قازاق ەلدىگىنەن ايرىلىپ, بوداندىققا ءبىرجولا باتا باستاعان حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاساپىراندا بۇگىن ءبىز «الاشتىقتار» دەپ اتاپ جۇرگەن ساياسي قايراتكەرلەر تاريح ساحناسىنا شىقتى. ەركىندىك جولىنداعى وسى جانكەشتى شايقاستىڭ ورتاسىندا اقساقالدىق جاسىنا قاراماي شاكارىم دە ءجۇردى. قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان تايعاق زاماندا الاش زيالىلارىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى باستاماسىن قولداپ, ەل الدىندا ەزگىگە قارسى دۇركىن-دۇركىن ءسوز سويلەدى. ادەتتە, ءبىز قازىنالى قاريانى شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن اقىن رەتىندە عانا قۇرمەتتەپ, ارى كەتسە رۋحانياتتىڭ شامىن جاققان داناگوي دەپ باس ءيىپ كەلدىك. شىن مانىندە, شاكارىمنىڭ تاۋەلسىزدىككە تالپىنعان قازاق حالقى ءۇشىن توككەن تەرى كول-كوسىر. اسىرەسە, جاۋ جاعادان, ءبورى ەتەكتەن تارتقان تار زاماندا ەل باسقارۋ ىسىنە قاتىستى كەلەلى كەڭەستەر ايتقانى, ءاليحان, احمەت جانە مىرجاقىپ تىزگىنىن ۇستاعان ساياسي قوزعالىستارعا باعىت-باعدار بەرگەنى بۇگىن بەلگىلى بولىپ وتىر. كەشەگى سولاقاي ساياسات اقىننىڭ الاشوردا ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىن بۇركەمەلەپ, جاتتاۋعا جەڭىل, كوبىنە جاستىق شاعىندا جازىلعان ماحاببات جايلى ولەڭدەرىن عانا ناسيحاتتاۋعا جول بەردى. كەڭەس بيلىگى اقىندى اقىرى قاراسارتوۆتىڭ قولىمەن اياۋسىز ءولتىردى. قازاق تۇلعاسىنا سالىنعان تۇساۋ مۇنىمەن بىتكەن جوق. جىلدار بويى قۇدىق تۇبىندە جاتقان مۇردە 30 جىلدان كەيىن عانا ارۋلاپ كومىلدى. ال ەسىمى ەگەمەندىك العانعا دەيىن ەلەنبەدى, ەسكەرىلمەدى. وتارشىل بيلىكتىڭ ماتەرياليستەرى ۇلت ءۇشىن تۋعان قاھارماندى سەزىم وتىن جىرلاعان ليريك رەتىندە كورسەتۋگە كۇش سالدى.
كوردىڭىز بە, شاكارىم «ەرىكتى ەل» دەگەن ءسوزدى قولدانادى. ياعني, ونىڭ اڭسارى, ارمانى – ازاتتىقتا. ول ولەڭىن تەكتەن-تەككە «بوستاندىق تاڭى اتتى» دەپ قويعان جوق. ەرىكتى ەل – تاۋەلسىز ەلدىڭ بالاماسى. قايراتكەر ەرىكتى ەل بولۋعا ۇمتىلۋدىڭ بولاشاق ءۇشىن پايدالى ەكەنىن مەڭزەيدى.
