وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن قاپ تاۋىنداعى قىرعىندا قازا تاۋىپ, رەسەي باتىرى اتانعان ورىنبورلىق وعلان جانتاس جولدينوۆ جايىندا ماقالا جازىپ, ەسىل بوزداقتىڭ ەسىمىن ەلگە تانىتقان ەدىك. ەندى, مىنە, ەرەن ەرلىگى ءۇشىن رف پرەزيدەنتى قولىنان التىن جۇلدىز العان ەكىنشى ءبىر قانداسىمىز تۋرالى قالام تەربەمەكپىز. اقىر ماقتاندىق قوي, الىستان سەرمەپ وراپ اينالسوقتاماي تۋراسىن ايتايىق, ورمانداي كوپ ورىستىڭ ورتاسىنان ات وزدىرعان وسىناۋ باۋىرىمىزدى قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ىزدەپ بارىپ, اۋىزبا-اۋىز سويلەسكەنىمىزدى ءوزىمىزدىڭ جۋرناليستىك ومىرىمىزدەگى ساۋلەلى ساتتەردىڭ بىرىنەن سانايمىز.
***
بۇل وقيعا 2014 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە بولعان ەدى.
رەسەيدىڭ سۆەردلوۆ وبلىسى, لەسنوي قالاسى ماڭىنداعى ىشكى اسكەر ءبولىمىنىڭ پوليگونىندا وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارى ءجۇرىپ جاتقان. ساپتاعى ساربازدارىنىڭ دايىندىق دەڭگەيىن پولك كومانديرى, پولكوۆنيك سەرىك سۇلتانعابيەۆتىڭ ءوزى باقىلاپ تۇرعان. اسكەري ازىرلىك بارىسى ادەتتەگىدەي وتۋدە. الاڭداۋعا ەشقانداي نەگىز جوق سەكىلدى كورىنگەن. كەنەت... قيسىنى كەلمەسە قيسايا كەتۋگە دايىن قۇبىلمالى قۋ دۇنيەنى قويساڭشى بۇل. قىرسىققاندا قىمىران ءىريتىنىن قايتەرسىڭ. ايتپەسە, ادام ابدەن ماشىقتانعان ۇيرەنشىكتى ادەتىنەن جاڭىلا ما؟ كەزەگى بويىنشا قۇلاشىن كەرىپ كەزەنگەن جاعىنا قاراي ەندى لاقتىرا بەرگەندە كىشى سەرجانت الەكسەي تەلەنين ابايسىزدا قولىنداعى گراناتاسىن جەرگە ءتۇسىرىپ الادى. ىلگەگىنەن اجىراپ ىسكە قوسىلعان «بالەكەت» الگى ەرتەگىلەردەگى قۇمىرا ىشىندە قۇتىرىنعان جىن سەكىلدى. نەبارى ءۇش-ءتورت سەكۋندتا اتىلۋعا ءتيىس. اينالاسىنا شاشىرايتىن الاپات جارىقشاقتاردان ەشكىمنىڭ امان قالماسى انىق. وسىنىڭ ءبارىن ويلاپ ۇلگەردى مە, جوق پا, بىزگە بەيمالىم, سەرىپپەدەي جيىرىلعان سەرىك سەكىرىپ بارىپ, جاڭىلىسقان جاۋىنگەردى جانتالاسا يتەرىپ جىبەردى دە, جارىلۋعا شاق قالعان گراناتانىڭ ۇستىنە جاتا كەتتى. ودان كەيىنگىسىن بىلمەيدى. كەيىن, كوپ كۇندەردەن سوڭ ەسىن جيعاندا اللا ساقتاپ, اجال اۋزىنان قايتقانىن ءبىر-اق ءبىلدى. قايتا ۇستىندەگى بروندى كەۋدەشە قامساۋ بولعان. جارىلىستىڭ سالدارىنان ساۋ تامتىعى قالماعان ونە-بويىن قالاي اۋىرسىنسا دا, ناعىز قاھارماندارشا نامىسىن قايراپ بارىنە شىداپ باقتى. كوزىن اشقاندا جان جارى ەكاتەرينانىڭ جارقىن ءجۇزىن كورىپ, ءوزىنىڭ ءتىرى ەكەندىگىنە ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتتى. ۇلى رۋسلاندى ويلاعاندا كۇدىك جايلاعان كۇپتى كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندە ءتۇن تۇڭلىگىن تۇرگەن جارىق ساۋلەدەي ءۇمىت وتى جىلت ەتە قالدى.
وي, سونداعى ءولىم مەن ءومىر ارپالىسقا تۇسكەن تاعدىرشەشتى تايتالاستا لەسنوي قالاسىنىڭ قارايعان حالقى ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىندا جاتقان قازاق بالاسىنىڭ تىلەۋىن تىلەگەندەرى-اي. ينتەرنەتتەگى يگى نيەتتەرگە تولى جازبالاردى وقىعاندا جانارىمىزدىڭ جاسقا تولعانىن جاسىرا المايمىز. قالىڭ جۇرت قاپتاپ قان تاپسىرۋ اكتسياسىنا قاتىسىپتى. دارىگەرلەر دە ايانىپ قالمادى. اقىرى كوپ تىلەۋى قابىل بولدى. بىرنەشە وپەراتسيادان كەيىن ساربازدارىنا ەرلىك ساباعىن جەكە باسىنىڭ ۇلگىسىمەن وتكىزگەن سايىپقىران سارداردىڭ بەتى بەرى قارادى. ول ءوزىنىڭ ونەگەلى ءىس-ارەكەتىمەن ەرلىكتىڭ ەسەپپەن جاسالمايتىنىن دالەلدەدى.
***
ارادا ەكى اي وتكەندە رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن پولكوۆنيك سەرىك سۇلتانعابيەۆقا رەسەي باتىرى اتاعى بەرىلدى. وسىعان وراي رف قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – ءىىم ىشكى اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ۆيكتور زولوتوۆ ماسكەۋ ماڭىنداعى باس اسكەري كلينيكالىق گوسپيتالعا كەلىپ, قانداسىمىزدى قۇتتىقتاعانىن ەستىپ-بىلگەندە قاتتى قۋاندىق. ىلە-شالا رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ ءمۇفتيى راۆيل عاينۋدتين باستاعان ءدىن وكىلدەرى دە سوندا بارىپ, باتىردىڭ امان-ەسەن اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە باعىشتاپ دۇعا قىلدى.
***
باتىر باۋىرىمىزدىڭ اتاق-داڭقىن الىستان ەستىپ, استانادا تىنىش وتىرا المادىق. قالايدا بالاشيحا قالاسىنداعى اۋرۋحاناعا ارنايى بارىپ, جاۋجۇرەك جامپوزىمىزدىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ قايتۋدىڭ قامىنا كىرىستىك. سول كەزدە ءوزىم قىزمەت ىستەگەن «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ ۇلتجاندى باس رەداكتورى اياعان ساندىباي ماسەلەنىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, مەنى ماسكەۋگە ىسساپارعا اتتاندىردى. سودان باياعى بابالارىمىزدىڭ جولىمەن ابىرويلى ازاماتتىڭ ارقاسىنا جابار شاپانىن الىپ, ەلدىڭ ءدامى ەسەبىندە اۋزىنا توسار قازى-قارتامىزدى استىرتىپ, ارتىنىپ-تارتىنا بالاشيحاعا بارايىن. ونداعى رەسەيلىك ارىپتەستەر اياق-قولىمدى جەرگە تيگىزبەي اۋەجايدان قارسى الدى. بىراق, وزدەرىنىڭ ازداعان وتىنىشتەرىن دە ايتۋدى ۇمىتپادى.
