XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ويشىل اسان قايعىنىڭ «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» مەن جەرۇيىقتى ىزدەپ سابىلۋى, شارق ۇرۋى تەگىن ەمەس. تەڭدىك پەن بايلىعى مول جەرۇيىققا ورنالاسقان ەلگە تەك ءوزىن-ءوزى رۋحاني جەتىلدىرگەن ادامدار جانە ءادىل قوعام ورناتقاندا عانا جەتۋگە بولادى.
دالا ويشىلىنىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسىنىڭ مۇراگەرى – ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق وي-تولعاۋلارى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسىنا نازار اۋدارعان اباي قۇنانباي ۇلى بولدى. ابايدى «قازاق وركەنيەتىنىڭ ايناسى» دەپ تەگىن ايتپاعان. قازاقستاندا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قۇلىقتىق-ەتيكالىق ماسەلەلەر كۇرت شيەلەنىستى. 1867 جىلعى رەفورمادان كەيىن وتارلاۋشى بيلىك ۇلتتىڭ قوعامدىق دامۋىن توقىراتتى, ءداستۇرلى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار دەگراداتسياعا ۇشىرادى. وسى تۇستا رۋحاني باستاۋعا قايتا ورالىپ, حالىقتىڭ ءتول مۇرالارىن باعدار رەتىندە ۇستانۋ قاجەت بولدى.
ۇلى اقىن, دانىشپان فيلوسوف ابايدىڭ ويلارى «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي. بىراق, ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ بويىڭداعى جاقسى مەن جاماننىڭ ءبəرىن, ياعني بولاشاققا سەنىمدى نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردى دە, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن əدەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنى ايدان انىق», – دەگەن نەگىزگى جانە باستى جاڭعىرتۋ ۇلتتىق تامىرعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارعان ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىمەن ۇندەسەدى.
ابايدىڭ رۋحانيات ءىلىمى قاي ۋاقىتتا بولسا دا ءوز ءمانىن جويمايدى, بۇگىنگى كۇندە دە وزەكتى. ءاربىر جاڭا ۇرپاق ابايدى وقي وتىرىپ, ونى جاڭا قىرىنان تانيدى, وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن سۇراققا جاۋاپ تابادى. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ مۇراسى قازاقستانداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ناسيحاتتالۋى كەرەك جانە وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزىلگەنى ءجون. وقىتىلعاندا دا تانىمدىق, ديسكۋسسيالىق تۇرعىدان تالدانىپ وقىتىلسا عانا ابايدى تەرەڭىرەك تانيمىز. پىكىرتالاس ارقىلى اقيقاتقا جەتۋگە بولادى, سەنىم قالىپتاسادى, جەكە دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمىنىڭ تاڭداۋى انىقتالادى.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ەلباسى قازاق ۇلتىنىڭ ءححى عاسىردا ءساتتى بەيىمدەلۋىنە جاعداي جاسايتىن اشىق الەم, جاڭا ءبىلىمدى قابىلداۋدى, بەلسەندى ءپاتريوتيزمدى, تۋعان ولكەنىڭ, وتاننىڭ كوركەيۋىنە اتسالىسۋىن مالىمدەدى. بۇل – ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاعان ستراتەگيالىق باعىتىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى. بۇل جۇمىسىندا ول قازاق حالقىنىڭ پاسسيونارلىق قۋاتىن (ل.ن.گۋميلەۆ تەورياسى) بۇزىپ وتەتىن جولدا نە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ناقتى كورسەتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ماقالادا كورسەتىلگەن «تۋعان جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اۋقىمدى جانە ىرگەلى جۇمىستار ءوزىن كۇتىپ تۇرعانى داۋسىز.
رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداي, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى دا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. باعدارلامالىق ماقالانىڭ مازمۇنىنان شىعاتىن وتباسى مەن مەكتەپتىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعىن, ءارتۇرلى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيلەرىنىڭ (مەكتەپكە دەيىنگى, مەكتەپتەگى, مەكتەپتەن كەيىنگى) ءوزارا ارەكەتتەستىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋدا عىلىمي-پەداگوگيكالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى قىزمەتىن ەنگىزەتىن, ۇلتتىق تاربيەگە نەگىزدەلگەن كەشەندى عىلىمي-پەداگوگيكالىق باعدارلاما كەرەك.
ەڭ الدىمەن, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ كەرەك. راسىندا, تۇلعانى قالىپتاستىراتىن ورتا, دەگەنمەن, وتباسىلىق تاربيە قاجەت. اباي دا پاراساتتى اجەسى زەرە مەن اكەسى قۇنانبايدىڭ اقىلىمەن تۇلعا بولىپ قالىپتاستى. ارينە, ءحىح عاسىرداعى جاس وتباسىمەن بىرگە تۇراتىن اتالار مەن اجەلەر ينستيتۋتى نەگىزىندەگى قازاقتىڭ ءداستۇرلى وتباسىن بۇگىنگى ءححى عاسىرعا وزگەرتىپ اكەلە المايمىز. دەگەنمەن, ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا, ولاردى كۇندەلىكتى جوسىنعا سالۋعا الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى دەر كەزىندە ومىرگە كەلگەن ماڭىزدى تاقىرىپتىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن سان الۋان ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان دارىندى تۇلعالاردى ەلگە تانىتۋدى ماقسات ەتەدى. ەلباسى ماقالاسىندا: «جوبادا ناقتى ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرلارى مەن ءومىرباياندارى ارقىلى بۇگىنگى, زاماناۋي قازاقستاننىڭ كەلبەتى كورىنىس تابادى», – دەپ جوبانىڭ ماقسات-مۇراتىن ايقىنداپ بەردى. بۇل جوبانىڭ كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان اتا-بابالارىمىزدىڭ وشپەس تۇلعاسىنا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ تاجىريبەلىك تۇرعىدان جوعالا باستاعان ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتاتىنى ءسوزسىز. جاپوندىقتار وزدەرىنىڭ بۇگىنگى بار, تىرشىلىك ەتىپ جۇرگەن ادامدارىن «ۇلتتىق بايلىق» رەتىندە قۇرمەتتەيدى. سول سياقتى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يگى داستۇرىنە اينالاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. اسان قايعى ىزدەگەن جەرۇيىق – بۇگىنگى قازاقستان, الايدا بۇل «بورىكتى اسپانعا اتاتىن» ۋاقىت كەلدى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىز مەنتاليتەتىمىزگە جات, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن قۇلاتۋعا بەيىم, زياندى يدەولوگياسى بار كۇردەلى دە اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. الەمدەگى ىرگەسى سوگىلىپ, تاس-تالقان بولىپ, حالقى بوسىپ كەتكەن مەملەكەتتەر سونىڭ ايعاعى. تەك بىزگە سەنىمدىلىك بەرەتىن كۇش-قۋات – ول ەلدىڭ ماقساتقا جەتۋدەگى بىرلىگى مەن جاقسى تۇرمىسى جانە وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزعا جىگەر بەرەتىن دە وسى.
وربۇلاق شايقاسىندا 50 مىڭ قولدى جوڭعار اسكەرىنە 600 قازاق باتىرى توتەپ بەردى. ۇرىستا قازاق جاساعى جوعارعى پاتريوتتىق يدەال ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋگە ءازىر ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. الايدا قازىرگى قازاقتار تۋعان جەرى ءۇشىن جاۋعا قارسى تۇرعان اتا-بابالارىنىڭ وشپەيتىن ەرلىگىنەن گورى سپارتان پاتشاسى لەونيد پەن ونىڭ 300 جاۋىنگەرىنىڭ ەرلىگىن جاقسى بىلەدى. بۇل تاريحي جادتىڭ ءوشۋى مە, الدە...؟! ءبىزدىڭ باتىرلارعا جوڭعارلاردى جەڭۋگە كومەكتەسكەن جاعداي – حالقىنا, وتباسىنا, وتانىنا دەگەن سۇيسپەنشىلىك جانە ۇلتتىڭ تۇتاستىعى, بىرلىگى بولدى.
رۋحاني ىرگەتاسىمىز – ءوز ءتىلىمىزدى, ءتول مəدەنيەتىمىز بەن سالت دəستۇرلەرىمىزدى اسپەتتەپ, جاس ۇرپاققا, بۇكىل əلەمگە ناسيحاتتاۋ, زامان تالابىنا ساي ىسكەرلىكتىڭ وزىق تاجىريبەسى مەن جاڭاشىل جولىن ۇيرەتۋ كوكىرەگى نۇرلى, ساناسى ساۋلەلى ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم ارقىلى سەرپىن بەرۋ, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋ ءۇشىن سانالى تاربيەگە ەكپىن بەرۋ بىزگە, جوو-نىڭ باسشىلارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك ارتادى. جالپى, ۇلتتىق رۋحتىڭ قاينار كوزى تۋعان جەردەن باستالادى. ەلباسى ماقالاسىنداعى ايتىلعان ۇلتتىق كودتىڭ – ءتىل, ءدىل, ءدىننىڭ قايماعى بۇزىلماي ساقتالعان جەرى دە – اۋىل, تۋعان جەر, تۋعان ولكە.
ەلباسى پاتريوتتىق سەزىمنىڭ, ەڭ الدىمەن, كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, تۋعان ەلىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالاتىنىن قاداپ ايتتى. باعدارلامانىڭ ءمانىن تۇسىندىرە كەلىپ: «بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى», – دەپ ولكەتانۋ نەگىزىندە تۋعان جەردىڭ تاريحىن زەردەلەۋ كەرەكتىگىنە باسا كوڭىل بولەدى. وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن جولدىڭ ءبىرى دە وسى تاريحي ولكەتانۋ. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا «سەرپىن-2050» باعدارلاماسىمەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنەن كەلىپ وقىپ جاتقان 500-گە تارتا ستۋدەنتىمىز بار. بولاشاقتا وزدەرى ءبىلىم ءنارىن الىپ جاتقان ەرتىس-بايان وڭىرىندە جۇمىس ىستەپ, وتباسىن قۇرىپ, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرۋ ءۇشىن ولاردى وسى ولكەمەن جان-جاقتى تانىستىرۋدى ءجون كوردىك.
ەڭ الدىمەن, جاس ولكەتانۋشى-ساياحاتشىلاردىڭ تىزىمىندە وبلىس ورتالىعىمەن بايلانىستىراتىن, ۇزاقتىعى 12 شاقىرىمعا سوزىلعان قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇزىن كوپىر ارقىلى وتەتىن اقسۋ قالاسى بولدى. ەكىباستۇزداعى كومىردى اشىق ادىسپەن وندىرەتىن, الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كەن ورنى «بوگاتىر كومىر» ستۋدەنتتەردىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. ساپار التىن كەن ورنىمەن تانىمال مايقايىڭنان كەيىن باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە باعىتتالدى. ستۋدەنتتەر بۇل جەردە الاشتىڭ دەموكرات اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ مۇراجايىمەن تانىسىپ, اقىن ومىرىنە قاتىستى كوپ ماعلۇمات الدى. ستۋدەنتتەردىڭ العان اسەرىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ولار رەسەيمەن شەكتەسەتىن ەرتىس-بايان جەرىنىڭ تاريحي باي ولكە ەكەنىن العاش رەت ءبىلدى. ولكەدەگى اندرونوۆ تايپاسىنىڭ قونىسىن, قيماق قالالارىنىڭ ورنىن, جوڭعارلارمەن ايقاسقان جەرلەردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ تانىستى. ولار ءبىزدىڭ ولكەنىڭ جاقۇتى – باياناۋىلدى العاش رەت كوردى. مىنە, وسىنداي كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ تانىپ-بىلگەن شەكسىز اسەرلى سەزىمنەن كەيىن كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەرىن كورسەم, بىلسەم دەگەن قۇلشىنىس ويانادى. وسىدان ءبىزدىڭ تۇتاس تاريحي سانامىز قالىپتاسادى, ايماقتىق جىكتەلىسكە قارسى تۇراتىن ۇلت بىرلىگى ۇيىسادى. وسىنداي اسەرلى سىلكىنىستەن كەيىن تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك نىعايادى.
«ەل ەردى وسىرەدى, ەر ەلدى وسىرەدى» دەگەن دانالىق ءسوز بار. عاسىرلار توعىسىندا, قازاقستان تاريحي تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇرعاندا ۇلت تاعدىرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىنا الدى. حالىق الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك, اۋىر مىندەت. الايدا, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اسان قايعى ىزدەگەن جەرۇيىقتى بۇگىندە قازاقستانمەن سالىستىرۋ تەگىن ەمەس. راسىندا, ءبىزدىڭ ەلىمىز اينالامىزداعى سىلكىنىپ جاتقان الەم ورتاسىنداعى تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ جازيراسى. ونىڭ وسىلاي ۇيىسقان جەرۇيىق بولىپ تۇرۋى بولاشاق ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق سەزىمى مەن ازاماتتىق ۇستانىمىنا قاتىستى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى ۇلى دالا ەلىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندىلىعىن كورىپ, جۇلدىزى جارقىراعان ماڭگىلىك ەل – قازاق مەملەكەتىنىڭ دامۋىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تەرەڭ تامىرلى تەمىرقازىقتاي جاڭا باعدار بولىپ تابىلادى.
التىنبەك نۋح ۇلى,
پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى
