حالىقارالىق جوبا جايلى ءبىز نە بىلەمىز؟
2013 جىلدىڭ كۇزىندە قحر توراعاسى سي تسزينپين ورتالىق جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە جاساعان ساپارى بارىسىندا ءوزارا بىرىگۋ ارقىلى جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى مەن ححI عاسىرداعى تەڭىز جولىن جاساۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن جاريالاعان بولاتىن. بۇل جايىندا «باستاما العاش رەت قازاقستان توپىراعىندا تالقىلاۋعا ءتۇسىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بەلگىلى. سودان بەرگى 3 جىلدان استام مەرزىم ىشىندە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» يدەياسىن, 100 ەل قۋاتتاپ, ال 40-تان استام مەملەكەت قىتايمەن ءوزارا ىنتىماقتاستاققا قول قويدى», دەپ مالىمدەيدى قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ مۇششەسى يان تسزەچي.
بيىلعى داۆوس ەكونوميكالىق فورۋمىندا قحر توراعاسى سي تسزينپين كوپشىلىكتى وسى 14-15 مامىردا بەيجىڭدە وتەتىن «بەلدەۋ جانە جول» وسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا قاتىسۋعا شاقىردى. فورۋمنىڭ ماقساتى – حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋ, جەتكەن جەتىستەكتەردى سارالاپ, بۇدان كەيىنگى ءىس-شارالاردى جوسپارلاۋ, جىبەك جولى بويى ەلدەرىنىڭ جۇمىس جوسپارى مەن ستاندارتتارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ.
بۇل قازاقستانعا نە بەرەدى؟
ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز باتىس قىتاي مەن باتىس ەۋروپانى رەسەي ارقىلى جالعايتىن كولىك ءدالىزىنىڭ ءرولىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇدان 2000 جىلداي ۋاقىت بۇرىن ۇلى دالا ارقىلى جىبەك جولى وتكەنى تاريحتان بەلگىلى. جىبەك, فورفور ىدىس, قاعاز, باعالى زەرگەرلىك بۇيىمدار ارتقان ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قىزمەت كورسەتۋ ءۇردىسى سول زامانداردان قالىپتاسقان بولاتىن. دەمەك, ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا سول ءداستۇردى جالعاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تابىس تابۋ مۇمكىندىگىنە دە قول جەتكىزەمىز.
جىبەك جولىنداعى قازاقستاننىڭ ەكىنشى مۇمكىندىگى – مۇناي-گاز قۇبىرى ارقىلى ترانزيتتىك ءدالىز يەسى بولۋ عانا ەمەس, باتىس قىتايعا وسى قۇبىر ارقىلى تاسىمالداناتىن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى تابيعي كوزدەردەن ۇسىنۋشى بولا الاتىندىعى. راس, بۇل جەردە ويلاناتىن ماسەلە بار. قازاقستان قىتاي ءۇشىن شيكىزات قورىنا اينالۋ قاۋىپى تۋىندايدى. بۇل قاۋىپتى سەيىلتۋ ءۇشىن قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن «بەلدەۋ جانە جول» جوباسى تولىق جۇزەگە اسقانعا دەيىن جاڭعىرتىپ, ەلباسى جۇكتەگەندەي, ءۇشىنشى جاڭعىرتۋدان ءوتىپ ۇلگەرۋى كەرەك. سوندا قۇبىر ارقىلى دايىن ءونىم: جانار-جاعار ماي جونەلتىلىپ, شيكىزات وندىرىسىنەن دايىن ءونىم ساۋداسىنا وتەمىز. ياعني, ەلىمىز قىتايمەن تولىققاندى سەرىكتەس, تەڭ دارەجەدەگى ەل بولار ەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان – ورگانيكالىق تابيعي ازىق-ت ۇلىك ءونىم وندىرەتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مۇمكىندىگى 1 ملرد ادامدى اسىراۋعا قابىلەتتى ەل. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ۇتىمدى جول بولماق. اسىرەسە, ىشكى تار شەڭبەرلى نارىق قىسىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن اۋقىمدى سىرتقى نارىقتىق سۇرانىس ورىن السا, ءبىزدىڭ ورگانيكالىق ءونىمدى قىمباتقا ساتىپ الۋشى تابىلىپ وتىرسا, ارينە, قۋانباسقا بولمايدى.
جاھاننىڭ گەوساياسي دامۋى وزگەرە مە؟
بۇل جوبا تولىق ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا ەۋرازيا قۇرلىعىندا وراسان وزگەرىستەر ورىن الۋى مۇمكىن. ينفراقۇرىلىمنىڭ وزگەرۋى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى قاتىناستار مەرزىمىن مەيلىنشە قىسقارتىپ, شىعىنداردى ازايتارى ءسوزسىز. ءوزارا ءتيىمدى حالىقارالىق ەڭبەك ءبولىسى نەگىزىندە ءار ەل ءوز ەكونوميكاسىنىڭ ءابسوليۋتتى, سالىستىرمالى جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن تولىق پايدالانۋىنا جول اشار ەدى. ياعني, ساياساتتاعى وكتەمدىك, تاپتاۋرىندىلىق سياقتى مۇددەلەر تازا ەكونوميكالىق تۇرعىدان تارازىلانىپ, جويىلارى حاق. ويتكەنى, قازىرگى الەمدە ەكونوميكالىق سيپاتتا قاناعات تاپپاعان مۇددەلەردىڭ كەسىرىنەن ساياسي قاقتىعىستار تۋىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. جانە جوبا ءساتتى جۇزەگە اسقان جاعدايدا «جىبەك جولى» ەكونوميكالىق بەلدەۋى بويىندا جاڭا ەلدى مەكەندەر بوي كوتەرىپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, ءارتۇرلى مەكەمەلەر جۇمىس ىستەپ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى.
مۇنىڭ سىرتىندا گەوساياسي اراسالماق قازىرگى جاعدايدان – اقش, ەۋروپا قۇرلىعىنان ەۋرازيا قۇرلىعىنا ويىساتىنى انىق. دەمەك, بۇل «بەلدەۋ جانە جول» جوباعا توپتاسقان ەلدەر ەۋرازيا ءوڭىرىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك گەوساياساتىن ءوزارا كەڭەسىپ, تاتۋلىق, تۇسىنىستىك جانە تەڭ قۇقىقتى قاتىناس ارقىلى شەشۋگە مۇددەلى بولاتىنى ءسوزسىز. قازاق مۇندايدا «قازان اۋزى جوعارى...» دەيدى. قالاي بولعاندا دا قىتاي استاناسىندا وتكەلى وتىرعان – ەكونوميكالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن تالقىلايتىن فورۋمنان كۇتەرىمىز كوپ.
جانگەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