بىرىنشىدەن, وننان اسا كۇردەلى وتادان شىققان, ءالى دە ەمدەلۋ ۇستىندەگى جەرلەسىمىزدى ۇزاق-سونار سۇراقتارمەن شارشاتىپ الماۋىمىز قاجەت. جۇزدەسۋگە جيىرما مينۋت جەتەدى. ءجون دەدىك. ەكىنشىدەن, ەكەۋارا اڭگىمە-دۇكەنىمىز وقالى پوگوندى وفيتسەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ءارى ورىس تىلىندە ءوربۋى كەرەك. مۇنىسى كوڭىلىمە كەلىڭكىرەگەنىمەن كونبەسكە شارام قايسى؟ كەلگەن ىزىممەن كەرى قايتارسا قايتەم؟ كەلىسكەن سىڭايمەن كەرەناۋ باس يزەدىك.
***
وڭاشا وتىرىپ وي بولىسكەنگە نە جەتسىن, ارينە. سىرت كوزدەن قىسىلدى ما, قايدام كەيىپكەرىم كەڭىنەن كوسىلە قويمادى. الدە, سوزدەن گورى ىسكە بەيىم اسكەريلەردىڭ اۋەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرلى داعدىسى ما ەكەن؟ ايتەۋىر ساۋالدارىما تاق-تۇق جاۋاپ قايتارعان تارىزدەندى.
– الدىمەن اتا-اناڭىز, تۋىپ-وسكەن اۋىلىڭىز تۋرالى ايتساڭىز.
– مەن قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنداعى ۆۆەدەنكا اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن كەرەيمىن. اكەم عازيز ۇزاق جىل شارۋاشىلىقتىڭ مالىن باقتى. شەشەم بالدىرعان فەرمانىڭ سيىرىن ساۋدى. قارشادايىمىزدان ءتورت ت ۇلىكتىڭ جايىن ءبىلىپ وستىك. اتقا دا ءمىندىم, قوي دا جايدىم. وتباسىمىزداعى التى بالانىڭ بارلىعى قارا جۇمىستان قايىسپايتىن. بۇگىندە ءبارى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى. اعام ەركەبۇلان قازىر قارا شاڭىراققا يە بولىپ وتىر. اپا-قارىنداستارىم ءۇيلى-باراندى. ارقايسىسى وزدەرىنىڭ ومىردەگى جولدارىن تاپتى.
−مەكتەپتە قانداي وقۋشى بولدىڭىز؟
- سىنىپتاس قۇربى-قۇرداستارىمنان بالەندەي ايىرماشىلىعىم بولعان جوق. بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن وقىدىم.
−باتىر بىتكەننىڭ بالا كۇنىندە بۇزىقتاۋ كەلەتىن ادەتى بولۋشى ەدى.
− ول جاعىنان «ۇياتتىمىن». قاق-سوقپەن شارۋام بولعان ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە سپورتپەن ەرىنبەي اينالىستىم. بويىم الاسالاۋ بولعاندىقتان دەنە شىنىقتىرۋعا دەن قويدىم. الا تاڭنان اقشامعا دەيىن الاوكپە بولىپ دوپ قۋاتىنبىز. كەيىن اسكەردە سونىڭ پايداسىن كوردىم.
−اسكەري ماماندىقتى تاڭداۋىڭىزعا نە اسەر ەتتى؟
−اۋلەتىمىزدە بىردە-ءبىر اسكەري ادام جوق. تىڭنان تۇرەن سالعان مىنا مەن. ءتورتىنشى سىنىپتان باستاپ كەڭشارىمىزعا استىق جيناۋعا كەلەتىن سولداتتاردىڭ كيىم-كەشەگىنە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا قىزىعا قارايتىنمىن. ول ۋاقىتتا «سوعىس» كينولارىن قۇمارتا كورەتىنبىز. اسىرەسە, «وفيتسەرلەر» ءفيلمى قاتتى ۇنايتىن. مەكتەپتەگى العاشقى اسكەري ازىرلىك ءپانىنىڭ مۇعالىمى اناتولي بوگاتىرەۆ ءبىزدى قارۋ-جاراققا ۇيىرسەك قىلىپ تاربيەلەدى. كەز كەلگەنىمىز كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن قاس-قاعىمدا بۇزىپ تاستاپ, قايتادان جيناي قوياتىنبىز.