شاكارىم
شاكارىم – پوەزيا ارقىلى ار مەن ۇيات ءىلىمىن ناسيحاتتاعان, ادامگەرشىلىك پەن پەندەشىلىكتىڭ اراسالماعىن ولەڭ ولشەمىنە سالعان, جان تازالىعىن شىن جۇرەگىمەن جىرلاعان ءبىلىمدار اقىن. ونىڭ بۇلاي ءتورت قۇبىلاسى تەڭ تۇسۋىنە, ولەڭدەرىنىڭ تەوريا تالاپتارىنان قيىس كەتپەي, ماعىناسى مەن مازمۇنىنىڭ جۇپ-جۇمىر شىعۋىنا ۇستازى ءارى اعاسى اباي وڭ ىقپال ەتتى. شاكارىم رۋحاني ۇستازى ومىردەن وتكەن سوڭ مىسىر, تۇركيا, ارابيا بارىپ, شىعىس پەن باتىستىڭ ءبىلىمىن جيناپ قايتتى. يسلام ءدىنىنىڭ يگىلىكتەرىن قاراپايىم مىسالدارمەن تۇسىندىرە بىلگەن اقىن ءومىرىنىڭ اقىرى ايانىشتى. كوپشىلىگى شايىردى شالعايداعى ساياتقورادا ەلدەن جىراق جاتىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىستى دەپ ويلايدى. راسىندا سولاي بولعانمەن, سولاقاي ساياسات كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سوڭىنا تامان اقتالعان اقىننىڭ 1916 – 1930 جىلدار ارالىعىندا نە ىستەگەنىن, ساياسات پەن قوعامدا قانداي قوزعالىستارعا بەلسەنە ارالاسقانىن سول قالپى جاسىرىن ۇستادى.
اقىننىڭ ءاليحان بوكەيحان قۇرعان الاشوردا ۇكىمەتى تۋرالى وڭ كوزقاراستا بولعانىن ايعاقتايتىن تاريحي قۇجاتتار جەتكىلىكتى. بۇل تۋرالى تاۋەلسىز قازاقستاندا عانا ءمالىم بولىپ وتىر. ءتىپتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدى شاكارىمنىڭ الاشورداشىلارمەن كەزدەسىپ تۇرعانىن, سەمەيدە ءاليحان ەكەۋى ءجيى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, «الاش» پارتياسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ءسوز قوزعاعانىن ايتادى. شاكارىم مەن الاشوردانىڭ قانشالىقتى قاتىسى بارلىعىن بەلگىلى عالىم, تاريحشى ەرلان سىدىقوۆ تا زەرتتەگەن. سونداي-اق, ءاليحان بوكەيحاننان بولەك, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە شاكارىمنىڭ ەسىمى ءجيى-ءجيى قايتالانىپ قويماي, جيىنداردا ەل بولاشاعى تۋراسىندا ءسوز سويلەگەنى كەلتىرىلەدى. ماسەلەن, جازۋشى جۇسىپبەك «جەلكەك» دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن شاكارىم اقساقالعا ارناپ ارنايى ماقالا جازعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. «شاكارىم اقساقال شەجىرەسىنە جەڭىل-جەلپى جۇمىسشا قاراماي, تەرەڭ ويلاپ, كوپ وقىپ, سان سالىستىرىپ بارىپ جازعانى كورىنىپ تۇر. بۇل تۋرادا اقساقالدى قازاقتىڭ «كارامزينى» دەسەك, ارتىق ماقتاعان بولماسپىز», – دەپ جازادى جۇسىپبەك. مۇنداعى شەجىرە دەپ تۇرعانى – شاكارىمنىڭ «تۇرىك, قىرعىز, قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگى. بايقاساق, الاش ارىستارىنىڭ ەڭ بەدەلدى جازۋشىسىنىڭ ءوزى شاكارىمنىڭ جاڭا كىتابىن جوعارى باعالاپ, مەرزىمدى باسىلىم بەتىندە وقىرماننان ءسۇيىنشى سۇراعان.
