جاڭا فورماتسياداعى ۋنيۆەرسيتەت

قازاقستان 25 جىل ارالىعىندا عاسىرعا تاتيتىن تاريحي جولدان ءوتتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن تەرەزەمىز تەڭەسىپ, ەكونوميكامىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا ورىستەپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى. الەمدىك ساياسي ارەنادا ەگەمەن ەلىمىز ءوزىنىڭ ناقتى ورنى مەن بەدەلىن ايقىندادى. قىسقا مەرزىمدە ىشكى-سىرتقى ساياساتتا, ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ىسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەكشە مەملەكەتتىك قايراتكەرلىگى مەن دانا باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا سەرپىندى قادامدار جاسالدى. ەگەمەن ەلىمىز جالپى كورسەتكىشتەر بويىنشا الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەندى. ەندىگى مىندەت – وزىق دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ. تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ كۇردەلى قۇرىلىسىن باسقارۋشى ەلباسى الەمدىك ساياساتقا «قازاقستاندىق دامۋ مودەلى» ۇعىمىن ەنگىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاس­قان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى حالىققا جولداۋىندا «اكا­دەميالىق اۆتونوميالىق كەپىلدىك بەرگەن جوعارى وقۋ ورىندارى تەك وقۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋمەن شەكتەلمەي, وزدەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك قىزمەتىن دە بەل­سەندى دامىتۋى ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەن. زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىن­دا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما­سى مەن ەلىمىزدىڭ «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» جانە «عىلىم تۋرالى» زاڭدارىندا ناقتى كورسەتىل­گەن. بۇل باعدارلامالار مەن زاڭدار قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇيەلى تۇردە ترانسفور­ماتسيا­لانۋىنا جول اشقان باستاما بولدى. 2001 جىلى ەلباسى ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە ۇلتتىق مارتەبە بەرگەننەن كەيىن, 2002 جىلدان باستاپ ءبىلىم, عىلىم, اگروبيزنەس ين­تەگرا­تسياسىن دامىتۋدى قولعا ال­دىق. ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەرسيتەتىنە تران­سفور­ماتسيالانۋ پرو­تسەسى­نە كىرىسپەس بۇرىن – اقش, ەۋروپا, ازيا, تىنىق مۇحيتى مەم­لەكەتتەرىندەگى جەتەكشى اگرار­لىق زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتا­­­لىق­­تارىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرى مەن تىڭ ءىز­دەنىس­تەرىن زەرتتەپ, نەگىزگە الدىق. ەڭ الدىمەن, 2010 جىلى حالىقارالىق جوبا­لىق مەنەدجەرلەر وداعىمەن كەلى­سىم­شارتقا قول قويدىق. جوبالىق با­س­قارۋدىڭ ستاندارت­تارىن قولدانۋ ارقىلى قازاقستانداعى ۋنيۆەر­سيتەت­تەردىڭ العاش­قى­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ ۇلت­تىق زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيا­لانۋ جۇمىس­تارىن جۇيەلى تۇردە باستاپ كەتتىك. 13 حالىق­ارالىق ساراپشى انى­قتا­لىپ, ولارمەن ۋني­ۆەرسيتەتتى ترانس­فورما­تسيالاۋ بويىنشا 2011-2016 جىلدارعا كەلىسىمشارتتار جاسالدى. ترانسفورماتسيالانۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا باسەكەگە قابىلەت­تىلىكتى دامىتۋ باعىتتارى انىق­­­ت­الدى; مەملەكەت تالاپتارىن نەگىزگە الا وتى­­­رىپ, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 2021 جىلعا دەيىن­گى دامۋ ستراتەگياسى جاسالدى; عىلىمي جوبا­لار پورتفەلى جاساقتالدى; ۋنيۆەرسيتەت دامۋى­نىڭ 5 نەگىزگى باسىم باعىتتارى بەلگىلەندى; ترانس­فور­ماتسيالانۋدىڭ ناقتى قادامدارى مەن ماق­ساتتارى انىقتالدى. ءتورت جىل ارنايى كەستە بويىنشا شەبەر­لىك ساباقتارى, وقىتۋ سەمي­نار­لارى, كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. وسىنىڭ ءناتي­جەسىندە 420 پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامى جوبانى باسقارۋ بويىنشا ءبىلىم الىپ شىقتى. العاشقى جىلدارى «اگرودامۋ» اگرار­لىق عىلىمي-وندىرىستىك كونسورتسيۋمى, قازاقستان-جاپونيا يننوۆاتسيالىق ورتا­لىعى, اكادەميا­لىق ءموبيلدى مودەل­دىك ورتالىعى اشىلدى. وسى جىل­دارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 4 كافەدراسى قانات­قاقتى ستاتۋس الدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان وقۋ ورنىمىزعا «يننو­ۆاتسياعا بەيىمدەلگەن ۋنيۆەرسيتەت» ستاتۋسى بەرىل­دى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «بايسەركە-اگرو» كوم­­پا­نيا­سىمەن بىرلەسكەن وقۋ-عىلىمي-ءوندى­رىس­تىك ورتالىعى اشىلدى. سونىمەن قاتار, كەيىن­گى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق ستان­دارتتار تالاپتارىنا ساي كافەدراداعى ۇستاز-عالىمداردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن انىقتايتىن رەيتينگتىك باعا­لاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنداعى 10 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت كافەدرا­لارىنىڭ فيليالدارىندا ما­گيستر­لەر مەن PhD دوكتورلار دايىندالا باس­تادى. ءارى قاراي ترانسفورماتسيالانۋ جۇمىستارى سترا­تە­گيا­لىق باعدارلاما بويىنشا جالعاستى­رىل­دى. 2010-2014 جىل­دار ارالىعىندا وقۋ ورنى­مىز­دىڭ ۇلت­تىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە تران­سفور­­ما­تسيا­لانۋ ءۇردىسىن حالىققا كەڭىنەن ءتۇسىن­دىرۋ باعىتىندا «ەگەمەن قازاقستان», «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» سىندى رەسپۋبليكالىق بەدەلدى باسىلىمداردا, عىلىمي جۋرنالداردا 40-تان استام ماقالا مەن سۇحبات جارىق كوردى. 2014 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلباسى­نىڭ رەسمي قابىلداۋىندا بولعانىمدا مەملەكەت باسشىسى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, الەمدەگى اگرارلىق ءبىلىم, عىلىم جانە ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسيا­سىن دامىتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. مەن ەلباسىنا ەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ باس­تاعان, جوعارى وقۋ ورنىن اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتە­تىنە ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە بايانداپ, بۇل جوبا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس جانە الەمنىڭ بەدەلدى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ساراپشىلارىمەن ىنتىماقتاستىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن مالىمدەدىم. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماق­ساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى جانىنان عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىس ينتەگراتسياسىنىڭ ءتيىم­دى مەحانيزمدەرى ازىرلەنىپ, ۇلتتىق اگرار­لىق عىلىم-ءبىلىم ورتالىعى قۇرىلدى. 2015 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءۇش جەتەكشى اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى قاراماعىنان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى قاراماعىنا ءوتتى. سونىمەن قاتار, ءبىز­دىڭ ۋنيۆەرسيتەت جارعىلىق كاپيتالىندا مەم­­لە­ك­ەت­تىڭ قاتىسۋى 100 پايىز قۇرايتىن كوم­مەر­­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ قۇرىل­دى. كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام­­نىڭ ەرەكشەلىگى – تابىس اكتسيونەرلەر ارا­سىندا بولىسكە سالىنبايدى, ول تىكەلەي ۋني­ۆەر­­سيتەت­تىڭ دامۋىنا باعىتتالادى جانە وقۋ ورنى­­نىڭ جارعىسىنا كوممەرتسيالىق قىزمەتتىڭ كوپ­تەگەن تۇرلەرىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونى­مەن قاتار, ۋنيۆەر­سيتەت اۆتونومياسىن دامى­تۋ, ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق, ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىن قۇرۋ ءۇشىن ناقتى قادام بولىپ تابىلادى. قۇرىلىمدىق سيپاتى وزگەرگەننەن كەيىن, بيىلعى جىلدان باستاپ وقۋ ورنىمىز زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتىنە ترانسفور­ما­تسيالاۋ­دىڭ جاڭا دامۋ جولىنا شىقتى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەر­سيتەتتە ەلىمىزدىڭ اگروكاسىپتىك كەشەنىنىڭ زاما­ناۋي دامۋ جولىنا تۇسۋىنە ىقپال ەتەتىن حالىق­ارالىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار زەرتتەۋ ينستيتۋتى, تمد مەن ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق اگروتەحنولوگيالىق حاب قۇرىلدى. اگروتەحنولوگيالىق حاب (اتح) مەم­لەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى قۇرال­دارىن پايدالانا وتىرىپ, قىسقا مەرزىم ارالىعىندا اگروبيزنەسكە يننوۆاتسيالىق يدەيالار, تەحنولوگيالار مەن جاڭا بىلىمدەر ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرىپ, رەس­پۋب­ليكانىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. اگروحاب قۇرا­مىنا قازاقستان-جاپونيا, قازاقستان-كورەي يننو­ۆاتسيالىق ورتالىقتارى, سۋ پروبلەما­لارى زەرتتەۋ يننوۆاتسيالىق ورتالىعى, يدمب-2 اياسىندا قۇرىلعان زەرتحانالار, 7 عزي, مامانداندىرىلعان كافەدرالاردىڭ جانىنداعى 31 عىلىمي زەرتحانا, جوعارى فەرمەرلەر مەكتەبى, ەكستەنشن ورتالىعى, ت.ب كىرەدى. اتح قۇرامىنداعى ۇلتتىق ينجە­نەر­­لىك بەيىندەگى زەرتحاناسى بۇگىندە ۇلت­تىق اككرەديت­تەۋدەن ءوتىپ, ساراپتامالىق قورىتىن­دىلار بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. قازىرگى تاڭدا بار­لىق زەرتحانالاردىڭ ۇلتتىق اككرەديت­تەۋ­دەن ءوتۋى جانە يدمب-2 اياسىندا قۇرىل­عان زەرت­حانا­لاردى تەحنولوگيالىق تۇر­عىدان سەرتي­في­كات­تاۋ بويىنشا دايىن­دىق جۇمىستارى باستالدى. اگروتەحنولوگيالىق حاب وقۋ ورنىمىز­دىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. تەحنولوگيالاردىڭ دايىندىق دەڭگەيى 9-بالدىق شكالامەن انىقتالادى. بىردەن بەسكە دەيىن – عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى اياسىندا جۇزەگە اساتىن تەحنو­لو­گيالاردىڭ دامۋىن, التىن­شى دەڭگەيدەن جوعارى قاراي تاجىريبەلىك-كونسترۋك­تورلىق جۇمىستاردىڭ باستالۋى, ناقتى ازىرلەنگەن قۇرالداردىڭ تەحنولوگيا­لىق تۇرعىدان جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىن كورسەتەدى. بيزنەس-ينكۋباتوردا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن انىقتاپ, باعالاۋ; جەر قۇ­نار­لىلىعىن قاشىق­تىقتان تەكسەرۋ; «اگروفۋد»; جەدەل ۆەتەرينار­لىق كومەك; روبوتتى تەحنيكا; اگرومار­كەتينگ; قالالىق جىلىجاي; ماتەماتيكالىق كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ جانە ت.ب. باعىتتارى بويىنشا ستارتاپ­تار قۇرىلدى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر, ماگيست­رانتتار مەن دوكتورانتتار وسى باعىتتار بويىنشا ءوز بيز­نەستەرىن اشىپ, ءارى قاراي دامىتۋدا. حالىق­ا­را­لىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن اگرو­تەح­نو­لوگيالىق حاب ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماق­­تارىنداعى اگرووندىرىستىك كەشەننىڭ دامۋى ماسەل­ەلەرىن شۇعىل شەشۋگە جانە تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرگە جوعارى ناتيجەلەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورما­تسيالانۋ جولىندا قازاقستاننىڭ التى وبلىسىندا, «وڭتۇستىك» جانە «وڭتۇستىك-شىعىس» كلاستەرى شەڭبەرىندە 450 وقۋ-عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لىعى قۇرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وسى ورتالىق­تار ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق كوو­پەراتيۆتەرىن قۇرۋ بويىنشا قىزمەتتەر كور­سەتىپ, اوك بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە وقىتۋ سەمينارلارىن وتكىزەدى. سونىمەن قاتار, اتح قۇرامىندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ماسەلەلەرىن تالداۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ارنالعان ستراتەگيالىق ۇسىنىستار ازىرلەنەتىن بولادى. قازىرگى تاڭداعى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ دامۋى مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­كە جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, الداعى ءۇش جىلعا جوس­پار­لانعان اتح شى­عىن­دارىنىڭ كولەمى 5,0 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ولاردىڭ 30%-ى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن, قال­عان 70%-ى كاسىپكەر-ارىپتەستەر جانە جەكە ينۆەستورلار قاراجاتىمەن قارجى­لان­دىرىلادى. بۇگىندە كورنەل, كولۋمبيا, ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ناسا (اقش), ۆاگەنين­گەن (نيدەرلاند) ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن (مونسانتا, سينگەنتا) جانە ت.ب. ءارىپ­تەستەرىمىز­بەن كەلىسىمشارتتار جاسالدى. بۇل جەردە ايتاتىن جاعداي, وقۋ وردامىزدىڭ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ ءتاجىري­بەسىنە شەتەل­دىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ 13 بىلىكتى عالىم وڭ باعالارىن بەرىپ, ساراپ­شىلىق تۇجىرىمدامالارىن ۇسىندى. مەملەكەت جۇكتەگەن مىندەتتەردى ورىنداپ, اۋقىمدى جۇمىستاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ اياسىندا الداعى 9-10 جەل­توقسان كۇندەرى قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, ەۋرازيا­ل­ىق تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن Green Point ناۋketing اگەنتتىگىنىڭ بىرلەسىپ ۇيىم­داستىرۋىمەن الماتىدا ءبىرىنشى ورتالىق ازيا اگروتەحنولوگيالىق ءسامميتى وتكىزىلمەك. سامميت جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى, شەتەلدىك ەكسپەرتتەر, ەلىمىز­دەگى جەتەكشى اگرووندىرىس مەكەمەلەرى مەن «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى, «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, قازاقستان­نىڭ ەت وندىرۋشىلەر وداعى, اقش-تىڭ كورنەل, ميچيگان, كولۋمبيا, شۆەي­تساريا­نىڭ بازەل, يتاليانىڭ فلورەنتسيا, ەستونيانىڭ جاراتى­لىستانۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن اۋىل كاسىپكەرلەرى, وقىتۋشى-پروفەسسورلار, ستۋ­دەنت­تەر قاتىسپاق. ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى رەتىندە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اگرووندىرىستىك كەشەنى­نە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋ تران­سفەرتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتەدى. وندا ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەك­تورىنداعى الەمدىك تەندەنتسيالار مەن اگرار­لىق بيزنەستەگى ستارتاپ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ماركە­تينگ, اگرووندىرىستىك كەشەندى مەملەكەتتىك قول­داۋ جانە اگرارلىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى تالقىلانباق. تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك