تىرشىلىكتىڭ ءتۇرلى اعىسىندا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن جاندار بولادى. ۇزاق جىل گەولوگيا سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن گەولوگيا جانە مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەرجان مولداش ۇلى مەن «سوربەنت» فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ءلايلا ايتمۇحامەتقىزىنىڭ وتباسىلىق وداعى وسى ۇدەدەن تابىلىپ وتىر. ەرلى-زايىپتىلار ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە جانە ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ نىعايۋىنا وزدەرىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە سۇرانىسقا يە «تاعانسوربەنت" (سورعىش) ونىمدەرىنىڭ حالىق يگىلىگىنە جەتۋى ءۇشىن عىلىمنىڭ سارىتاپ بولعان جولىنداعى سونى ءىزدى, توقىراۋ جىلدارىندا توسىلماي تىڭعا تۇرەن سالعان تاباندى ەڭبەكتى بايقار ەدىك.
زايسان ويپاتىنداعى قاندىسۋ وزەنىنىڭ ءبىر تارماعى تاعان بولىپ اعادى. بۇل – شىعىس ءوڭىرىنىڭ تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى جاڭاجول اۋىلى اۋماعىندا. وسى جەردەن تابىلعان بالشىق مينەرالىنىڭ ءبىرى – مونتموريللونيت. اتالعان مينەرال العاش رەت ءحىح عاسىردا فرانتسيانىڭ مونتموروللونە اۋدانىنان تابىلعاندىقتان وسى اتاۋعا يە بولعان ەكەن. تاعان ءمونتموريللونيتى – قازىلعان كەزدە ەرەكشە كورىككە يە, كەپكەننەن سوڭ قىزعىلتىم رەڭك بەرەدى. سۋ تيگەندە ەزىلگىش قاسيەتى بولعانىمەن ونى حيميالىق ەرىتىندىمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى.
1960 جىلدارى تاعان كەن ورنىن العاش رەت ميحايل ماتۆەەۆيچ كراۆچەنكو باستاعان گەولوگتار توبى اشتى. وسكەمەن قالاسىندا تۇراتىن گەولوگيا ارداگەرى بيىل 91 جاسقا تولىپ وتىر. كەن ورنىنا 1970-80 جىلدارى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2001 جىلى مينەرال قورى تۇگەلدەي تىركەلىپ, قۇجاتتالدى. سونداي-اق ءتۇرلى سالاداعى وتاندىق عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن مونتموريلليونيت كلينيكالىق ەمدەۋ شارالارىنا بايلانىستى تولىعىمەن زەرتتەلدى. كريستالدىق قۇرىلىمى مەن قۇرامى جاعىنان مۇنداي مينەرالدار تابيعاتتا سيرەك كەزدەسەتىنى انىقتالدى. وسى عىلىمي جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن «التاي گەولوگيا-ەكولوگيالىق ينستيتۋتى» جشس ديرەكتورى ەرجان ساپارعاليەۆ اتالعان مينەرالدىڭ 1998 جىلى فارماكوپەيالىق باپ بويىنشا تىركەلگەنىن ايتادى. بۇل رەتتە ءمونتموريلليونيتتىڭ ەلىمىزدە, تمد كولەمىندە, ءتىپتى الەم بويىنشا ءبىرىنشى رەت فارماتسەۆتيكالىق شيكىزات رەتىندە تىركەۋگە الىنعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم. وسىلايشا, وتاندىق سوربەنت ونىمدەرى ءدارى-دارمەك وندىرىسىنە جولداما الدى. تابيعاتتىڭ تارتۋى بولعان مينەرالدان تۇڭعىش رەت شىعارىلىپ جاتقان ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ەلىمىزدە بالاماسى جوق.