قاراجاتتى بولاشاعىڭ ءۇشىن جيناۋ قاجەت

بۇگىنگى اتا-انا الدىندا ۇرپاعىنىڭ ءبىلىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدەن ماڭىزدى ءىس جوق. سوندىقتان دا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «قارجى ورتالىعى»  اق اتا-انا­لارعا بالانىڭ بىلىمىنە قاتىستى ەرتەرەك ويلانۋعا كەڭەس بەرەدى. ال ەلىمىزدە ەنگىزىلگەن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناق­تاۋ جۇيەسى (مبجج) جوعارى ءبىلىم بەرۋگە كەپىل بولىپ قانا قويماي, وقۋ اقىسىن 30-70 پايىزعا ۇنەمدەۋگە سەپ بولاتىنى انىق. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە «قارجى ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى اسقار يبرايموۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – «مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭ 2013 جىلى قابىلدانعان بولاتىن. باعدارلاما قانداي جاڭالىقتارعا جول اشتى؟ – ءبىزدىڭ اكتسيونەرلىك قوعام 2000 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ءبىلىم كرەديتتەرىن ۇسىنۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى تۇڭعىش باعدارلاما 2005 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. ول ارقىلى حالىقتىڭ كەڭ اۋقىمى قامتىلعانىمەن, باعدارلامانىڭ ولقىلىقتارى دا كولدەنەڭ شىقتى. ماسەلەن, كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتتەرىنە جان-جاقتى تالداۋدىڭ بولماۋىنان نەسيە العانداردىڭ كەيبىرى وزدەرىنىڭ قارىزىن تولەي المادى. ال وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مەم­لە­كەت­تىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيە­سى تۋرالى جاڭا باعدارلاما قابىل­داندى. ونىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان­نىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا وز­دەرى نەمەسە بالالارى ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىن اشۋ مۇمكىندىگى قاراس­تىرىلعان. ياعني, اتا-انا بالاسى ءۇشىن قاراجات جيناقتاپ, ونىڭ مەكتەپتەن كەيىنگى بىلىمىنە قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن بولدى. – ستۋدەنتتەردى قولداۋدىڭ جاڭا قارجىلىق قۇرالىن ەنگىزۋ ءوزىن-ءوزى قانشالىقتى اقتادى؟ قاراپايىم ازاماتتار اراسىندا قاراجات جيناقتاۋ مادەنيەتىن ىنتالاندىرا الدى ما؟ – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماق­ساتىمىز – قازاقستاندا جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ. جىل سايىن ەلىمىزدە 100 مىڭ­داعان وقۋشى مەكتەپ بىتىرەدى. سولار­دىڭ تەك ۇشتەن بىرىنە عانا گرانت بۇيىرادى. ال قالعان ۇشتەن ەكىسى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە اقىلى نەگىزگە تۇسەدى. وسى جاعدايدا اتا-انالار بالاسىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋ ءۇشىن كوبىنەسە قىمبات كرەديت راسىمدەيدى. ەندەشە تۋىندايتىن سۇراق: نەگە ءبىلىم ءۇشىن ماقساتتى تۇردە قاراجات جينا­ماس­قا؟ وسىلاي ىستەسە, سالىمشى ەش­قان­داي تاۋەكەلسىز قاراجات جيناپ قانا قويمايدى, مەملەكەت ۇسى­نا­تىن سىيلىقاقىنى دا بانكتىك سىي­اقىنى دا يەلەنەدى! شىندىعىندا, كوپتەگەن شەت ەلدەردە ادامدار وزدەرىنىڭ بولا­شاق شىعىندارىن الدىن الا ەسەپتەپ, وزدەرى بەلگىلەگەن ءليميتتى قاتاڭ ۇستانادى. ءتىپتى, بولاشاق بىلى­مىنە قاراجات جيناۋ – ولار ءۇشىن باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. ال بىزدەگى مەنتاليتەت مۇلدەم بولەك. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءبىلىم الۋ ءۇشىن قاراجات جيناۋ ماسەلەسىن ەڭ سوڭعى ورىنعا قويىپ كەلەدى. دەگەنمەن, ازاماتتار اراسىندا تۇتاستاي العاندا قاراجات جيناقتاۋ مادەنيەتى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانى انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جىل سايىن حالىقتىڭ سالىمدار كولەمى مەن سانى ءوسىپ وتىر. ءبىلىم دەپوزيتتەرىنە مەيلىنشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى, لايىقتى بىلىمگە قول جەتكىزۋ دە وڭاي ماسەلە ەمەس, ءتىپتى ءبارى تاقاعان ۋاقىتتا ويلانۋعا دا مۇر­شا بولا بەرمەيدى. الايدا, جوس­پارلى تۇردە 5-6 جىل سالىمدار جاسالسا, ول قاراجاتقا مەم­لەكەتتىك كەپىلدىك تە بولادى, بالا­لاردىڭ ديپلوم تۋرالى ارمانى دا قيىندىقسىز ورىندالار ەدى. – مبجج جۇيەسى ەكى بانك­­تىك ءونىم ۇسىنىپ وتىر: ءبىلىم بەرۋ كرەديتىنە كەپىلدىك پەن ءبىلىم دەپوزيتى. ولار­دىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىر­ما­شىلىعى نەدە؟ – «قارجى ورتالىعى» اق ءۇش قازاقستاندىق بانكتەرىمەن – «قازاقستاننىڭ حالىق بانكى» اق-پەن, «نۇربانك» اق-پەن جانە «تسەسنابانك» اق-پەن بىرلەسىپ حالىققا ارنالعان ءبىلىم دەپوزيتىن ىسكە قوسقان بولاتىن. بۇل قازىرگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى كەز كەلگەن دەپوزيتپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتيىمدى قۇرال. ونىڭ بىرقاتار باسىمدىقتارى دا بار. ماسەلەن, سالىمشىعا بانك­تىڭ جىلدىق 14 % بولاتىن كوممەر­تسيالىق مولشەرلەمەسىنەن بولەك, مەملەكەت اتىنان «قارجى ورتالى­عى» اق ازاماتتاردىڭ ساناتىنا قاراي 5-7% سىيلىقاقىنى قوسا ەسەپتەيدى. وسىلايشا ءبىلىم دەپو­زيتىنىڭ تيىمدىلىك مولشەر­لەمەسى جىلىنا 21% بولىپ وتىر, بۇل بانكتىك سالىمدار اراسىنداعى ەڭ جوعارى قارجىلاندىرۋ كورسەتكىشى. ەگەر سالىم سوماسى ءبىلىم اقى­سىن تولەۋگە جەتكىلىكسىز بولسا, سوسىن بۇل قاراجات تولىق سومانىڭ جارتىسىنا جەتسە, قازاقستانداعى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى 12 جىلدىق مەرزىمگە دەيىن جەڭىلدىكتىك شارتتاردا ءبىلىم كرەديتىن راسىمدەي الادى. بۇل مولشەرلەمە بانكتەر ۇسىناتىن تۇتىنۋ كرەديتىنە قاراعاندا ەكى ەسەگە دەيىن تومەن. اتالعان كرەديت كەپىلزاتسىز مەملەكەتتىڭ كەپىلىمەن بەرىلەدى, ونىڭ قايتارۋ شارتى دا ءتيىمدى. ماسەلەن, ستۋدەنت ءبىلىم العان كەزەڭدە, سوسىن جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن (جەڭىلدىك كەزەڭدەرى بارىسىندا) ول تەك بانكتىڭ پايىزدارىن عانا تولەيدى. جەڭىلدىك مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن عانا – نەگىزگى بورىش پەن قالعان پايىزداردى قايتارۋعا بولادى. بۇدان بولەك, قاراجات ترانشپەن قارىزگەردىڭ قولىنا ەمەس, تىكەلەي ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە اۋدارىلادى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا شامامەن 16 مىڭعا جۋىق ءبىلىم بەرۋ جيناق سالىمدارى تىركەلگەن, 2 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا 7 مىڭنان استام كەپىلدىك بەرىلدى. – ەلىمىزدە جاقسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بولعانىنا قاراماستان, كوپتەگەن ستۋدەنتتەر شەت ەلدەردە جوعارى ءبىلىم الۋدى ارماندايدى عوي… – ءيا, بۇل تۇرعىدان دا ايتارىمىز بار, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەت ەلدەردە دە ءبىلىم الۋعا مۇم­­كىن­دىكتەر ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, بازالىق بىلىمنەن بولەك شەت ەل­دەردەن ماگيستر نەمەسە الەم­نىڭ كەز كەلگەن وقۋ ورنىنىڭ ماگيست­راتۋراسىن, مۆا بويىنشا دەڭ­گەيىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزا الادى. ەسكەرەتىن جايت, گار­ۆارد نەمەسە وكسفورد سەكىلدى ءبىلىم وشاق­تارىندا وقۋ اقىسى قىم­بات, ەندەشە سوعان سايكەس جي­ناق قاراجاتتى دا كوبىرەك جي­ناۋ­عا تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى بار­لىق وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە مۇمكىندىك بار. تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ما­سە­لە – تۇلەك مەملەكەتتىك گرانت بو­يىن­شا وقۋعا ءتۇسۋى دە مۇمكىن. بۇن­داي جاعدايدا سالىمشى بار­لىق جيناق قاراجاتىن ءوزىنىڭ باس­قا قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن الا الا­دى نەمەسە ونى باسقا بىرەۋدىڭ اتى­نا قايتا راسىمدەي الادى. ءتىپتى ءۇشىن­شى جولى بار – سالىم جاساۋ­دى جال­عاستىرا وتىرىپ, قازاق­ستان­دىق جوعارى وقۋ ورنىن اياق­تاعان­نان كەيىن الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىن­دە ءبىلىم الۋ ءۇشىن جۇمساي الادى. – قازاقستاندا كاسىبي كادر­لارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى تۇر­عى­سىنان العاندا مبجج جۇيە­سىنىڭ كەلەشەگى قانداي؟ سىزدەر ۇسىناتىن ونىمدەرگە قاتىستى شارتتاردى ودان ءارى جاقسارتۋ جوسپارى بار ما؟ – ءبىلىم دەپوزيتتەرى قارا­پايىم قازاقستاندىقتاردىڭ بەل­سەن­دىلىگى ارقاسىندا عانا ەمەس قايى­­رىمدىلىق ۇيىمدارى, ءىرى كوم­پانيالار مەن بەلگىلى تۇلعا­لاردىڭ ىزگى قادامدارى ارقىلى دا تانى­لىپ وتىر. قابىلەتتى وقۋ­شى­نىڭ تالانتىن شىڭداپ, ولاردىڭ جولىن اشۋ – بۇل ءبىز ۇسىنىلعان مۇم­كىن­دىكپەن قاتار وسىنداي يگى قىز­مەت­تەردىڭ جەمىستى ناتيجەسى دەر ەدىم. الداعى جوسپارلارعا كەلسەك, باعدارلاماعا قاتىساتىن ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جەلى­سىن ارتتىرماقپىز. بەلسەندى قاتىسۋ­شىلار ءۇشىن دە قوسىمشا ىنتالان­دىرۋ فاكتورلارىن ەنگىزۋ مۇم­كىندىگىن قاراستىرۋدامىز. ءبىلىم بەرۋ جيناعىنىڭ مۇمكىن­دىكتەرى تۋرالى قازاقستاندىقتار مەيلىنشە اقپاراتتانۋى ءتيىس, دەپوزيت اشىپ, ناتيجەسىن كورۋى ءۇشىن حالىق باعدارلاماعا كوبىرەك قاتىسسا ەكەن. ويتكەنى, ءبىلىمدى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ اتا-اناعا دا مەملەكەتكە دە اسا ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا اقىلى ءبىلىم الۋ­شى­لاردىڭ 20-30% مبجج جۇيەسى باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋ­شىلارى بولادى دەپ وتىرمىز. ارينە, بۇل –  ءبىز مەجەلى تۇردە, بەلسەندى اتقارىپ جاتقان جوسپارلى جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتى. اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان»