدا, دوسحان «ءبىرجان سالدا» تەك ءبىرجان تۋرالى عانا ەمەس, جالپى, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرى, ونىڭ ىشىندە سال-سەرىلەر ءومىرىن كورسەتە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ بەكزات, دەگدار بولمىسىنىڭ تيپتىك بەينەسىن جاساپ شىقتى.
ادەتتە ونەر ادامى تۋرالى ايتقاندا, زيالىلىق, زيپالىق ۇعىمدارى ارجاعىنان قىلتيىپ تۇرادى. ونىڭ وزگەدەن ەرەكشەلىگى دە سول. الايدا, سۇحبات بەرۋدى اسا كوپ قولداي كورمەيتىن دوسەكەڭنىڭ كەي كەزدە كوڭىلدەگى ويلارىن بۇكپەسىز ايتاتىنى دا بار. جاي ءبىر ساتتەردىڭ وزىندە قازاقى ءسوزدىڭ تۇگىن شىعارىپ, قۇنارىن كەلتىرىپ سويلەيتىن شەشەندىگى بار (قانىندا بار دەپ ۇعۋ كەرەك) اكتەردىڭ قىڭىر ەمەس, قوڭىر سويلەپ كوكىرەكتە جاتتالىپ قالار ورنىقتى ويلارى دا از ەمەس. ول بىردە: «ءبىز ءالى تولىق ايقىنداي الماي جۇرگەن زيالىلىق دەگەن تۇسىنىك بار. شەن-شەكپەنى بارلاردىڭ ءبارىن زيالىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپ ءجۇرمىز», دەپ ايتىپ سالدى. ءبارى دە سالىستىرا كەلگەندە ايقىندالىپ شىعادى. شىنىندا دا, شىن زيالى كىم؟ سۇلۋ سويلەگەننىڭ, اسىرە بەلسەندىنىڭ ءبارى زيالى ما؟ ۇلكەن مادەنيەت, جوعارى ينتەللەكت يەسىن, ەڭبەكقور ادام مەن تالانتتى ادام, ورتاشا تالانت پەن قاس تالانتتى جاقتى باستان ايىرعانداي ەتىپ, سارالاپ بەرە الىپ ءجۇرمىز بە؟
تانىمال بولساڭ دوستارىڭ كوبەيىپ, اتاعىڭ اسپانداپ بارا جاتسا دۇشپانىڭ مولاياتىن مىنا زاماندا جۇرەك ءجىبى جىڭىشكە ونەر ادامىنا عۇمىر كەشۋ دە وڭاي ەمەس. بىراق قايتەسىڭ, قالاي بولعاندا دا ول سەنىڭ قوعامىڭ, سەنىڭ ءومىرىڭ. دەمەك, ساعان سول ورتادا ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلەدى. الايدا, بولمىسى, ءبىتىمى بولەك كەڭ تالانت ودان دا شىعاتىن جول تابادى.
«ادامدى جاقسى ءسوز سەمىرتەدى عوي. ادامداردى ماقتاۋ كەرەك. ءبىزدى, ءتىپتى تۇك بىلمەسەك تە گەراسيموۆ قالاي ماقتاۋشى ەدى. ءبىز ودان جامان بولدىق پا, ماقتاندى كوتەرە الماي قالعان جوقپىز عوي. ايتشى ماعان, جۇرت نەگە ءبىر-ءبىرىن كورە المايدى؟ ارينە, بىرەۋگە قايىرىمدىلىق جاساۋ وڭاي ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان مەن قولىمنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاسادىم. ەلدىڭ ءبارىن جاقسى كورەتىن مەن اقىماقپىن با؟ ال ەندى بار عوي, جاقسىلىق جاساۋ قولىڭنان كەلمەيدى ەكەن, جاماندىق جاساماي ءومىر سۇرۋگە بولادى عوي. بۇل جاقسىلىق جاساعاننان الدەقايدا كەرەمەت ەمەس پە؟!».
بۇل كەشەگى كەڭەس يمپەرياسى كەلمەسكە كەتسە دە بارىمىزگە تالانتى, دارىنى ورتاق ۆاسيلي شۋكشيننىڭ ايەلى ليديا فەدوسەەۆا-شۋكشيناعا ايتقان اقتىق ءسوزى ەكەن. «وسى ءسوز ەسىمە تۇسسە «بالكىم, ۆاسيا ماقتاۋ ءسوز ەستىگەندە ۇزاعىراق ءومىر سۇرەر مە ەدى», دەپ كۇرسىنەدى اكتريسا.
ومىردە ونەگە تۇتار كوپ مىسالداردى كورگەندە جانىڭ ءسۇيسىنىپ, كوكىرەگىڭ اشىلادى. سونىڭ ءبىرى اياۋلى دوستىق ارقىلى قالىپتاساتىن قاسيەت. قازاقتىڭ كوپتەگەن بەلگىلى ازاماتتارىنىڭ سول دوستىعى دا ۇلتقا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ونىڭ اينالاسى, ورتاسى دا ەلگە بولسىن دەيتىن ازاماتتار. ەشقايسىسى دا وسال ەمەس. جاي انشەيىن وتباسى, وشاق قاسىنىڭ قامىنان گورى, ۇلتتىق, ەلدىك مۇددە جولىندا بىرىگەتىن مۇنداي دوستىقتىڭ ماڭىزىنا, قۇنىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. دوستىقتىڭ ءوزىن ەلگە قىزمەت ەتۋگە جۇمسايتىن وسىنداي جىگىتتەر كوپ بولسا, بۇل ەلدىڭ بولاشاعىنا دا الاڭداماۋعا بولادى.
«مادەنيەت دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ۇلتتى ءولىپ-ءوشىپ ءسۇيۋ», دەگەن ەكەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ.
ەندەشە, دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ازاماتتىق, ونەرپازدىق بولمىسىنا دا وسى ولشەم تۇرعىسىنان قاراساق, اقيقاتتان الىستاي قويماسپىز.
قالي سارسەنباي.
الماتى.