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قۇرامىندا ناتري, كالتسي, ماگني سىندى ميكروەلەمەنتتەرى بار وزگەشە ءونىم جۇقپالى ءىش اۋرۋلارىن ەمدەۋگە قولدانىلادى. يون الماسۋ قاسيەتى ارقىلى قورعاسىن, كادمي, ۋران, راديونيكۋليتتەر سياقتى اۋىر مەتالداردى شىعارۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل رەتتە الماتى كارديولوگيالىق ينستيتۋتى, سەمەي مەديتسينالىق اكادەمياسى جانە باسقا دا ەلىمىزگە بەلگىلى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ زەرتحانالارىندا, سونداي-اق ق.ساتپاەۆتىڭ قىزى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى حانيسا قانىشقىزىنىڭ كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى نەگىزىندە تاعاندىق مينەرالدان جاسالعان «سوربەنت» ونىمدەرىنىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەر پايداسى باسقا بالامالارىنا قاراعاندا قۋاتتى ءارى ءتيىمدى ەكەنى انىقتالدى. ونى چەرنوبىل اپاتىن جويۋعا قاتىسقانداردىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە قولدانادى. وسكەمەندىكتەردىڭ زاۋىتتار اۋا قاباتىنا زياندى قالدىقتار شىعارعان كەزدە ءجيى تۇتىناتىن ونىمىنە اينالدى دەۋگە بولادى. اتموسفەراسى لاستانعان الماتىلىقتار اراسىندا دا تانىمالدىققا يە بولىپ وتىر.
بۇل مينەرالدىڭ ەمدىك قاسيەتىن مىنا جاعدايدان دا بىلۋگە بولادى. 1991 جىلى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا بەريللي اپاتى ورىن الدى. بارلىق وسكەمەندىكتەر ابدىراعان تۇس ەدى. ميحايل ماتۆەەۆيچ سول كەزدە ەكىنشى مارتە نەمەرەلى بولىپ, قۋانىپ جۇرگەن-ءتىن. اپاتتان ۋلانۋ قاۋپى تۋعان كەزدە قارت گەولوگ كەلىنىنىڭ ومىراۋىنا ءوزى تاپقان كەن ورنىنان الىپ كەلگەن بالشىقتى جاققىزادى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ءسابيدى تەكسەرگەندە نارەستەنىڭ اعزاسىنان بەريللي كوپ شىققانى بەلگىلى بولادى. ياعني, اتالعان مينەرال اعزانى تازارتۋ قابىلەتىنە يە.
– فۋكۋسيما اتوم ستانساسىندا اپات بولعان كەزدە, جاپوندار قازاق دالاسىنداعى بۇل مينەرالدىڭ قاسيەتى تۋرالى بىلگەن جوق. ايتپەسە, ولار بۇل ءونىمدى ءوز يگىلىكتەرىنە جاراتار ەدى. بىزدە قوعامنىڭ وتاندىق عالىمداردى سوگەتىنىن بايقايمىن. بىراق ءبىزدىڭ نەگىزگى ماسەلەمىز – عىلىمدى قارجىلاندىرۋ. وركەنيەتى وزىق ەلدەردە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ الدەقايدا كوش ىلگەرى. كەلەشەكتە ءبىز دە وسى دەڭگەيگە جەتەمىز, – دەيدى ە.ساپارعاليەۆ.
تاعان مينەرالىن ءتيىمدى تۇردە فارماتسەۆتيكا وندىرىسىنە ەنگىزگەن «سوربەنت» جشس نارىقتا 1998 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىندە 35 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپورىن جەتەكشىسى ءلايلا ايتمۇحامەتقىزى كاسىپورىننىڭ ۇجىمى وتە تاجىريبەلى, جاۋاپتى مامانداردان قۇرالعانىن ايتادى.
