اۋىل ادامدارى مەن قالا ادامدارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟ قالا ادامىنىڭ باسىم بولىگى – بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسىپ, اي سايىنعى بەرىلەتىن جالاقىسىن كۇتىپ, وتباسى تابىسىن ءبىر قولعا – وت ۇستاۋشىسىنا جيىپ, سونى رەتىنە قاراي جۇمساۋعا ادەتتەنەدى. ولار جۇمىستان ايىرىلىپ قالسا, وسى قۇرىلىم بۇزىلاتىنىن, وتباسىنىڭ تابىسى ازاياتىنىن بىلگەن سوڭ ارمانشىلدىقتى توزىمگە ايىرباستاپ, بۇيىرعان نەسىبەسىن تەرىپ كۇنەلتەدى. سوڭعى 50 جىلعى اۋىل ادامى باسقاشا تۇرمىس كەشەدى. كوبىسى – جۇمىسىنىڭ بار-جوعىن ەلەي بەرمەيدى, ەتى مەن ءسۇتى ۇيىنەن شىعىپ تۇرسا, نان-سۋعا قاجەت قارجىسى بولسا, تاۋبەشىل كەلەدى. قالتالارىندا ايلاپ اقشا جۇرمەيدى. وسى قالىپپەن قوڭىرقاي تىرلىك كەشىپ كەلە جاتقان اۋىل ادامىنىڭ ەڭسەسىن ءبىر كەزدەرى جەڭىل تۇردە بەرىلىپ جاتقانداي كورىنگەن نەسيەلەر باسىپ تاستادى, بۇگىندە ەلىمىزدە 5,5 ميلليون ادامنىڭ بانكتەر الدىندا قارىزى بار, ونىڭ 1,5 ميلليونى ەكى جانە ودان دا كوپ نەسيە العاندار. بۇگىنگى كۇنگى اۋىلدار مەن قالالارداعى پروبلەمالار رەيتينگىنە تالداۋ جاساۋشى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدارداعى پروبلەمالار رەيتينگى بىلايشا: جۇمىسسىزدىق, الكوگوليزم, ىستەيتىن ءىس جوق دەپ سانالۋى, كرەديت الۋ قيىندىعى, مەديتسينالىق كومەكتىڭ ناشارلىعى, حالىققا قىزمەتتىڭ ناشارلىعى (جول, تازالىق, پوشتا, ت.س.س). ال قالالاردا: باعانىڭ ءوسۋى, مەديتسينا قىزمەتىنىڭ ساپاسىنىڭ ناشارلىعى, جۇمىسسىزدىق, كوررۋپتسيا, ءبىلىم ساپاسى, الكوگوليزم, تۇرعىن ءۇي, جالپى مادەنيەت دەڭگەيى. ەلدەگى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىتىرۋشىلەردىڭ 10 پايىزى عانا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسادى, ولاردىڭ باسىم بولىگى – مال دارىگەرلەرى. اۋىلداعى كاسىپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا بايلانىس ۇزىلگەن. وسى سەبەپتى سالا بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ بولا تۇرا, بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ ءىسى ماقتارلىق ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جوعارى وقۋ ورىندارى قاجەتتەگىدەن 20 پايىز ارتىق «دايىندايدى». كوپ ماماندىقتار اۋىلدىڭ بۇگىنگى كاسىبىنە سايكەس ەمەس. توڭكەرىلگەن پيراميدا. اۋىل ادامى نەگىزىنەن «ساقتاۋ» ۇدەرىسىمەن ءومىر سۇرەدى: وندىرگەن ءونىمىن قىستا جەۋگە, ايىرباستاۋعا ساقتايدى. مالىنىڭ ءتولىن دە سولاي, باعىپ-قاعادى, قالپىنا كەلتىرىپ بارىپ ساتادى, جەيدى, ايىرباس جاسايدى. ونداعى ءومىر بىرقالىپتى اعىستا, ولاردا وزگەرىس كوپ بولمايدى. سوندىقتان دا ولار دامۋ مەن جەتىلۋ تۋرالى از ويلايدى. ويلاسا دا بەرىك شەشىمگە كەلە المايدى, قيالدايدى دا قويادى. ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, كوبى جەتىلۋگە ۇمتىلمايدى. «قالاعا زورلاپ كوشىرۋ كەرەك» نەمەسە «جۇرتتىڭ ءبارى الماتى مەن استانادا تۇرسىن» دەمەيمىز, بىراق بىزدەر قالا سانىن, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىن باسقا جولدارمەن ارتتىرۋىمىز, اۋىلدى كەنتكە, كەنتتى شاعىن قالاعا, ولاردى ۇلكەن قالاعا اينالدىرا بەرۋىمىز كەرەك. قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن شاعىن كاسىپورىنداردىڭ اۋدانداردا كوپتەپ اشىلعانى ءجون. بۇگىندە قالا دەپ اتاۋعا ۇيالاتىنداي كۇيدە تۇرعان اۋدان ورتالىقتارىنداعى 30-50 مىڭ تۇرعىنى بار قالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتا تۇسۋگە, جولى, تروتۋارى, سۋى مەن كاناليزاتسياسى, جىلۋى, باعدارشامى بار تازا قالالارعا اينالدىرىپ, ولارعا حالىقتى كوبىرەك قونىستاندىرۋىمىزعا بولادى عوي. وركەنيەتتى ەلدەردە تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزى ناقتى وندىرىسپەن, 70 پايىزى سول ەڭبەكشىلەرگە قىزمەت ەتۋمەن – مۇعالىم, دارىگەر, داياشى, جۇرگىزۋشى, شۆەيتسار, ت.ب. قىزمەتتەرمەن اينالىسادى. بىزدە 10-15 پايىز ناقتى وندىرىستە, 45-50 پايىز سولارعا قىزمەت ەتەتىن ينفراقۇرىلىمدا دەسەك, قالعان 40 پايىزى ءوز بەتىنشە كۇنەلتىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ قوعامدا مەملەكەت ءبارىن تاۋىپ بەرۋگە مىندەتتى, بىراق جەكە باسىنىڭ ىسىنە ارالاسپاۋى كەرەك دەپ ويلايتىندار باسىم. حالىق ماسىلدىق پسيحولوگيادان تولىقتاي ارىلعاندا عانا ليبەرالدى قوعامعا جاقىندايمىز. قازىرگىدەي مەملەكەتتى «مادەنيەتتى تۇردە توناۋ» ءبىزدى وسىرمەيدى. مىسالى, اۋىلدىق جەردە «جۇمىس جوق» دەپ سىلتاۋراتىپ جاتقان تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەر قانشاما؟! بۇرىن مەملەكەت جۇمىس بەرۋشى بولسا, قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي جەكەنىڭ قولىنا بەرىلدى. جۇمىستىڭ ءمان-ماعىناسى بىرەۋ-اق, اۋىلدىق جەردە مال باعۋ, ەگىن ەگۋ, ءشوپ شابۋ, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ, ت.ب. سونى قولداۋ, قورعاۋ, تيىسەتىندەرگە توسقاۋىل قويۋ, ۇرلىق-قارلىققا تىيىم سالۋ كەرەك. بۇرىن مەملەكەتكە ىستەسەڭ, ەندى وزىڭە, نە جەكە كاسىپكەرگە جۇمىس ىستەيسىڭ. بىراق, بالا-شاعاسىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ازداعان الەۋمەتتىك جاردەماقىعا توقمەيىلسىپ, ناعىز ەڭبەكتى بىرەۋگە جالشى, بايدىڭ ق ۇلى بولۋ دەپ تۇسىنەتىندەر قاتارى از ەمەس. بۇل – تۇبەگەيلى قاتە تۇسىنىك. ەكونوميكا نارىقتىق جۇيەگە وتكەنىمەن, حالىقتا پراگماتيكالىق تۇسىنىك قالىپتاسپاي كەلەدى. ادام ساناسى نارىققا وتكەندە عانا وسى تۇسىنبەستىك جويىلادى دەپ ەسەپتەيمىن.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