−سونىمەن, كامەلەتتىك اتتەستات العان سوڭ قايدا تارتتىڭىز؟
−ۇيدەگىلەردى ارى-بەرى ۇگىتتەپ, چەليابينسكىدەگى تانك ۋچيليششەسىنە بارۋعا رۇقسات سۇرادىم. ەشقايسىسى قارسىلىق تانىتپادى. ءسىرا, ولار ازەر بولسا ەمتيحاننان «قۇلاپ» كەلىپ, اۋىلدا تراكتور ايدار دەپ ويلاسا كەرەك. اكەم وندا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن-تۇعىن. اپكەم گۇلباعي جولىما ءجۇز سوم تاۋىپ بەردى. ەڭ قىزىعى سول, ايىم وڭىنان تۋىپ وقۋعا ءتۇسىپ كەتتىم.
−ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ قانداي بولىمدەردە قىزمەت ەتتىڭىز؟
−الدىمەن زابايكالەدەگى بارلاۋ باتالونىندا, كەيىنىرەك چەشەنستاندا بورىشىمدى وتەدىم. گروزنىيدى العاش كورگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى. قيراندىعا اينالعان قالا, اينالامىزدا تاس-تالقانى شىققان تانكتەر... قاسىڭداعى قاندىكويلەك سەرىكتەرىڭ وققا ۇشقاندا ازا بويىڭ قازا بولادى ەكەن. قۇداي ساقتاپ, سول قان قاساپتىڭ قاق ورتاسىندا بىرنەشە جىل جۇرسەم دە امان-ساۋ قايتتىم.
ودان كەيىن, ۆولگوگرادتا اسكەري قىزمەتىمدى جالعاستىردىم. ارتىنان ماسكەۋدەگى جوعارى اسكەري اكادەمياعا جىبەرىلدىم. ونى بىتىرگەن بويدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىنە اۋىستىم. چەليابينسكىدەگى ارنايى موتوپولكتىڭ شتاب باستىعى مىندەتىن اتقاردىم. ەكاتەرينبۋرگتە باتالون كومانديرى بولدىم. سوڭعى قىزمەتىم – لەسنوي قالاسىندا ورنالاسقان ورال ايماعىنداعى ەڭ ءىرى پولكتىڭ كومانديرى.
− كومانديرگە قانداي قاسيەتتەر قاجەت؟
- اينالاسىنا ابىرويلى, اق ءجۇزدى بولعانى ابزال. قاراماعىنداعىلاردى قانداي ىسكە باۋلىسا, ەڭ الدىمەن سونىڭ ءبارىن ءوزى مەڭگەرىپ الۋى شارت. ونسىز بەدەلى بولمايدى. كوماندير دە ۇستاز سەكىلدى. شاكىرتتەرىنىڭ جۇرەك وتىن جاعا ءبىلۋى كەرەك.
ء−سىز قاتال باستىقسىز با؟
−مۇنى باعىنىشتىلارىمنان سۇراعانىڭىز ءجون. جالپى, قاتتى تالاپ قويا بىلەمىن. اتالارىمىز ايتقانداي: «قامىستى بوس ۇستاساڭ, قولىڭدى كەسەدى». سولاي. ۇنەمى كوماندا بەرەتىن قىزمەتتەردە بولعاندىقتان, ۋستاۆ بويىنشا كەيدە قاتالدىق تانىتۋعا تۋرا كەلەتىنىن جاسىرمايمىن.
−قانداي اسكەري ناگرادالارىڭىز بار؟
−1995 جىلى چەشەنستاندا ءساتتى اياقتالعان اسا جاۋاپتى اسكەري وپەراتسيا ءۇشىن «زا وتۆاگۋ» مەدالىمەن ماراپاتتالدىم. 1999 جىلى ەكىنشى دارەجەلى «زا زاسلۋگي پەرەد وتەچەستۆوم» وردەن-مەدالىن يەلەندىم. باسقا دا ۆەدومستۆولىق ماراپاتتارىم بارشىلىق. قىسقاسى, كەۋدەگە تاعار جىلتىراقتاردان كەندە ەمەسپىن.
