18 مامىر، 2017

قول جەتپەس قۇننىڭ قۇپياسى

116 رەتكورسەتىلدى

ەگەر ماڭايىمىزداعى كورشىلەر بولماعاندا جالاڭاش جۇرگەندەيمىز-اۋ. ءبىزدى قازىر كيىندىرمەيتىن ەل جوق. قىتاي مەن تۇركيا قازاقتاردى جالاڭاش قالدىرماۋدى مىندەتىنە العانداي كورىنسە، ىرگەدەگى قىرعىز، وزبەك، الىستاعى ەۋروپالىقتار، ۇندىلەر، كورەيلەر، بەلارۋستار، ورىستار دا ولاردان قالىسپايدى. قايتەمىز تاپقان تيىن-تەبەنىمىزدى لىپاسىز جۇرگەن بولماس دەپ سولار تىككەن كيىمدەردى ساتىپ الۋعا جۇمساپ، سولاردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتىپ، سولاردىڭ جەڭىل ونەركاسىبىنە ينۆەس­تيتسيا سالىپ جاتقان جايىمىز بار.

اعىپ جاتقان اعىل-تەگىل تەڭگە-ءدان ءوز قامبامىزعا قۇيىلماي، وزگە­نىڭ قانارى مەن قابىن تولتىرىپ، ەلىن ىرگەلىلەتىپ، ونەركاسىبىن دامىتىپ جاتىر. جانە سۇرانىستاردى وتەۋدە قامتيتىن كەڭىستىكتەرى قانداي دەسە­ڭىزشى؟ قالتاڭىزعا قاراي جوعارى ساپالىسى، قىمبات برەندتەرى، برەندتىڭ كولەڭكەسى-فەيكتەرى، برەندسىزى دە، ىلە سالىپ، سۇعا سالىپ كيىپ كەتە بەرەتىن ارزانى دا، كيىس بەرەر، ءوڭىن بەرمەس ءتوزىمدىسى دە، سۋ تيسە اشىلىپ قالار، جۋسا وڭىپ كەتەر ءتوزىمسىزى دە، قىسقاسى، تولىپ جاتقان تۇرلەرى بار. ساۋدا ۇيلەرىندەگى دۇكەندەر مەن بازارلاردىڭ بارلىعى سول زاتتارعا تويىپ، كەكىرىگى ازىپ تۇر. 
ال قازاقستاندا جاسالعان، وندىرىل­گەن، تىگىلگەن بۇيىم اراسىنان اندا-ساندا ءبىر جىلت ەتە قالسا كادىمگىدەي قۋا­نىپ قالاسىز. جەكە كاسىپكەر، تىگىن­شىنىڭ قولىنان شىققان ەمەس، كادىم­گىدەي وتاندىق كاسىپورىننىڭ ءونىمىن تابۋ تاپتىرماس ولجا سانالادى. بىراق قۋانىشىڭىز كوپشىلىك جاعدايدا «بارە­كەلدى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزدەن اسا الماي­دى. ويتكەنى، باعاسى شىرقاپ تۇر. اي­نالدىرىپ، سيپالاپ قاراپ، باعاسىن نەگە قىمبات قىلدى ەكەن دەيسىڭ دە، سوسىن ءوزىڭ ولاردى اقتايتىن سەبەپتەردى ىشىڭ­نەن ويلاپ كەتكەنىڭدى سەزبەي قالاسىڭ.
قۇدايعا شۇكىر، قازىر وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداي ەمەس مال باسى دا، ونىڭ ءتۇرى دە بارشىلىق. «مال وسىرسەڭ قوي ءوسىر، تابىسى ونىڭ كول كوسىر» دەگەن ماقال بۇگىندە ىعىسىپ بارا جاتقانداي. قويدىڭ ەتى بولماسا تەرىسى مەن ءجۇنىنىڭ ىسىراپ بولعانى قاشان... ەلگە بارعاندا قايتەمىز، وزىمىزگە قاجەتىن الامىز دا قالعان ءجۇندى ورتەيمىز، نەمەسە كومىپ تاستايمىز، سيىردىڭ تەرىسى بولماسا، قوي تەرىسى مۇلدەم وتپەيدى، جاراعاندا تۋلاق بولار. بىراق قازىر تۋلاقتى دا ەشكىم كەرەك قىلمايدى. قىپ-قىزىل اقشا قاجەتى بولماعان سوڭ ورتەلىپ جاتىر، دەيدى اعايىن. ال ءبىز تۇرىكتىڭ تونىن قىمباتقا الىپ، جۇننەن جاسالعان بۇيىمداردى موڭعولداردىڭ ەنشىسىنە تۇتاستاي وتكىزىپ قويعاندايمىز. تىم بولماعاندا ارقانىڭ التى اي قىسىنا شىداس بەرەر پيما دا شىعارمايمىز. 
