ويشىلدىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا-اق (1902 ج.) «زامان, شارۋا, مىنەز كۇندە وزگەرەدى» دەگەن بولجام-تۇجىرىمى بۇگىندە جاڭا ءداۋىردىڭ باستى شىندىعىنا اينالىپ وتىر.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا قازىرگى زاماننىڭ سيپاتتى سىن-قاتەرى دە, ەرەكشەلىگى دە ساياسي ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى, بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ جىلدامدىعى دەپ اتاپ كورسەتتى. ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىنداعى الەمنىڭ گەوساياساتىنىڭ ارحيتەكتۋراسى بۇرىنعى حالىقارالىق گەوساياسي بايلانىستاردى تەرىسكە شىعارىپ, كۇشتەردىڭ جاڭاشا توپتاسۋىن, جاڭاشا شوعىرلانۋىن, جاڭاشا جىكتەلىپ, ورنالاسۋىن ۇسىنىپ وتىر. ونى ساياساتتانۋشىلار ۆەستفالدان كەيىنگى, ال ەندى ءبىرى الەمدىك گەگەمونيادان كەيىنگى الەم دەپ سيپاتتايدى.
كوپتەگەن عالىمدار باتىستىڭ الەمدىك ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى جانە قارجى جۇيەسىندەگى باسىمدىعى اياقتالدى, باتىستىق دامۋ ۇلگىلەرى مەن قۇندىلىقتارى ەندى امبەباپتىق سيپاتقا يە ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. راسىندا, دۇنيەنىڭ كوپجۇيەلىلىك جانە مادەني-وركەنيەتتىك الۋانتۇرلىلىگى سىندارلى تۇردە بوي كورسەتۋدە. ونداي تۇجىرىمداردىڭ باستى نەگىزى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەلۋ جىلداي ءومىر ءسۇرىپ, حالىقارالىق ساياساتتىڭ مازمۇنى مەن باعىتىن انىقتاعان ەكى جۇيەلى الەمنىڭ اياقتالىپ, ونىڭ قيىندىلارىندا ەداۋىر كۇش-قۋاتقا يە كوپتەگەن ايماقتىق ورتالىقتاردىڭ پايدا بولۋى. بۇل − جاڭا, ءالى تولىق ءتۇزىلىپ, قالىپتاسىپ, نىعايىپ ۇلگەرمەگەن جۇيە, وتكىر باسەكەلەستىك سيپاتتا, ولاردىڭ بويىندا شيەلەنىستەر, قاۋىپ-قاتەر كوزدەرى جەتكىلىكتى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا كۇشتەردىڭ نازىك تەپە-تەڭدىگىن بۇزۋى, ىدىراتۋى مۇمكىن. الايدا, ولار ناقتى, رەالدى كۇشتەر. ولارمەن ەسەپتەسۋ كەرەك. قازىرگى الەمنىڭ نەگىزگى, شەشۋشى, الەۋەتتى كۇش ورتالىقتارى: ەۋروپالىق وداق, اقش, قىتاي, رەسەي, جاپونيا جانە ءۇندىستان. وسى كۇشتەردىڭ ۇلەسىنە, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا, الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 75 پايىزى, ال قورعانىس سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنىڭ 80 پايىزى تيەسىلى.
باتىس گەوساياساتىنىڭ پاتريارحى زبيگنەۆ بجەزينسكيدىڭ بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىندا باتىس پەن رەسەيدىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىندا باسىلعان «الەمدىك بيلىكتىڭ داعدارىسى جانە اقش, قىتاي مەن رەسەيدىڭ ۇشتىك وداعى» ماقالاسىندا وسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ايقىنداۋشى, اسىرەسە, قىتاي مەملەكەتىنىڭ شەشۋشى ورنىنا نازار اۋدارادى. ز.بجەزينسكي بىلاي دەپ تۇيىندەيدى: «اقش-تىڭ جاھاندىق ىقپالى قىتايمەن قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى. ەگەر قىتايلىقتار اقش-قا قارسى شىقسا, ولار ۇتىلادى, ال اقش قىتايدى كەۋدەدەن يتەرسە, ولار دا ۇتىلىستا بولادى. بۇدان رەسەي دە بەلگىلى ءبىر قورىتىندى شىعارۋى كەرەك».
قازاقستان ءۇشىن وسى ماقالادان تۋاتىن ماڭىزدى قورىتىندى – وسى ءۇش مەملەكەت كەلەشەكتە الەمدىك گەوساياساتتا باستى ويىنشىلار بولىپ قالا بەرەدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىندا وسى الپاۋىتتارمەن دۇرىس انىقتالعان, اسىرەسە, ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن كوپسالالى ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى مەملەكەتتىك مۇددەلەر تۇرعىسىنان ءتيىمدى, نىسانالى, تەگەۋرىندى جۇرگىزسە بۇل, سايىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ تۇبەگەيلى, تەرەڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە ساي كەلەدى. ال بىزگە الەمدىك ساياساتتا بۇدان ءتيىمدى دە ۇتىمدى فورمۋلا جوق.
بۇل ەلدەردىڭ سىرتىندا الەمدىك ساياساتتىڭ باعىتىن انىقتاپ, ساراپتاپ, باعالايتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك جانە الەۋەتتى ايماقتىق, ۇلتتىق مەملەكەتتەر جۇيەسىنە جاتپايتىن ۇلتتاردان ۇستەم دەپ اتالاتىن ۇيىمدار بار. قازاقستان ۇلتتىق, دەربەس مەملەكەت رەتىندە وسىنداي شىرماقتالعان, كۇردەلى, وزگەرمەلى, قايشىلىقتى حالىقارالىق «الەم-جۇيەدە» (ي.ۆاللەرستاين) ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تابۋى, باسەكەگە قابىلەتتى, سوعان جانتالاسا ۇمتىلعان ەلدەردىڭ ساپىنان ۇلتىمىزدىڭ ساپاسى مەن وسكەلەڭ الەۋەت-مۇمكىندىگىنە ساي ورىن الۋى – ستراتەگيالىق ءھام كۇردەلى مىندەت. بەينەلەپ ايتقاندا, دامىعان ەكونوميكالاردىڭ ء«ىشىپ-جەمگە تولى داستارقانىنا» نەمەسە مول ماتەريالدىق-قارجىلىق بايلىعىنا, تەحنولوگيالىق الەۋەتىنە ءبىزدى ەشكىم دە مۇسىركەپ شاقىرماسى اۋەلدەن بەلگىلى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىڭ بۇكىل باسقارۋ جۇيەسىنىڭ, ينتەللەكتۋالدىق كۇشتەردىڭ وداقتاستار مەن ارىپتەستەر ىزدەپ كۇرەسۋى, جانتالاسۋى, يلاندىرۋى, ىلكىمدىلىك پەن يكەمدىلىك كورسەتۋى, تاباندىلىعى كەرەك.
وسى رەتتە اعىلشىننىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, لورد پالمەرستوننىڭ «انگليانىڭ وزگەرمەس وداقتاستارى دا, تۇراقتى جاۋلارى دا جوق. انگليانىڭ تەك ماڭگىلىك مۇددەلەرى عانا بار», دەگەن تاريحي, تالىمدىك ءسوزى قازىرگى قازاقستاننىڭ بيلىك بيىگىندەگى, مەملەكەت, ۇلت مۇددەسىنە بايلانىستى ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلدايتىن ساياسي تۇلعالاردىڭ قاشاندا جادىندا بولسا دەيمىز.
ءناۋبات قاليەۆ,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىن-داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