−ازاماتتىق ۇستانىمىڭىز قانداي؟
− ەڭ باستىسى – موينىڭداعى مىندەتتى ادال اتقارۋ.
− ەلدى سۇيسىندىرگەن ەرلىگىڭىز دە وسى ماقساتتان تۋىنداعان بولار.
− مەنەن وسى جونىندە ءجيى سۇرايدى. الايدا ونىڭ ەگجەي-تەگجەيىن ايتا المايمىن. ءبارى دە قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولدى. ويلانىپ-تولعانۋعا ۋاقىت جوق ەدى. تاعدىرى ماعان سەنىپ تاپسىرىلعان ساربازىمنىڭ ءومىرىن كەزدەيسوق قاۋىپتەن ساقتاپ قالۋعا كۇش سالدىم. بار بولعانى وسى. باسقاسىن بىلمەيمىن.
− اتاجۇرتتى اڭسايسىز با؟
− و, ونى ايتىپ جەتكىزە المايمىن. جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسىمدا ايەلىم مەن ۇلىمدى ەرتىپ اۋىلىما بارامىن. اعايىن-تۋىستارىمنىڭ ورتاسىندا الاڭسىز اۋناپ-قۋناپ, ساعىنىشىمدى باسامىن. سىرالعى سىنىپتاستارىممەن تىعىز بايلانىسىپ تۇرامىن. انادا اتىمتاي دوسىم سوناۋ گەرمانيادان قوڭىراۋ شالدى. جاقىندا عانا وسىندا اۋىلداسىم تالعات تاڭاتقانوۆ سوعىپ, كوڭىلىمدى سۇراپ كەتتى. اماندىق بولسا, اۋىلعا ءالى تالاي بارارمىن. ەل ەسىمە تۇسكەندە كەۋدەمدى ىستىق سەزىم كەرنەيدى. تاريحي وتانىمنىڭ ءاربىر تابىسىنا قۋانامىن. قازاقستاننىڭ قازىرگى الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى اسا جوعارى بەدەلى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ءوز باسىم قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ التىن ارقاۋى ۇزىلمەگەنىن قالايمىن.
***
كرەملدە پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتين قازاقتىڭ قايسار مىنەزدى پەرزەنتىنە رەسەي باتىرى التىن جۇلدىزىن تاپسىرعاندا «ىشكى اسكەر پولكوۆنيگى سەرىك سۇلتانعابيەۆ ءوزىنىڭ ناعىز ەر ەكەنىن كورسەتتى. اسكەري جاتتىعۋ كەزىندە تۋىنداعان قيىن-قىستاۋ شاقتا ول جانكەشتىلىكپەن اۋىر سوققىنى وزىنە قابىلداپ, جانىنداعى جولداسىن ساقتاپ قالدى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىنا لايىق» دەگەنى ءسىرا, ەسىمىزدەن كەتەر مە؟! مارعاسقا ۇلىمىزدىڭ اتىنا ايتىلعان ماداق سوزدەن توبەمىز كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي تۇرعان ەدى عوي, سول ساتتە!
باتىر بۇگىندە ءوزىنىڭ وتباسىندا دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە باعىتتالعان ەم-شارالاردى قابىلداۋ ۇستىندە. جاراتقان يەمىز تۇلپار ءمىنىپ تۋ ۇستاعان تۇعىرلى ازاماتىمىزعا جار بولعاي!
***
بۇل ماقالا بۇرىنىراق جارىق كورۋى ءتيىس-تۇعىن. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن اجەپتاۋىر كەشىكتىرىپ العان جايىمىز بار. قۇدانىڭ قۇدىرەتى-اي, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءساتى بار قازاقتىڭ باسىن قوسقان قۇرىلتايىمىز تۇسىندا ءتۇسىپ تۇرعانىن قاراشى!!!
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