ابايدىڭ شاكىرتى 1917 جىلدىڭ ايگىلى اقپان توڭكەرىسىندە كوپ قازاقپەن بىرگە قۋاندى. بۇعان دەيىن تورىعىپ, قامىعىپ جۇرەتىن اقىن قازاقتىڭ باسىنا باقىت ورنايتىن كۇننىڭ بارلىعىنا شۇكىر ەتتى. حاندىق داۋىردەگى قازاقتىڭ ءور مىنەزىن الىپ قويعان وتارلاۋشى ۇلتتىڭ قامىتىنان قۇتىلىپ, اسقاق رۋحپەن جىرلادى. رۋ مەن رۋدى اڭدىستىرىپ, جالعان جالا جاپقاندى كوتەرمەلەپ, ەل دەپ ەڭىرەگەندەردى يتجەككەنگە ايداعان سۇرقاي زامانعا لاعنەت ايتتى. حح عاسىردىڭ باسىنان بەرى قازاق ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايار ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتارمەن كەزدەستى. «بوستاندىق تاڭى اتتى» دەگەن ولەڭىن جاريالاپ, تۋعان حالقىنا جارقىن دا ازات جاڭا جولدى كورسەتتى.
بوستاندىق تاڭى اتتى, قازاعىم, كورىڭدەر,
ارعا يە باسشىنىڭ سوڭىنان ەرىڭدەر.
تاڭ ارتىنان حاقيقات كۇن شىعادى,
ەرىنشەك, جالقاۋلىق ادەتتەن بەزىڭدەر,
– دەدى شاكارىم. ءبىرىنشى شۋماعىنان-اق حالىقتى جالعان ۇرانعا ۇرىندىرماۋدى كوزدەگەن داناگوي ءۇشىنشى تارماعىنان باستاپ ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىن قارايتاتىن كەسەلدەردەن ساقتاندىرادى. بۇل جەردە اقىن ارعا يە باسشى دەپ ءاليحاندى ايتىپ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن. ال تاڭ ارتىنان كۇن شىعاتىنىن سۇلتانماحمۇتتىڭ «الاش تۋى استىندا كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەگەن ولەڭىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. مۇندا شاكارىم كۇندى مىسالعا الا وتىرىپ, الاشورداشىلاردىڭ باستاماسىنا ولەڭمەن پىكىر بىلدىرەدى. كۇن شىنىندا دا الاش پارتياسىنىڭ سول كەزدەگى سيمۆولى ىسپەتتەس ەدى. بۇعان الاش ارىستارىنىڭ كۇندى ءجيى مىسالعا الىپ, ماقالا, ولەڭ, ۇران سوزدەر جازۋى دالەل.
شاكارىم – الاشورداشىل اقىن. كەڭەس كەزىندە ەستىگەن ادامعا تۇرپىدەي تيەتىن «الاش» ءسوزى حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن پارا-پار ەدى. اقپان توڭكەرىسى بوستاندىقتان باعى اشىلماعان ازداعان ۇلتتارعا ازاتتىق الۋعا مۇمكىندىك بەردى. شاكارىم سول ازاتتىق قازاققا دا تيەدى دەپ ويلادى. ەل ىشىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى داۋلاردى تاستاپ, ءاربىر ەر-ازاماتتى ەلدىكتىڭ ىسىنە جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا شاقىردى. ويتكەنى, اقىننىڭ تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسى جوعارى بولدى. ونىڭ بۇل تالپىنىسىن يدەولوگيا مايدانىنىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ءاليحان باستاعان زيالى توپ جاقسى ءتۇسىندى. اقساقالدى ازاتتىق جولىندا قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قولداۋشىسى ءارى مۇشەسى رەتىندە قۇرمەتتەدى. شاكارىم مەن الاش ارىستارىنىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورنادى. بۇعان دەيىن ورىستىڭ دانىشپان قالامگەرى لەۆ تولستويمەن حات الماسقان اقساقال ەندىگى كەزەكتە ۇلت بوستاندىعى جولىندا ۇيىسقان قازاقتىڭ جاستارىمەن يدەيالاس قايراتكەرگە اينالدى.
بىرلىك پەن تالاپتى ەڭبەككە سالىڭدار,
ونەرلى ەلدەردەن ونەگە الىڭدار.
كۇندەستىكتىڭ ءوزىمشىل كوزىن قۇرتىپ,
ۇمتىلىپ, ەرىكتى ەل بولىپ قالىڭدار.
