ەگەر وي-پىكىرىمدى بىرىنشىدەن, تابيعي-لاندشافت نىساندار تۇرعىسىنان قوزعاسام, وبلىس اۋماعىنداعى «ايدارلى اشا» گەومورفولوگيالىق كەسىندىسى اۋىزعا ءبىرىنشى ىلىگەدى. مۇندا جەردىڭ ۇستىڭگى جانە استىڭعى قاباتتارىنداعى تەكتونيكالىق وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان موليۋسكالاردان بىرىككەن قۇيما تاس پايدا بولعان. ونى عالىمدار جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى دالالىق وزەننىڭ جاعاسىنان تاپقان. بۇل كورىنىستىڭ ءوزى بۇدان ميلليونداعان جىلدار بۇرىن قازىرگى قازاق دالاسىندا تەڭىزدىڭ بولعانىنان حابار بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل ارادا جەردىڭ قىرىق قابات قىرتىسى اۋدارىلىپ ۇستىنە كوتەرىلگەن. وسى قىرتىستار مەن قاباتتاردىڭ اراسىنان جانۋارلار مەن ۇلكەن بالىقتاردىڭ سۇيەكتەرى, قاڭقالارى جانە ءارتۇرلى ەجەلگى وسىمدىكتەردىڭ كەسكىندەرى كەزدەسكەن. عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ تاڭ-تاماشا قالدىرعان تەڭدەسى جوق گەولوگيالىق بولىك وسى تۇستان ىرگەلەس اعىپ جاتقان ايدارلى اشا وزەنىنىڭ اتاۋىمەن اتالعان.
تابيعي-لاندشافت نىسانداردىڭ باس جاعىنان ورىن الاتىن وڭىردەگى قايتالانباس قۇبىلىستىڭ ءبىرى – ىرعىز اۋدانى اۋماعىنداعى مەتەوريت قۇلاعان جەر. ونى جامانشين مەتەوريت شۇڭقىرى دەپ تە اتايدى. اسپان دەنەسى قۇلاعان اۋماقتىڭ ىڭعايىنا قاراي يرگيزيت جانە جامانشين الەمدىك استروفيزيكالىق عىلىمي تەرمينگە ەنگىزىلگەن. قازاقى ۇعىمعا سايعاندا مەتەوريت – جۇلدىزدىڭ قالدىعى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. عالىمداردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, مەتەوريتتىڭ جەرگە اعىپ تۇسكەنىنەن پايدا بولعان جارىلىس كۇشى جۇزدەگەن يادرولىق بومبانىڭ كۇشىنە تەڭ ەكەن. وسى قۇبىلىس جەردىڭ بارلىق گەولوگيالىق ءتىنىن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرگەن.
جەرگە قۇلاعان الىپ جۇمباق جۇلدىز تاستىڭ وزگەشەلىگى مەن ەرەكشىلىگى جانە وزىنە ءتان قاسيەتى جونىندە الەم عالىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر توقتامعا كەلە الماي ءجۇر. استروفيزيكالىق ۇعىمدا تەكپيت دەگەن اتاۋ تاعىلعان جۇمباقتاس قازىرگى كۇنى دە سىرى تولىق اشىلماعان كۇيدە وتىر. ويتكەنى, بۇل اسپانتاس ءوزىنىڭ فيزيكالىق جانە حيميالىق قۇرامى جونىنەن جەردەگى ءبىر دە ءبىر بولشەك پەن زاتقا مۇلدەم ۇقسامايدى.
ولكەتانۋشى مامان رەتىندە وسى ايرىقشا نىساننىڭ جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار كيەلى ورىندار تىزىمىنە يەنۋىن تولىقتاي قۇپتايمىن. ەندىگى كەزەكتە جۇلدىز قۇلاعان جەرگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ويتكەنى, «جابايى ساياحاتشىلار» مۇنداعى مارجان تاستاردى جيىپ-تەرىپ, تۋ-تالاقايعا ۇشىراتىن جۇرگەنىنەن دە تولىق حاباردارمىز. كەلەشەكتە مۇنداي بەيبەرەكەتسىزدىككە جول بەرۋگە بولمايدى دەگىم كەلەدى. وبلىس اۋماعىنداعى تابيعي لاندشافتتار نىساندار قاتارىنداعى كيەلى دە قاسيەتتى قۇندىلىقتار ءتىزىمى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ىرعىز – تورعاي رەزەرۆات اۋماعىنداعى بۇدان 35-40 ميلليون جىل بۇرىن تىرشىلىك جاساعان الىپ اڭدار قاڭقاسىنىڭ تابىلعانى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. وسى سۇيەكتىڭ سۇلباسى 1725 جىلدار شاماسىندا ماسكەۋدەگى پالەونتولوگيا مۇراجايىنا قويىلعان. ونىڭ كىشىرەيتىلگەن مودەلى ەلىمىزدەگى عىلىم اكادەمياسىندا تۇرعان كورىنەدى.
ايتا بەرسەڭ, وتكەننەن سىر شەرتەتىن ءوڭىر تاڭعاجايىپتارى جەتەرلىك. كونە كوزدەردىڭ ايتىپ كەتكەنىنە قاراعاندا, وبلىس اۋماعىنداعى تەرەڭدەي تۇسكەندەگى ولشەمى 100-150 مەتر قۇرايتىن كورساي جانە مىڭساي اتتى كولدەردىڭ تابانى – ەجەلگى قۇلاندار مەكەنى اتالعان. مۇندا سوڭعى كەرقۇلان
1868 جىلى جويىلىپتى. سونداي-اق, ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنىڭ دۇنيەمەن بىرگە جاراتىلعان ەڭ كونە وسىمدىك ءتۇرى مارتوكتەگى پاپوروتنيكتەر توعايى تولىقتىرا تۇسەدى.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كيەلى ورىندار تىزىمىندە اقتوبە ايماعىنان تاريحي تۇلعالارمەن جانە «مىڭ ءولىپ مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ ەجەلگى جاۋىنگەرلىك سالت-داستۇرىمەن بايلانىستى نىساندار دا بار. بۇعان XIV-XV عاسىرلاردان تۇسىنىك بەرەتىن ابات-بايتاق جانە قوبىلاندى باتىر مەموريالدىق كەشەندەرى, سونداي-اق, ءXVىىى عاسىردان سىر اڭعارتاتىن ايتەكە بي اۋدانىنداعى تولىباي اۋىلىنان توقسان شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «حان مولاسى» قورىمى مەموريالدىق كەشەندەر كىرەدى. كيەلى قاسيەتتى دە قاستەرلى ورىندار رەتىندە بۇلاردىڭ بارىنە دە ءتاۋ ەتىپ كەلۋشىلەر قاتارى ۇزىلمەي كەلە جاتقانى دا ءبىر مەرەي.
بەكارىستان مىرزاباي,
ولكەتانۋشى
