الەۋمەت جانە الەۋەت

«تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ بەرىك ىرگەتاسى قالاندى. قازاقستان وبەكتيۆتى تۇردە ورتاشا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋ ساپاسى دەڭگەيىنە ناقتى جاقىندادى». بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى. مەملەكەت باسشىسى استانادا وتكەن يندۋستريالاندىرۋ كۇنىنە ارنالعان تەلەكوپىر بارىسىندا «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلاماسىن جاريا ەتكەن كەزدە وسىنداي وي ايتقان بولاتىن. ودان بەرى دە بەس جىل سىرعىپ وتە شىقتى. تاۋەلسىز قازاقستان دەموكراتيالىق دامۋ جولىمەن ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى, ەلىمىزدە ساياسي الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جالعاسىپ جاتىر. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ ىرگەتاسى نىق قالانىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەرى وڭتايلى شەشىلىپ كەلەدى. بۇل – ەلباسى ساياساتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتىپ, ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, بۇل سالاعا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ەلەۋلى ىستەردى ەڭسەردى. ونىڭ ناتيجەسى مەن يگىلىگىن قازاقستان حالقى كورىپ وتىر. سونىمەن, ەگەمەن ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ساياسات نىق ورنىقتى. ەندى بۇل باعىتتا العا قويىلعان ناقتى مىندەتتەر مەن ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇل ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, ورىندالۋى قيىن كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى, ونىڭ ءتۇپ-تامى­رى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭگە جال­عاسىپ جاتىر. «مەملەكەت ولتىرمەيدى» دەگەن ماسىلدىق پيعىل كەيبىرەۋلەردىڭ سانا­سىنا ءسىڭىپ قالعانى سونشالىق, ولار جا­نىن قيناپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. بىراق سوعان قاراماستان, جاقسى دا جاي­لى ءومىر ءسۇرۋدى قالايدى. ارقانى كەڭگە سالا­تىن ۋاقىت ەمەس قازىر. نارىقتىق ەكو­نوميكا جاعدايىندا ادام ەڭبەگى ءبىرىن­شى كەزەككە شىعۋى ءتيىس. مەملەكەتكە الا­قان جاياتىن ماسىلدىق پيعىلدان تۇبە­گەي­لى ارىلۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇل الەۋ­مەت­تىك جاڭعىرتۋعا كەدەرگى كەل­تىرە­تىن كەسەل-كەساپات. الەۋمەتتىك ماسىل­دىق جاپ­پاي بەلەڭ العان جاعدايدا مەم­لەكەت­تىڭ ەكونوميكالىق قۇلدىراۋى مەن داع­دارى­­سىنا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. كەرەك دە­سەڭىز, دامىعان ەلدەردىڭ ءوزىن ىشتەي ءىرىپ-ءشى­رىتەتىن, كەرى تارتاتىن وسىنداي كە­لەڭ­سىزدىكتىڭ الدىندا دارمەنسىز بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ونى جويۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار, ول – اركىمنىڭ قاجىرلى دا ەسەلى ەڭبەك ەتۋى. ەلباسىنىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىن ۇسىن­عانى­نىڭ دا ءتۇپ-توركىنى وسىندا جاتسا كەرەك. مەملەكەت باسشىسى وسى ەڭبە­گىندە «الەمدىك وركەنيەتتىڭ بارلىق قۇن­­دى­لىقتارى, بارلىق ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلىقتار ۆيرتۋالدى قار­جى ينس­تي­تۋتتارىمەن ەمەس, ادامنىڭ ەڭ­بەگى­مەن جاسالادى», دەگەن ەدى. شىنىن­دا دا سولاي عوي. ماسىلدىقتى ىسىرىپ قويىپ, جۇرتتىڭ ءبارى جاپپاي جۇمىلا جۇ­مىس ىستەسە, الىنبايتىن اسۋ جوق ەكەنى اي­دان انىق. «مەملەكەت شەتسىز-شەكسىز دونور ەمەس, ازاماتتار ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزاتىن ارىپتەس», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن ەلباسى. تاۋەل­سىز مەم­لەكەتىمىز وسى ارىپتەستىكتى جوعا­رى دەڭ­گەيدە ورىنداپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, ەڭبەك ادامى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر. پاۆلودار وبلىسىندا كۇرە جولدىڭ بويىندا, وبلىس ورتالىعىنان بار-جوعى 70 شاقىرىم قاشىقتىقتا قالقامان كەنتى بار. كەنشىلەر قالاسى – ەكىباستۇز دا قالقاماننان الىس ەمەس, وتىز شاقىرىم. بىراق, سوعان قاراماستان, كۇنكورىستىڭ قامىمەن جاقىن قالالارعا قالقاماننان ۇدەرە كوشىپ جاتقان حالىق جوق. نەگە؟ – ويتكەنى, جۇمىس ىستەيمىن, تابىس تابامىن دەگەن ادامعا قالقاماندا دا, اينا­لاسىنداعى اۋىلداردا دا ءمۇم­كىندىك مول. قازىر جەر-جەردە كووپەراتيۆتەردى قۇرۋعا تالپىنىس جاسالىپ جاتىر عوي. وتە دۇرىس قادام. ۇزاق جىل اۋىل شارۋاشىلىعىندا قىز­مەت جاساعاندىقتان, بۇل سالا­نىڭ جاي-جاپسارىن ءبىر كىسىدەي بىلە­مىن. كوو­پەراتيۆتەر قۇرىلسا, اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىن ءتيىمدى باعاعا وتكىزۋمەن بىرگە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, – دەيدى قالقامان وكرۋگىنىڭ اكىمى, اقسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جامبىل تۇسىپبەكوۆ. – تاعى ءبىر ايتارىم, ەلباسى­نىڭ ەڭبەكتى باعالاۋ, ەڭبەك ادامىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ باعىتىنداعى ساياساتىن تولىق قولدايمىن. بۇل الەۋمەتتىك جاڭ­عىرتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستىڭ ءناتي­جەسى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىن­دارى اشىلىپ, ورتا تاپ قالىپتاسىپ, الەۋ­مەتتىك كەپىلدەمەلەر كەڭەيە ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارىن حالىق كورىپ-ءبىلىپ وتىر, ولار­دىڭ ساناسىنا سىلكىنىس جاسايتىنى ءسوزسىز. قالقامان كەنتىنىڭ اكىمى ءالى دە بولسا اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ, از جۇمىس ىستەپ, كوپ «تابىس» تابۋدى ويلايتىندار, اۋادان اقشا جاساۋدى كوكسەيتىندەر بار ەكەندىگىن بۇگىپ قالا المادى. مۇنى ەلباسى الەۋمەتتىك ينفانتيليزم دەگەن ەدى. بۇل دا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋعا كەسىرىن تيگىزەتىن كەسەل. – الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ ناتيجەلى بولۋى ادامداردىڭ بەلسەندى ءىس-قيمى­لىنا, اق-ادال ەڭبەگى مەن الەۋمەتتىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الەۋمەتتىك جاڭعىرۋعا ءبارىمىز دە بەلسەندى ۇلەسىمىزدى قوسۋعا ءتيىستىمىز. ويتكەنى, مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ جاق­سى تۇرمىس-تىرشىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قادام. كوپ ۇزاماي الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ ناتيجەسىن تولىق بايقايتىن بولامىز. وعان ەشقانداي كۇمان جوق. ويتكەنى, الەۋمەتتىك سالاداعى رەفورما بويىنشا قازاقستان باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى. باسقاسىن ايتپاعاندا, زەينەتاقى جۇيەسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارىن الايىقشى. ماقتانىشپەن ايتۋعا بولاتىن جۇمىستار جۇزەگە اسقان جوق پا؟ الەمدى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىپ ءجۇر, ال قازاقستانداعى حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن كۇنكورىسى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى, – دەيدى جامبىل تۇسىپبەكوۆ. ءيا, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ باعى­تىندا كەشەندى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, الەۋمەت­تىك باعىتتاعى زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ بەلسەندى قولعا الىندى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قىز­­­­مەتى جانە تاعى دا باسقا الەۋمەتتىك ما­ڭىز­دى سالالار ارنايى زاڭنامالىق اكتى­لەرمەن رەتتەلە باستادى. بۇل سالالاردا ءالى دە بولسا زاڭنامالىق تۇرعىدا شەشىمىن تابۋى ءتيىس ءتۇيىندى ماسەلەلەر بار. ماسەلەن, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ. بۇل تۋرالى ەلباسى دا ايتقان بولا­تىن. ءتيىستى مينيسترلىك تاپسىرماعا ءساي­كەس جۇمىستاردى جۇرگىزىپ, تەستىلەۋدىڭ ءتار­تىبىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مىنە, وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردى زاڭدىق تۇرعىدا رەت­تەۋ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ءىسىن ءوز دەڭ­گەيىندە ىلگەرىلەتۋگە ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزبەك. الەۋمەتتىك-ەڭبەك قاتىناستارى­نىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ, قازاق­­ستاندىقتاردىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلى­گىن جاقسارتىپ, ءومىر جاسىن ۇلعاي­تۋ, الەۋمەتتىك پروتسەستەردى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وڭتايلى جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇل الەۋ­مەتتىك جاڭعىرتۋ ماقساتىنداعى ناقتى قادام ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ءبارى الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىندا قولعا الىنىپ, وڭتايلى شەشىمدەر تاۋىپ جات­قان يگىلىكتى ىستەر. بۇل تۇرعىداعى جۇمىس­تار الداعى ۋاقىتتاردا دا ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك. عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»