جيىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا جانە 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا ارنالدى. قاتىسۋشىلار اتا زاڭدى جاڭارتۋ قوعامنىڭ زاماناۋي سۇرانىستارىنا ساي بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ جانە تسيفرلىق ءداۋىر جاعدايىندا ادامدى قورعاۋ ماسەلەلەرى بار.
كەزدەسۋدە ايدا بالاەۆا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىڭ قۇندىلىقتارىن ايقىنداپ, دامۋدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعىن بەكىتەتىنىن ايتتى.
«بىرىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى وزەگى – ازاماتتىڭ مۇددەسى مەن ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ باعىتى, قوعامنىڭ قانداي قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ داميتىنى, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قاتىناستىڭ جاڭا ساپاسى ايقىن كورىنىس تاپقان. جاڭا پرەامبۋلادا العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە كورسەتىلدى. ياعني مەملەكەت ادامنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى ءوز قىزمەتىنىڭ باستى ءمانى رەتىندە ايقىنداپ, بيلىكتىڭ بار تەتىگى ازامات يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس دەگەن قاعيدا اتا زاڭنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. كونستيتۋتسيا كىرىسپەسىندە ۇلتتىق بولمىس, تاريحي ساباقتاستىق جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرى ناقتى كورسەتىلگەن. ۇلى دالا وركەنيەتىمەن بايلانىس, شەكاراسى مەن اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى ەگەمەندىكتى قورعاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق تىرەگىنە اينالماق», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
ايدا بالاەۆا «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارى جانە تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار اتا زاڭدا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ مارتەبەسى مەن ەميسسيا قۇقىعىنىڭ تەك قازاقستانعا تيەسىلى ەكەنى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە كورىنىس تاپقانىن ءسوز ەتتى.
«ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك, ەلدىڭ بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلەدى. بۇل – قۇندىلىقتىق تۇرعىدان جاڭا مازمۇن. سونىمەن قاتار بىرلىك پەن ىنتىماق, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىرگەتاسى رەتىندە كورسەتىلەدى», دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتقوجا ىزمۇحامبەتوۆ قازاقستاننىڭ وتىز جىل بويى قالىپتاسۋ جولىنان ءوتىپ, بۇگىندە جاڭا تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قابىلدانعالى بەرى 30 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەل تۇبەگەيلى وزگەردى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ازاماتتاردان مىڭداعان ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. كەيىن 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا 12 مارتە وتىرىس جاساپ, بارلىق ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرعان. قۇجاتتا ءماتىننىڭ شامامەن 84%-ى وزگەرگەن.
ەلوردادا كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى
ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرىك ەگىزباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قوعامنىڭ ەل باسقارۋداعى ءرولىن كۇشەيتىپ, ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋ تەتىكتەرىن بەكىتەتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, جاڭا رەداكتسيادا «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم» ۇعىمىنىڭ ورنىنا «بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم» تەرمينى ەنگىزىلەدى, بۇل ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ بۇكىل حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلداناتىنىن بىلدىرەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆ جوبا دايىنداۋ كەزەڭدەرىنە توقتالىپ, كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اشىق فورماتتا وتكەنىن اتاپ ءوتتى. جاڭاشىلدىقتاردىڭ قاتارىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن قايتارۋ, ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي قۇرۋ جانە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە بولاتىن قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بار.
جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى اقتوبە جەو ۇجىمىمەن كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلادى
وبلىس اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ ەل ماڭىزدى تاريحي تاڭداۋ الدىندا تۇرعانىن ايتىپ, الداعى رەفەرەندۋمنىڭ مەملەكەت دامۋى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورما «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى.
تالقىلاۋ بارىسىندا ازاماتتىق سەكتور جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وكىلدەرى ۇلتتىق بىرلىك پەن ءوزارا قۇرمەتتىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. زاڭگەرلىك قاۋىمداستىق وكىلدەرى قۇقىقتىق ايقىندىق پەن ازاماتتار ءۇشىن تۇسىنىكتى كەپىلدىكتەردىڭ قاجەت ەكەنىن ءسوز ەتتى.
ۇلىتاۋدا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى مەن ماڭىزى تالقىلاندى
كەزدەسۋ سوڭىندا زيالى قاۋىم جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, سۇراقتارىن قويدى. جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى اشىق تالقىلاۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.