– مەنىڭ قوس قاناتىم بار. ءبىرى – تابيعي ءونىمىم, ەكىنشىسى – ارىپتەستەرىم. ماقساتىمىز – ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ. بۇل ءۇشىن ءبىز تابيعي ونىمدەر شىعارامىز. كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن سەنىم كەرەك, – دەيدى ل.ساپارعاليەۆا. بۇرىن مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتكەن ول وسى كاسىپتى قولعا الار الدىندا گازەتتەن وقىعان ماقالانىڭ جان-دۇنيەسىنە قاتتى اسەر ەتكەنىن ايتادى. ياعني, تىنىق مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان, زاۋىتتار مەن تەمەكى پلانتاتسيالارى سياقتى تىنىس جولدارىنا زيان كەلتىرەتىن نىساندارى جوق, الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارى جەردە نەلىكتەن وكپەنىڭ قاتەرلى اۋرۋى پايدا بولادى؟ وسى ماسەلەنى ىندەتە زەرتتەگەن پسيحولوگتار مۇنىڭ ادامنىڭ ويىنان پايدا بولاتىن اۋرۋ ەكەنىن انىقتايدى. اتالعان جازبا وي سالعان ءلايلا حانىم ادام اعزاسىنىڭ تولىققاندى دۇرىس جۇمىس ىستەۋىنە قىزمەت ەتۋگە بەل شەشىپ كىرىسەدى. ادامعا قول ۇشىن سوزعان كاسىپكەرلىك نىسانى ەشقاشان توقىرامايدى دەگەن شەشىمگە بەكىنەدى.
– تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە بىزگە شەت مەملەكەتتەردەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىنىڭ ءتۇرلى تولقىنى جەتتى. سونىڭ ءبىرى, قازاقتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە!». بالاڭىز تۇشكىرىپ قالدى ما, ويلانىڭىز. سەبەبى قانداي؟ اۋرۋدىڭ الدىن-الۋ شارالارىن قالاي جۇرگىزۋگە بولادى؟ مەنىڭ اعزام 3 ميلليون جاسۋشادان تۇراتىن بولسا, ءار جاسۋشانىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ونى نەمەن قامتاماسىز ەتۋىم كەرەك؟ ياعني, اعزانىڭ ءۇنىن تىڭداي ءبىلۋ قاجەت. وعان كومەكتەسۋ كەرەك. سوندا ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قۇرمەتتەي الامىز. وسى ورايدا ەلىمىزگە شەتەلدىك ءتۇرلى بيوقوسپالار كەلىپ جاتىر. بۇل حيميالىق, سينتەتيكالىق فارماتسەۆتيكاعا بالاما رەتىندە پايدا بولعان سالانىڭ تۇتىنۋشىلارى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتۋدا. اسىرەسە, جاپونيادا قىزمەتكە, جۇمىسقا قابىلداردا بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار تۇتىناتىن, دەنساۋلىعىن كۇتەتىن ادامدار باسىمدىققا يە ەكەن. قىتايدا شوپپەن ەمدەۋ كەڭ تاراعان. وسى ۇردىسكە ءبىز دە ۇلەس قوسۋدامىز. «تاعانسوربەنت» ءونىمى باستاپقىدا ۇنتاق كۇيىندە بولسا, كەيىننەن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا تۇرىندە, سونداي-اق گەل تۇرىندە كۇمىس جانە كالي يوندارىمەن بىرگە شىعارىلا باستادى. بۇل ادام اعزاسىنا زياندى, ۋىتتى زاتتاردى سورىپ الۋمەن بىرگە اعزاعا قاجەتتى ەلەمەنتتەردى بەرە الادى, دەيدى ءلايلا ايتمۇحامەتقىزى.
بيىل «حالىق ماركاسى» بەلگىسىنە قول جەتكىزگەن «سوربەنت» جشس ونىمدەرى كەدەندىك وداق ەلدەرىنىڭ نارىعىندا دا سۇرانىسقا يە بولا باستادى. اتاپ ايتقاندا, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءنوۆوسىبىر مەن بارناۋل قالالارىندا كوتەرمە باعامەن وتكىزىلۋدە. ساپارعاليەۆتەر ەلباسى گرانتى مەن باسقا دا جوبالاردا جەڭىسكە جەتىپ جۇرگەن وتاندىق ونىمدەرىمەن استانادا 2017 جىلى وتەتىن ەكسپو كورمەسىنە قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