جۋىردا ءبىر تانىسىم ايدانىڭ (ايدا كاۋمەنوۆا) كويلەگىن الىپ كيەيىنشى دەسەم، باعاسى مەنىڭ ايلىق جالاقىمداي ەكەن، سودان قايتەيىن، قانشا جەردەن پاتريوت بولسام دا، ەرتەڭگى ىشەر اسىمدى، جۇمىسقا باراتىن جولاقىمدى ەسەپتەپ، قوي بولماس دەپ تۇرىكتىڭ ءبىر كويلەگىن الدىم، دەيدى. ويشا ول كويلەكتىڭ دە باعاسىنىڭ نەگە قىمبات تۇسەتىنىن شولىپ كەتكەنبىز. وڭتۇستىك وڭىردە ءبىر كەزدەرى ماقتا كلاس­تەرى قولعا الىندى دەپ قۋانعان ەدىك. بىراق ناتيجە كوڭىل قۋاندىرماي تۇر. ماتا اتاۋلى شەت ەلدەن اكەلىنىپ، ءتىپتى تىگىنشىگە قاجەتتى ءجىپ، وزگە دە ىلگەك، تۇيمە دەيسىز بە، تولىپ جاتقان فۋرني­تۋرانىڭ ءبارى شەكارادان ءوتىپ، سالىعىن جاماپ بارىپ جەتكەندە، وعان ديزاينەر مەن تىگىنشىنىڭ ەڭبەگى قوسىلعاندا، وتاندىق كويلەك قىمبات بولماعاندا قايتەدى؟! 
بىردە تاشكەنتكە جول تۇسكەن. دۇكەن­دەرىندە تولىپ تۇرعان ءبىر ادراستىڭ وزىنەن جىبەك، ءشايى سىندى قولىڭىزعا ىلىكسە سۋسىپ تۇرعان سان ءتۇرىن ۇستاپ قا­راپ، سىرت كيىم – شاپانعا لايىقتى قاتتى دا، تىعىز ساپالىلارىن كورگەندە ءبىر جاعىنان قىزىعا، ءبىر جاعىنان بىزدە نەگە وسىنداي ماتالار شىعارىلمايدى ەكەن دەپ ءىشىمىزدىڭ قىز-قىز قايناپ كەتكەنى بار. بىشكەكتىڭ دە دۇكەندەرىندە ءوز ونىمدەرى. مينسكىگە بارماي-اق بەلارۋس تريكوتاجىن كيىپ، بالالارىمىزعا «ورانجەۆىي ۆەربليۋد» كومەككە كەلىپ، توپاتايىنان باستاپ، باس كيىمىنە دەيىن تاۋىپ بەرىپ، قۇنتتاي قىلىپ كيىندىرىپ جىبەرەدى.
بۇرىنعى قازاق قازىرگىدەي ۋاقىتتى كورسە ەگەر «يت باسىنا ىركىت توگىلگەن زامان ەكەن» بىراق ۇرپاقتارىمىزدىڭ شارۋاعا قىرى جوق پا، الدە اقىلدارى كەم بە، الدە وراشولاق، الدە داڭعوي ما، قانشاما ريزىق اياقاستى بولىپ، توگىلىپ، ورتەلىپ جاتىر، وبالى كىمدە دەرى ءسوزسىز. سوندا دەيمىن-اۋ، وزگەنىڭ ەكونوميكاسىن ەل بولىپ دامىتقانشا جىلىنا ءبىر-ەكى كيىم تىگەتىن فابريكانىڭ جۇمىسىن جولعا قويساق قانشالىقتى ۇتار ەدىك. قانشاما ادامعا جۇمىس تابى­لىپ، كاسىپ يگەرگەن قازاقتىڭ سانى ارتىپ، اقشامىز شەكارا اسپاي ەلى­مىزدە قالىپ، ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىلار ەدى. ءجۇن مەن تەرى ورتەلمەي ۇقساتىلىپ، ماقتامىز ماتاعا اينالىپ، ول كيىم بولىپ اينالىمعا تۇسسە وزگەگە قىزىقپاي، باعاسى ويىپ تۇ­سەتىن قازىرگىدەي قىمبات ەمەس وتاندىق بۇيىمداردى كيمەس پە ەدىك دەگەن ويلاردىڭ دا مازامدى العانىنا كوپ بولدى.
 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار