تازا سۋ – ءتان ساۋلىعىنىڭ كەپىلى. ەلىمىزدە ەرەكشە ماڭىز بەرىلىپ وتىرعان وسى ماسەلە باتىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن وتە وزەكتى. ويتكەنى, وڭىردەگى 443 ەلدى مەكەننىڭ 164-ءى نەمەسە 37 پايىزى عانا تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان. 275 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان. ءتورت اۋىل اۋىز سۋدى سىرتتان تاسىمالدايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا حالىقتىڭ تازا سۋمەن قامتىلۋ ورتاشا كورسەتكىشى 52% ەكەندىگىن ەسكەرسەك, باتىسقازاقستاندىقتاردىڭ جاعدايى الاڭداتارلىق كۇيدە. مىنە, سوندىقتان دا وڭىردەگى 55 اۋىلعا بيىل سۋ تارتىلىپ جاتىر.
– ون ەكى اۋداندى تۇگەل ارالاپ, جاعدايمەن تانىسىپ شىقتىق. بارلىق جەردە ەلدى مەكەندەردى جول, سۋ, گازبەن قامتۋ ماقساتىندا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا اقجايىق, سىرىم اۋداندارى گاز جانە سۋمەن تولىق قامتىلدى. ءالى دە شەشىمىن تابار جۇمىس كوپ. بيىل وبلىستاعى 55 ەلدى مەكەنگە سۋ تارتىلادى. ناتيجەسىندە وڭىردەگى ەلدى سۋمەن قامتۋ 43 پايىزدى قۇرايتىن بولادى. جول جوندەۋ ءۇشىن دە بيۋدجەتتەن 37 ملرد تەڭگە بولىنگەن. جوندەلۋى ءتيىس 480 شاقىرىم جولدىڭ 200-ءىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار. ءار اۋداننىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار, ونى دا ەسكەرىپ وتىرامىز. دەمەك, ماقساتىمىز ايقىن, تۇيىندەلگەن ماسەلەلەردى شەشۋ جولىندا كەلەشەكتە دە ەڭبەكتەنە بەرەمىز, – دەدى التاي كولگىنوۆ اۋداندارعا ساپارىن قورىتىندىلاعان سوڭ جۋرناليستەرگە.
بيىل وبلىستا «وڭىرلەردى دامىتۋ-2020» جəنە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اۋقىمىندا 5 ملرد 637 ملن تەڭگەگە 33 جوبا جۇزەگە اسىرىلادى.
– وبلىس ورتالىعىمەن ىرگەلەس جاتقان تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى نوۆوپاۆلوۆ اۋىلىندا اۋىز سۋ قۇبىرى جاڭعىرتىلىپ جاتىر. «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس اياقتالعان سوڭ اۋىلداعى 190 ءۇي تازا سۋ ىشەتىن بولادى. ال اڭقاتى اۋىلدىق وكرۋگىندە تارتىلىپ جاتقان سۋ قۇبىرى تولىقتاي اياقتالعان سوڭ 1200-دەي ادام, 250-دەي اۋلا اۋىز سۋمەن قامتىلادى. «وتكەن جىلدارى اۋىلدا مەكتەپ, مادەنيەت ءۇيى جوندەۋدەن ءوتىپ, كوگىلدىر وتىن تارتىلدى. وبلىس ورتالىعىنا قاتىنايتىن جولىمىز جوندەلدى. كوپ كەشىكپەي تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزەمىز. اۋىلىمىزدا بارلىق جاعداي جاسالۋدا, – دەيدى اۋىل اقساقالى كەڭەس ساقباەۆ.