كوردىڭىز بە, شاكارىم «ەرىكتى ەل» دەگەن ءسوزدى قولدانادى. ياعني, ونىڭ اڭسارى, ارمانى – ازاتتىقتا. ول ولەڭىن تەكتەن-تەككە «بوستاندىق تاڭى اتتى» دەپ قويعان جوق. ەرىكتى ەل – تاۋەلسىز ەلدىڭ بالاماسى. قايراتكەر ەرىكتى ەل بولۋعا ۇمتىلۋدىڭ بولاشاق ءۇشىن پايدالى ەكەنىن مەڭزەيدى.
ار تۇزەر ادامنىڭ ادامدىق ساناسىن,
اق جەڭىپ شىعادى ارامنىڭ قاراسىن.
ادال ەڭبەك, اق جۇرەك بەرەر شەشىپ,
تازا اقىل قوسىلسا, الەمنىڭ تالاسىن,
– دەپ اقىن ون التىنىڭ ويرانىن استارلاپ وتەدى. مۇنداي قىم-قيعاش سوعىسقا بار بولعانى ادامنىڭ ءناپسىسى سەبەپكەر ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, تالاسپاعان ادامزاتتى قارا جەر تويعىزاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. شاكارىم بوستاندىق تاڭى اتقانىن بارشا قازاققا جار سالعانىمەن, تەڭدىك ورناتۋعا تىرىسقان جارلىلاردىڭ بيلىگى بەلەڭ الىپ كەتكەنىن كەش بايقادى. بىراق, ولاردىڭ ساياسي ۇستانىمى ادالدىققا قۇرىلعانىمەن, شاكارىم باي-كەدەي دەپ الەۋمەتتىك تارتىسقا سالىپ قوياتىن بيلىكتەن كوپ شيكىلىك تاپتى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, ءاليحان بوكەيحان «كاكىتاي» دەگەن تاقىرىپپەن شاعىن ماقالا جازادى. بۇل تۋرالى جوعارىدا كەلتىرگەن مامبەت قويگەلدى مەن ەرلان سىدىقوۆ تا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سوندا ءاليحان شاكارىمگە ارنايى توقتالىپ, مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات رەتىندە ۇسىنعانىن ايتادى. الايدا, اقىن بىردەن لاۋازىمدى ورىننان باس تارتىپ, ورنىن تەمىرعالي نۇرەكەنوۆ ەسىمدى ءبىلىمدى بولىسقا بەرىپتى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل ۇلكەن ۇلگى ءارى مانساپقا قىزىقپاۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى دالەلى بولاتىن. ءاليحان دا ماقالاسىندا: «1908 جىلى سەمەيدە اباقتىدا بورىشىمدى كۇتىپ جۇرگەن كەزىمدە شاكارىم, كاكىتاي, تۇراعۇل ادەيى قالاعا كەلىپ, تاعى ءبىراز كۇن كوڭىل كوتەرىپ, شات-شادىمان بولعان ەدىك. مەن اباقتىدا جاتقانىمدا ولار تاعى كەلىپ امانداسقان. بۇعان وزگە قازاق جارامادى-اۋ», – دەيدى. بۇل ماقالادان ءبىز شاكارىم مەن ءاليحاننىڭ تىعىز بايلانىستا بولعانىن بىلەمىز.
شاكارىم تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان تۋعان ۇلتىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋعا تىرىستى. بۇكىل رەسەيدىڭ ساياسي مىنبەرىندە ءسوز سويلەپ, زاڭ شىعارۋعا لايىقتى قازاق اراسىنداعى بىردەن-ءبىر ادام شاكارىم ەدى. ءاليحان ابايدىڭ شاكىرتىن وزىنە ۇستاز تۇتقانى انىق. بالكىم, سول سەبەپتى دە, شاكارىمنىڭ كانديداتۋراسىن دۋماعا دەپۋتاتتىققا ۇسىنعان شىعار؟! بۇل جاعى بىزگە بەيمالىم بولسا دا, اقىننىڭ اتاق-داڭقى ونسىز دا دەپۋتاتتىققا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز ەدى. سونى دەر كەزىندە اڭعارعان ءاليحان اقساقالدى قازاق مۇددەسىن قورعايتىن ادام رەتىندە بيلىك مىنبەرىنە جىبەرگىسى كەلدى. الايدا, وعان بيلىك, مانساپ, اتاق, ءناپسى, پارتيا دەگەننەن مۇلدە جەرىگەن, رۋحاني ىلىممەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن شاكارىمنىڭ بارۋى ەكىتالاي ەدى. سولاي بولدى دا. تەك اقىن الاش قوزعالىسىنا ۇمىتپەن كوز تىككەنى, ونىڭ ساياسي جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسقانى جاسىرۋعا كەلمەيتىن اقيقات.
«قازاق» گازەتىنىڭ № 262 سانىنا «الاش قۇرباندارى» اتتى ماقالا باسىلادى. ازامات سوعىسى بەلەڭ الىپ, ەل ءىشى الا تايداي ب ۇلىنگەن 1918 جىلدىڭ باسى ەدى بۇل. الاشوردا بيلىگى قۇرىلىپ, قازاق تاۋەلسىزدىگىن پاش ەتەتىن باعدارلامالار سەزد ارقىلى قابىلدانىپ قويعان كەز. ءتىپتى, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جەكە جاساعى, قوعامدىق ءتارتىپتى ورناتاتىن ساقشىلارى, ەل قورعايتىن قارۋلى, اتتى اسكەرلەرى بار. سەمەي تورىندە 6 ناۋرىز كۇنى تاڭعى ساعات 9-دا مىلتىقسىز ويناپ جاتادى. اتالعان ماقالانىڭ اۆتورى ج. جانىبەكوۆ سەمەيدى «الاش قالاسى», اسكەري جاتتىعۋدى «مىلتىقسىز ويىن» دەپ كورسەتەدى. «سوندا 10-15 سولدات كەلىپ, ەش سەبەپسىز مىلتىقتى ءبىر-ەكى باسىپ قالادى. ەشكىمگە وق تيمەيدى, – دەيدى اۆتور ءبىر سۇمدىقتىڭ الدىنداعى وقيعانى سوزبەن شەبەر سۋرەتتەي كەلىپ. – مىلتىق داۋىسى شىققان سوڭ ءبىرلى-جارىم جىگىت قاشۋعا اينالعاندا ميليتسيا باستىعى, مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ شاكىرتى قازى نۇرمۇحامەد ۇلى ايقايلاپ: «قايدا باراسىڭدار؟ جازىقسىز ولسەك ولەيىك. ءبارىمىزدى قىرماس», – دەپ توقتاۋ ايتىپ, ءوز ورنىندا تۇردى. سول ارادا مىلتىق ءۇستى-ۇستىنە اتىلىپ, قازىنىڭ وزىنە دە, اتىنا دا وق ءتيدى».
ەسىل جاس سول ارادا جان تاپسىرادى. ماقالا اۆتورى جىگىتتى الاش قۇربانى دەپ ازا تۇتادى. الاشوردانىڭ العاشقى قۇربانىنا حالىق كوپ جينالادى. بۇكىل سەمەي جۇرتى قايعىرادى. ەڭ باستىسى, جاس جىگىتتىڭ ولىمىنە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا قاتىسادى. جانازاسىن شىعارىپ, قابىرگە قويعان سوڭ اقىن قارالى جيىنعا قاراپ بىلاي دەپ ءسوز سويلەپتى:
– الەۋمەت! مىناۋ جاتقان كىم؟ بۇل ۇلتى ءۇشىن شىبىن جانىن قۇربان قىلعان الاش ازاماتىنىڭ تۇڭعىشى. مۇنى ءولدى دەمەڭدەر. بۇل كۇنگى ءھام مۇنان سوڭعى ۇلتىم دەگەن ازاماتتار مىنا مەن سياقتى بولىپ ۇلتىم دەڭدەر دەپ, ءوزىنىڭ ۇلتشىلدىعىن سوزبەن ەمەس, ىسپەن كورسەتتى. مارقۇمنىڭ اتى دا قازي ەدى. قازى – بي دەگەن ءسوز. قازى بيلىگىن ەتىپ كەتتى. قاراعىم, قازى, ولىمىڭە وكىنبە. ارمانىڭ جوق. قۇداي الدىندا دا, جۇرت الدىندا دا سەنىڭ ورنىڭ بولەك. وقىعاندار! جاستار! مىناۋ جولداستارىڭدى ۇمىتا كورمەڭدەر. مۇنىڭ ءۇي ءىشىنىڭ مىندەتى سەندەردىڭ مويىندارىڭدا. ءبىر كىشكەنتاي كوزىنىڭ قاراشىعى قالدى. سونى تاربيەلەپ ادام قىلۋ, ءبارىڭنىڭ, بارلىق الاشتىڭ موينىنا پارىز جانە وزدەرىڭ دە بۇل وقيعاعا قاجىماڭدار. قۇداي-تاعالا الاشقا شىن ۇل بەرگەنىنە بۇگىن عانا كوزىم جەتتى. الپىس جاسقا كەلگەندە مۇنداي ۇلت ءۇشىن قۇربان بولاتىن ازاماتتى كورەمىن دەگەن ءۇمىتىم جوق ەدى. كوردىم ەندى, بۇگىن ولسەم دە ارمانىم جوق!
شاكارىم جاس ءولىمنىڭ الدىندا ۇزاق سويلەيدى. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, اقساقالدىڭ سوزىنەن كەيىن جينالعان جۇرت تەگىس جىلاپتى. شاكارىمنىڭ سوزىنەن كەيىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ ولەڭ وقيدى. ءبىز بۇل ماقالادان شاكارىمنىڭ الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسقانىن عانا ەمەس, ولاردىڭ ءاربىر مۇشەسىنە قاتتى الاڭدايتىنىن كوردىك. الاشوردا بيلىگىنىڭ جاس ساقشىسى جازاتايىم وق ءتيىپ قازا بولعاندا, شاكارىمگە مۇنشاما جىگەر بەرەتىن ءسوز سويلەۋ وڭاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
اقىننىڭ تاعدىرى تىم اۋىر. ۇلت ءۇشىن تۋىپ, وققا ۇشقان ازاماتقا اقتارىلا سويلەگەن شايىردىڭ سوزىنەن ۇزاق جىلدىق زاردى, مۇڭدى, ورنى تولماس قايعىنى كورۋگە بولادى. ءدال وسى وقيعادان 13 جىل وتكەننەن كەيىن شاكارىمنىڭ ءوزى دە وققا ۇشارىن ءبىلدى مە ەكەن؟ قىسقاسى, بۇل وق تەك شاكارىمنىڭ عانا ەمەس, 1938 جىلعا دەيىن ميلليونداعان قازاقتىڭ ءومىرىن قيىپ ءتۇسىردى ەمەس پە؟! حالىق ابايدان كەيىن شاكارىمگە, اليحانعا يمانداي سەندى. وسى قوس تۇلعانىڭ ۇلتتى اداستىرمايتىنىن ءبىلدى. ەڭ باستىسى, شاكارىم – الاشورداشىلاردىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان اقساقالى, جاسى ۇلكەنى, كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ ابىزى ەدى. الاشوردانىڭ 100 جىلدىعىنا وراي جازعان ماقالامىزدىڭ القيسساسىن شاكارىمنەن باستاپ وتىرعان سەبەبىمىز دە سول.
قۋانىش تۇنعاتار
