بىردە ءجۇرىپ, بىردە توقتاپ...

الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس-نىڭ باعىت-باعدارى قالاي بولارى ءالى بەلگىسىز. سەبەبى, اشىلعالى بەرگى جەتى-سەگىز جىلدىڭ ىشىندە كاسىپورىن جۇمىسى بىردە توقتاپ, بىردە ىسكە قوسىلىپ, جۇك ۆاگوندارىن جاساۋشىلار قيىندىققا كەزىگە بەرۋدە. ەندى مىنە, ەكى جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس ءوز جۇمىسىن قايتا باستاپ كوردى. بۇعان سەبەپ, زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى ءسۇيىن­دىك قۋاندىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 50 جار­تىلاي ۆاگون جەكە كاسىپورىنعا ساتى­لىپتى. ارقايسىنىڭ قۇنى 10 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 135 جارتىلاي ۆاگون جاسالىپ, دايىن تۇرعان كورىنەدى. ەگەر دە بۇل ۆاگونداردى دا ساتىپ الاتىندار تابىلا كەتسە, سۇرانىس ارتسا كاسىپورىن جۇمىسى جاندانادى دەگەن ءسوز. ءبىز دە ەكىباستۇزعا بارعان سايىن زاۋىتتىڭ جاي-كۇيىن كورىپ قايتامىز. بيىل زاۋىت جۇمىسى بىردە توقتاپ, بىردە ءجۇرىپ, جۇمىسشىلار ەڭبەك­اقىلارىن الا الماي قالدى. قىركۇيەك ايىندا جۇمىسشىلاردىڭ 130 ميلليون تەڭگە جالاقى قارىزدارى تولەنىپتى. كاسىپورىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 400 جۇمىسشى جارتى جىل جالاقىسىز ءجۇردى. سوندا ەكىباستۇزدا جاسالاتىن ۆاگوندار نارىق باسەكەسىنە تۇسە الماي تۇر ما, ۆاگون قۇنى باسەكەگە قابىلەتسىز بە دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. قازىر 155 جۇمىسشىسى اۋى­سىم ۇزاق­تىعى 4 ساعاتتى قۇرايتىن ءتورت كۇن­دىك جۇمىس اپتاسى, ال 163 جۇمىس­شى اۋى­سىم ۇزاقتىعى 8 ساعاتتان تۇرا­تىن ءتورت كۇن­دىك كەستەمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇر. جۇزگە جۋىق جۇمىسشىسى ەڭبەك دەمال­ى­سىنا جىبە­رىلگەن كورىنەدى. جالاقى قارىز­دارىن تولەۋ جوعالتقان تابىس ەسەبىندە تولەنىپتى. قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەر ءبولىمى مۇنى ۇلت­­تىق قوردىڭ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جوعارى بىلىكتى كادرلاردىڭ قىسقارعان جۇمىس ۋاقىتىندا جوعالعان تابىسىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى ارقىلى سۋبسيديالايدى. ەڭبەكاقىنىڭ 50 پايىزىن كاسىپورىن, ال جوعالعان كىرىستىڭ قالعان بولىگىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جوعارىدا اتالعان سۋبسيديا ەسەبىنەن تولەنىپتى. ەكىنشىدەن, باعدارلامانىڭ وسى تار­ماعىن كەز كەلگەن كاسىپورىن پاي­دالانا المايدى. ماقسات – جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋدان ساقتاۋ جانە جالاقىلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن تولەۋ. ەكىباستۇزدا بۇل باعدارلاماعا, ياعني سۋبسيديالاۋعا «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ «شىعىس» كەنىشى, «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس ىلىگىپتى. وسىمەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقى قارىز­دارىن تولەۋ ءبىتتى دەپ نۇكتە قويۋعا ءالى ەرتەرەك سەكىلدى. ويتكەنى, بۇل امالسىزدان بارعان شارا ءتارىزدى كورىندى بىزگە. جالپى, ەكىباستۇزدا بۇعان دەيىن 2007 جىلى «تامان» جشس جۇك ۆاگوندارىن جاسايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان-دى. نەگىزى, كەڭەستىك كەزدەگى بۇل ۆاگون دەپوسىنىڭ جىلىنا 10 مىڭ ۆاگون جوندەي الاتىنداي قۋاتى بولىپتى. 90-جىلدارداعى قيىندىق كەزدەرىندە ۆاگون دەپوسىنىڭ بىرقاتار قۇرال-جابدىقتارى ساتىلىپ كەتتى. كەي­بىر بولىكتەرى ىستەن شىعىپ قالسا دا, وندىرىستىك بولىمدەرى, كوممۋنيكاتسيا قۇرىلىمدارى ساقتالىپ قالعان. كاسىپ­ورىن قۇرال-جابدىقتار ورناتىپ, وسى زامانعا ساي جۇك ۆاگوندارىن جاساۋ ءۇشىن كۇردەلى جانە دەپولىق جوندەۋلەردەن وتكىزۋمەن اينالىسىپ, ءبىر جىلدا 4 مىڭ جۇك ۆاگوندارىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ بەرۋگە مۇمكىندىكتەرى دە جەتتى. رەسەيدىڭ «ترانسماشحولدينگ» جاق ديرەك­تورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.بوكارەۆ اراسىندا تەمىر جول سالا­سىنا ارنالعان ماشينا جاساۋ كاسىپورىن­دارىن اشۋ جونىندە ءوزارا قارىم-قاتىناس تۋرالى مەموراندۋمعا دا قول قويىلدى. سول ەكى ارادا ەكىباستۇزدا جۇك ۆا­گون­دارىن جاساۋدى «قازاقستان ۆاگون قۇراستىرۋ كومپانياسى» جشس جۇزە­گە اسىرماق بولادى. ۇدەمەلى يندۋس­ت­ريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاما­سى اياسىندا 2009-2011 جىلدارى كاسىپ­ورىندا جۇك ۆاگوندارىن شىعارۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبالارىنىڭ تىزىمىنە ەندى. ءسويتىپ, 2008 جىلى ءبىز جازىپ وتىرعان «تامان» جشس ۆاگون ءجون­دەۋ دەپوسىنىڭ جانىنان ۆاگون جاساي­تىن زاماناۋي كاسىپورىن – «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس قۇرىلدى. زاۋىتتىڭ العاشقى كەزەگى 2010 جىلى ماۋسىم ايىندا ەلباسىنىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن تىكەلەي بايلانىستا ىسكە قوسىلدى. سول جىلدىڭ مامىر جانە 2011 جىلدىڭ ماۋسىم ايلارى ارالى­عىن­دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا كومپانيا باسىندا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى, سونداي-اق, تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى جەتكىزۋ جانە مونتاجداۋ شارالارى ءجۇر­گىزىلدى. 2011 جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا وندىرىستىك كەشەنى پايدالانۋعا بەرىل­دى. كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلى­­نا 2000 اشىق جانە 500 جابىق ۆاگون شىعارۋعا جەتەدى. جارتىلاي ءبىر ۆاگون­­نىڭ قۇنى – 81-90 مىڭ دوللار. جىلى­­نا 2500 ۆاگون شىعارىپ, ەلىمىزدى عانا ەمەس, تمد نارىعىن جۇك تيەيتىن ۆاگون­دارمەن قامتيمىز دەگەن تەڭدەسى جوق مىندەت تە الدى. بىراق شيكىزات تاپ­شى­­­لى­­­عىنان, ۆاگون وندىرىسىنە قاجەتتى قۇي­­­م­الار بولماعاندىقتان كاسىپورىن اشىلماي جاتىپ, توقتاپ قالا جازدادى. سەرىكتەستىك باسشىلارى ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ, وسى كۇنگە دەيىن ءجيى اۋىسادى. سول كەلىمدى-كەتىمدى باسشىلار سوڭدارىنا قيىن­دىقتار, كەدەرگىلەر, ءتۇيىندى ماسەلە­لەر دە قالدىرىپ كەتە باردى. سەبەپ – وتاندىق ۆاگون جاساۋعا قاجەت قۇيما تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جوقتىعى. وندا نەگە جوبا-جوسپارسىز, ۆاگون نارىعىن زەرتتەۋسىز ءىس باس­تايتىندارىن وزدەرى دە بىلمەيدى. قازىر ەندى ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ شىقتى. ياعني, جابىق ۆاگونداردى, فيتينگتى پلاتفورمالاردى, جىلى تسيستەرنالاردى شىعارماقشى. 2011 جىلى «قتج» ۇك» اق پەن رەسەيلىك «ۋرالۆاگونزاۆود» عوك ااق اراسىندا «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جانىنان بىرلەس­كەن كاسىپورىندى قۇرۋ جونىندەگى ىنتى­ماق­تاستىق مەموراندۋمىنا قول جەتكىزىلگەن ەدى. الايدا, بۇل باستاما ءارى قاراي جول تابا المادى. ۆاگون قۇراستىرۋعا قاجەت بولشەكتەر رەسەي مەن ۋكراينا ەلدەرىنەن اكەلىنسە, ۆاگوندارىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى دا قىمباتقا تۇسەتىنى بەلگىلى. جال­پى, 2008 جىلى اشىلعان «قازاقستان ۆاگون جاساۋ كومپانياسى» جشس وسى كۇنگە دەيىن 5 مىڭداي جۇك ۆاگوندارىن جا­ساپ شى­عا­­رىپ­تى دەگەن مالىمەتتەر دە كەز­دەسە­دى. ولاي بولسا, 5 مىڭ ۆاگون قازىر قايدا ءجۇر؟.. قايتا ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس جاساپ كور­مەك­شى زاۋىت جىل سوڭىنان باستاپ فيتين­گىلىك پلاتفورمالار شىعارۋدى قولعا الماق­شى. پلاتفورمالار كەز كەلگەن كولەمدى جۇكتى, كونتەينەرلەردى, تراكتورلار مەن اۋىر كولىكتەردى, ستانوكتاردى تاسىمالداۋعا قاجەت. بولشەكتەر رەسەيدەن ساتىپ الىنادى. تىركەمەلەر زاۋىتتىڭ وزىندە جاسالادى. – قازىر جۇك ۆاگوندارى ءوندىرىسىن ليزينگتىك نەسيەلەۋ ارقىلى قارجىلان­دىرىپ, «قازاقستان تەمىر جولى» اق-قا قاراستى «كتج-ەكسپرەسس» كاسىپورنىنا 1500 ۆاگون جاساۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماق­ساتقا وسى جىلى 17,5 ملرد تەڭگە ءبولىن­بەكشى. ەلىمىزدە مەرزىمى وتكەن ۆاگوندار قولدانىستان كوپتەپ شىعارىلۋدا. ولاردى ەلىمىزدە قولدانۋعا تىيىم سالىنۋدا, – دەيدى زاۋىت باسشىلىعى. وندا ەكىباستۇزدىق جۇك ۆاگوندارىنا جول اشىلادى دەگەن ءسوز بە, الدە, بۇل دا ەرتەرەك پە, ول الداعى ۋاقىت ەنشىسىندە. ءاري­نە, جوبالار ىسكە قوسىلىپ, جۇزەگە اسى­رى­لىپ جاتسا قۋانىش. وبلىستىق ەڭ­بەك باس­قارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, بيىل وڭىردەگى 10 كاسىپورىندا ەڭبەكاقى بويىن­شا قارىزدارى 69 ميل­ليون تەڭ­گەگە جەتىپتى. ۆاگون جاساۋ كومپا­نيا­سىنا دا ايىپپۇل سالىنىپ, ەڭبەكاقى قارىز­دارىن وتەۋ ءۇشىن ءىستىڭ سوتقا دەيىن­گى ماتەريالدارى ءجىب­ە­رىل­گەن. ءتىپتى, بولما­عان سوڭ ەكىباستۇز­دىڭ اكىمى قاي­رات نۇكەنوۆ پارلامەنت ءماج­ى­لىسى دەپۋ­تات­تارى­مەن سەلەكتورلىق رەجىمدە جۇمىس­­شى­لار­دىڭ ەڭبەكا­قى­سىن وتەۋگە قاتىس­تى جيىن وتكىزدى. ال تەمىر جول سالا­سى­نا قاجەتتى ونىمگە تاپسىرىستىڭ ازاي­­عانى­­نا جۇمىسشىلاردىڭ كىناسى جوق. ولار جوبالار جولعا تۇسەدى دەپ سەنەدى. ال­عا­شىندا ەكىباستۇزدىڭ ۆاگوندارىن «قازاق­ستان تەمىر جولى» اق ساتىپ السا, سوڭعى ۋاقىت­تا ۇلتتىق كومپانيا­دان ەش تاپسىرىس تۇسپەگەن. سىرتتان تۇسەتىن تاپسىرىس ءتىپ­تەن تومەندەپ كەتكەن. ساتىپ الۋشى بول­ماسا, سۇرانىس تۇسپەسە, ۆاگوندى كور­مەگە قويۋ ءۇشىن شى­عارا ما؟ سۇرانىس بول­ماسا ءوندىرىس ءبىر­دەن باسەڭسىپ, ءتىپتى, ءمۇل­د­ەم توقتاۋى دا زاڭدىلىق. ايتپاقشى, ۆا­گون جاساۋ زاۋى­تى قايتا ىسكە قوسىلدى دەگەن­دى ەستىپ, وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ تا ەكى­باس­تۇزعا با­رىپ قايتتى. بىردە ىسكە قوسى­لىپ, ءبىر­دە جابىلىپ قالا بەرەتىن كومپانيا باقاۋوۆ­قا جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 200 ۆاگون شىعارۋ­دى جوسپارلاپ وتىرمىز دەپتى... فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار وبلىسى