بيىل جازدا سىرىم اۋدانىنىڭ توعاناس, اڭقاتى, قاراعاندى, ءجاڭاوڭىر, قۇسپانكول, ساسىقكول اۋىلدارىنا گاز قۇبىرى كەلەدى ەكەن. بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 240 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەن. ۇزىندىعى 103 شاقىرىمدىق قۇبىر قۇرىلىسىن قازان ايىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپاردا تۇر, بۇيىرسا, اتالعان ەلدى مەكەندەردەگى 1800-دەن استام تۇرعىن وت جاعىپ, كۇل شىعارۋ بەينەتىنەن ءبىرجولا قۇتىلادى. وسىلايشا, سىرىم اۋدانى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر 100 پايىز گازبەن قامتىلادى.
اۋدان ورتالىعى – جىمپيتى اۋىلىندا كوشە جولدارى جوندەلىپ جاتىر. ارالتوبە, قوڭىر, تامدى اۋىلدارىنا اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلۋدا. 876 تۇرعىنى بار ارالتوبە اۋىلىن تازا اۋىز سۋمەن قامتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 275 ميلليون تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان. قۇرىلىس بيىل اياقتالماق. جالپى, بيىل تازا سۋ جەتكىزىلەتىن ءۇش اۋىلدا 2 مىڭداي حالىق تۇرادى.
– سىرىم – الەۋەتى مول, كەلەشەگى زور اۋداننىڭ ءبىرى. بيىل بۇل اۋداندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 24 تۇرعىن ءۇي سالىنادى. بۇل يگى ىستەر دە اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا وڭ اسەر ەتپەك, – دەيدى وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قيىر باتىسىندا جاتقان جانىبەك اۋىلىنا «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا تازا سۋ, تاۋ اۋىلدىق وكۋگىنىڭ ي.جۇماەۆ, تالوۆ اۋىلىنىڭ مايتۇبەك ەلدى مەكەندەرىنە تابيعي گاز تارتىلىپ جاتىر.
– بىزدە قۇرىلىس قارقىندى. سىرت كوز سىنشى عوي. كورشىلەس رەسەيدەن كەلەتىن قوناقتار اۋدانىمىزدىڭ دامىپ, كوركەيىپ كەلە جاتقانىن ءجيى ايتادى, – دەيدى جانىبەك اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى امانگەلدى ۋاليەۆ.
ايتسا ايتقانداي, وبلىس ورتالىعىنان شالعاي, 500-600 شاقىرىم جەردە جاتقان جانىبەك اۋدانىنا بيىل 3 ملرد تەڭگە قارجى قارالىپ, جانىبەك, قامىستى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە تازا اۋىز سۋ تارتۋ, ەكى ەلدى مەكەنگە كوگىلدىر وتىن كىرگىزۋ, 104 پاتەرلىك 48 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى, رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە جولدى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
ال قازتالوۆ اۋدانىندا بيىل 4,5 ملرد تەڭگەنىڭ جۇمىسى اتقارىلماق. «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا اۋداننىڭ تالدىاپان, سارىقۇدىق, قايشاقۇدىق, قوسوبا اۋىلدارىنا جالپى ۇزىندىعى 100 شاقىرىمنان استام سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, 1383 تۇرعىن تازا سۋدىڭ يگىلىگىن كورەدى. ال, جالپاقتال مەن قاراوزەن اۋىلدىق وكرۋگىنە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا 361,126 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. اۋدان ورتالىعى قازتالوۆ اۋىلىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 244 ملن 606,2 مىڭ جانە بوستاندىق اۋىلىنا 336 ملن 470 مىڭ تەڭگە بولىنگەن.
– اۋداندا ءالى دە جاسالاتىن جوسپارلى جۇمىس كوپ. وبلىس ورتالىعىنان تارتىلىپ جاتقان كۇرە جول دا اۋدان ورتالىعىنا تاياپ قالدى. ورتالىقتاعى 100 ورىندىق جاتاقحانا قۇرىلىسى بيىل اياقتالادى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا قازتالوۆتا – 22, جالپاقتالدا 12 تۇرعىن ءۇي سالىنباق. قازتالوۆ اۋدانى بويىنشا بيىل 12 ەلدى مەكەنگە تازا سۋ بەرىلەتىن بولادى, – دەدى التاي كولگىنوۆ اۋدانعا ساپار كەزىندە جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەندە.
بوكەي ورداسى اۋدانىندا جەتى اۋىلدىق وكرۋگ, 22 ەلدى مەكەن بار. ەلدى مەكەننىڭ 10-ى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان, ال ەكى ەلدى مەكەنگە سۋ تاسىمالدانادى. اۋدان ورتالىعى سايقىندا سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرۋدە. جوبا قۇنى – 369 ملرد 425 ملن تەڭگە. جاڭعىرتۋ اياقتالعان سوڭ 3514 ادام تازا سۋ يگىلىگىن كورەدى.
بوكەي ورداسى اۋدانى بويىنشا توعىز ەلدى مەكەنگە گاز تارتىلسا, 1975 اۋلاعا كوگىلدىر وتىن كىرگەن. الداعى ەكى جىلدا جوسپار بويىنشا 11 ەلدى مەكەنگە گاز جۇرگىزىلەدى. ال «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا كوكتەرەك, جامبىل, ءبورلى ەلدى مەكەندەرىنە تازا اۋىز سۋ تارتىلاتىن بولادى.
– اۋداندا قازىردىڭ وزىندە «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 16 تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 10 ءۇي سالىندى, – دەيدى ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆ.
تازا سۋدىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ ءبىرى – جاڭاقالا. بيىل اۋدانداعى ءتورت ەلدى مەكەنگە «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا تازا اۋىز سۋ كىرسە, ءتورت اۋىلدىق وكرۋگكە كوگىلدىر وتىن تارتىلادى. قۇلشىق جەر استى سۋ قورىنان 10 ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ تارتىلاتىن بولادى.
ال كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, اۋدانداعى 27 ەلدى مەكەننىڭ 12-ءسى گازداندىرىلعان. اۋدان بويىنشا بارلىعى 23287 ادام بولسا, سونىڭ 20121-ءى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
تاراتىلعان تايپاق پەن چاپاەۆ قوسىلعان اقجايىق اۋدانى – وڭىردەگى ەڭ ءىرى اۋدان. اۋداننىڭ بىرنەشە اۋىلىن ارالاپ شىققان وبلىس اكىمى «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اۋداننىڭ 11 ەلدى مەكەنىنە گاز قۇبىرى تارتىلادى. ەكى جىلدىق جوبا بويىنشا وسى اۋىلداردى گازبەن قامتيتىن بولساق, اقجايىق 100 پايىز گازبەن قامتىلادى. جەتى ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلادى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا 18 ءۇي سالىنادى. الەۋمەتتىك نىسانداردان ءۇش مادەنيەت ءۇيى جوندەلۋدە. ەسەنساي اۋىلىنىڭ مەكتەبى كۇردەلى جوندەلەدى. شابدارجاپ ەلدى مەكەنىندە جاڭا مەكتەپ سالىنادى. اۋدان ورتالىعىندا التى, تايپاق اۋىلىندا ەكى كوشەگە اسفالت توسەلەدى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىنادى. چاپاەۆتان جاڭاقالا باعىتىنداعى رەسپۋبليكالىق جولدىڭ 36 شاقىرىمى جوندەلەدى. بيىل اقجايىق اۋدانىن دامىتۋعا 4,5 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى», – دەدى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارادا جاتقان تاسقالا اۋدانىندا قىرۋار جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. مەرەي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قازيحان ءتاشىموۆتىڭ سوزىنشە, اۋىز سۋ قۇبىرىن قايتا جوندەۋ جۇمىسىنا 153 ملن تەڭگە بولىنگەن. جوندەلەتىن سۋ قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 24 شاقىرىم. سونداي-اق, «ورال – تاسقالا – رەسەي شەكاراسى» باعىتىنداعى اۆتوكولىك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسى 2015 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا قولعا الىنعان. جاڭعىرتىلاتىن جولدىڭ ۇزىندىعى – 104 شاقىرىم.
زەلەنوۆ اۋدانىندا بيىل 15 كوشە كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەك. بەس ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ بەرىلەدى جانە بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسان سالىنادى. ونىڭ ءبىرى – 160 ورىندىق سپورت كەشەنى. سونداي-اق, داريان اۋىلىندا جاڭا مەكتەپ بوي كوتەرمەك.
شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا سەگىز اۋىلدىق وكرۋگ, 25 ەلدى مەكەن بار. تاسمولا جانە لۋبەن اۋىلىندا سۋ قۇبىرىن جاڭارتىپ-جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. شىڭعىرلاۋ اۋىلىنىڭ وزىندە ءبىر پاتەرلى 30 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالعان. «باتىسكوتلو مونتاج» جشس-ءنىڭ مەردىگەرلىگىمەن سالىنىپ جاتقان بۇل جوبانىڭ قۇنى – 285 436,0 مىڭ تەڭگە. اۋدان ورتالىعىندا اۋىلىشىلىك جولداردى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2017-2018 جىلدارعا ەسەپتەلگەن جول جوندەۋ جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 254, 094 ملن تەڭگە بولىنگەن.
ءوندىرىستى ءوڭىر – ءبورلى اۋدانىندا 14 اۋىلدىق وكرۋگ, 31 اۋىلدىق ەلدى مەكەن, اۋداندىق ماڭىزى بار ءبىر قالا بار. اۋدانداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 408,2 ملرد تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعىنان تۇسكەن جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 846,2 ملن تەڭگەنى قۇرادى. اقساي قالاسىنداعى 153 پاتەرلى ەكى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىس جۇمىسى اياقتالۋعا جاقىن. اقساي قالاسىنىڭ №10 شاعىن اۋدانداعى 320 ورىندىق بالاباقشا ماۋسىم ايىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسىنداعى «قپو ب.ۆ.» كومپانياسىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ءجۇرىپ جاتقان دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى دا شىلدە ايىندا اياقتالۋى ءتيىس. ەكولوگياسى ناشار بەرەزوۆ پەن بەستاۋ اۋىلدارى تۇرعىندارىنا ارالتالدا جەر تەلىمىنە سالىنىپ جاتقان 100 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى دا بىتۋگە جاقىن. ارالتالدا 300 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپ تە «قپو ب.ۆ.» قارجىلاندىرۋىمەن سالىنىپ جاتىر. جوبا قۇنى – 850 ملن تەڭگە. ال كەڭتۇبەك اۋىلدىق وكرۋگىندە 50 بالاعا ارناپ بالاباقشا سالىنۋدا. ول بيىلعى قىركۇيەكتە پايدالانۋعا بەرىلمەك.
نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قاراتوبە اۋدانىندا بيىل 22 ءۇي سالىنىپ, 87 ادامعا جەر تەلىمى بەرىلەتىنىن اۋدان اكىمى اسحات شاحاروۆ ايتىپ وتىر. اۋداندا «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 54 شاقىرىمدى قۇرايتىن جوبا نەگىزىندە شوپتىكول, ۇشاعاش, سونالى, سۋلىكول, ءۇشانا اۋىلدارىنا قۇبىر ارقىلى تازا سۋ جەتكىزىلۋى ءتيىس.
– «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا سەگىز اۋداندا 240 پاتەر سالىنادى. وبلىس ورتالىعىندا كوپ قاباتتى 11 تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلماق. وبلىس ورتالىعىنداعى جانە اقساي قالاسىنداعى كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا 11 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. بۇل ۇيلەر باسپاناعا اسا مۇقتاج ادامدارعا بەرىلەدى. سونداي-اق, اۋدانداردا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان ادامدارعا 3252 جەر تەلىمى بەرىلەدى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنا سايكەس, ەل ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسۋدا, – دەدى ءوڭىر باسشىسى وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىن ارالاپ شىققان ءىسساپار جۇمىسىن قورىتىندىلاعان سوزىندە.
قازبەك قۇتتىمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ايباتىر نۇراش
