ورىستىڭ اتاقتى اقىنى بوريس پاستەرناك ءوز زامانىندا كەڭەس وداعىنىڭ «باس اۋرۋى» بولعانى انىق. 1957 جىلدىڭ كۇزىندە يتاليادا ونىڭ «دوكتور جيۆاگو» رومانى باسىلىپ شىققان سوڭ, كوپ ۇزاماي-اق بۇل شىعارمانىڭ نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلا باستاعان-دى. شىنىندا 1958 جىلدىڭ 23 قازانى كۇنى شۆەتسيا اكادەمياسى پاستەرناكتىڭ ايگىلى سىيلىقتىڭ يەگەرى اتانعانىن جاريالاپ جىبەردى.
ال, شەتەلدىك سىيلىق پەن ماراپاتتارعا كۇدىكپەن قاراپ, استارىنان ساياسات ىزدەيتىن كەڭەس وداعى مۇنى كەشىرسىن بە؟ مۇنى ءوز وتانىنا جاساعان وپاسىزدىق دەپ باعالاعان كەڭەس بيلىگى ب.پاستەرناكتى جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنەن شىعارىپ, بۇكىل ۇگىت-ناسيحات قۇرالدارى, شاش ال دەسە باس الاتىن بيلىكتىڭ ۇردا-جىق قولشوقپارلارى 68 جاستاعى اقىننىڭ نوبەل سىيلىعىنان باس تارتۋى ءۇشىن بار كۇشتەرىن سالدى. كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتى شەتەلدىك سىيلىقتى الماۋى ءتيىس دەگەن ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ قويعان بيلىكتىڭ جازالاۋ «ماشيناسى» پاستەرناكتى تۇرمەگە قاماپ, يتجەككەنگە ايداپ جىبەرۋمەن دە قورقىتتى. تالانتتى اقىندى ايگىلى شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ باعالاپ, اسپانعا كوتەرۋى سول كەزدەگى ەل باسشىسى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ دە اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, بۇل ىسپەن كسرو باس پروكۋرورى رومان رۋدەنكونىڭ ءوزى تىكەلەي اينالىسادى.
رەسەي جازۋشىسى گەورگي پرياحين «تەرگەۋ» اتتى پەساسىندا قۇداي بەرگەن باعى وزىنە سور بولىپ جابىسقان بەلگىلى قالامگەردىڭ قيلى تاعدىرىنىڭ سول ءبىر ءساتىن وتە قاراپايىم تۇردە باياندايدى. بوريس پاستەرناك پەن باس پروكۋروردىڭ سوزبەن تىستەسكەن ديالوگتارى, دۇلەي كۇش پەن تۋما تالانتتىڭ تارتىسۋى, اڭدىسۋى ارقىلى اقىننىڭ اسقاق بەينەسى جارقىراپ, جەكە ءومىرىنىڭ قالتارىس تۇستارى دا ىلەسە ءورىلىپ, كورەرمەنىن ەلىكتىرە جونەلەدى. بۇل شىعارمانى العاش رەت م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى قازاق دراما تەاترى ساحنالاپ, اتىراۋ قالاسىندا وتكەن قويىلىمدى اۆتوردىڭ ءوزى دە تاماشالاعان بولاتىن. قاتتى ريزا بولعانى شىعار, گ.پرياحين تەاتردى ماسكەۋگە شاقىرىپ, قويىلىمدى ەشقانداي اۋدارماسىز تازا قازاق تىلىندە قويۋدى ءوتىنىپتى.
ماسكەۋ – ۇلكەن مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورتالىعى عوي. قالاداعى 170-تەن استام تەاتردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك وتە جوعارى. سونىڭ ىشىندە «مودەرن تەاترى» بۇرىننان ءوز كورەرمەنىن قالىپتاستىرىپ, ساحناسىنىڭ ءتورى سپەكتاكلدەن بوسامايتىن ونەر شاڭىراعى. تەاتر باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر كۇندە ەكى, كەيدە ءۇش سپەكتاكلگە دەيىن قويىلادى. بيلەت قۇنى 5-7 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. الدىن الا تاپسىرىس بەرىپ قويماساڭىز, بيلەت تابۋ وتە قيىن.
ماسكەۋ ساپارىندا اتىراۋ تەاترىنىڭ ۇجىمىن ەكى ءماسەلە مازالادى. ءبىرىنشىسى – جەرگىلىكتى حالىق قازاق تىلىندەگى قويىلىمدى قابىلداي الا ما, ەكىنشىسى – زال كورەرمەنگە تولا ما دەگەن سۇراق. ارينە, وسى ەلدەگى قازاق قاۋىمداستىعى دا بۇل ىسكە قۇلشىنا كىرىسىپ, رەسەي استاناسىندا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ ءبىرازىن قۇلاعدار ەتىپ ۇلگەرىپتى. سوندىقتان بولار سپەكتاكل باستالار كەزدە تەاتر الدى وسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنا, تىرشىلىگى وسى كونە قالامەن بايلانىسقان قاراكوز باۋىرلارىمىزعا تولىپ كەتتى. بۇل ءبىر جاعى تۋعان جەرگە, ەلگە, تىلگە, ونەرگە دەگەن ساعىنىش, ادالدىق ەكەنى انىق. ال, الدىڭعى قاتارلارعا جايعاسقان تەاتردىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرى, ماسكەۋلىك تۇرعىندار الدىن الا تاراتىلعان اۋدارما قاعازدارعا شۇقشيىپ جاتتى. «مودەرن تەاترى» باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇراقتى كورەرمەندەر بۇل سپەكتاكلدىڭ قىسقاشا ستسەناريىن الدىن الا وقىپ-ءبىلىپ العان. ياعني, بۇلاردى رەجيسسەردىڭ ساحناداعى شەشىمى مەن اكتەرلاردىڭ شەبەرلىگى كوبىرەك قىزىقتىراتىن كورىنەدى.
بىردەن كوزگە ۇرعان نارسە, سپەكتاكلدە وقيعا تەز ءوربىپ, ساحنالىق كورىنىستەر تەز-تەز اۋىسىپ, ءا دەگەننەن-اق كورەرمەنىن ىلەستىرىپ الىپ كەتەدى. قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى جانات تەلتاەۆ. باستى ءرولدى سومداعان اسىلبەك بادەل, پروكۋرور ءرولىن ويناعان داستان پىشانوۆ, پاستەرناكتىڭ ايەلى مەن كوڭىلدەسىنىڭ رولىندەگى انەتا باەتوۆا جانە گاۋحار قابيەۆا ورىس كورەرمەنىنىڭ الدىندا ەشقانداي اسىپ-ساسپاستان, ميزانستسەنالاردا ەمىن-ەركىن سەزىنىپ, ءوز مىندەتتەرىن شەبەرلىكپەن ورىنداي ءبىلدى. اسىرەسە, ەلتاي شامانوۆ ويناعان كۋزميچ ءرولى ءوزىنىڭ شىنايىلىعىمەن كورەرمەننىڭ ريزاشىلىعىن تۋعىزدى. قىزدىڭ قوس بۇرىمىنداي ءبىر-بىرىمەن قاتار ورىلگەن پروكۋروردىڭ كابينەتى مەن قاراپايىم ۇيدەگى ەكى وقيعا الما-كەزەك اۋىسىپ, ءساتى كەلگەندە كەيىپكەرلەردىڭ بارلىعى تەرگەۋ ورىندىعىنا وتىرىپ, ءوز شىندىقتارىن ايتىپ شىعادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە اقيقات جەڭدى, بىراق, جاۋىزدىق ءبارىبىر جالعاسىپ جاتىر.
شىنىندا سپەكتاكلدىڭ ءساتتى شىققانى كورەرمەن قاۋىم-نىڭ ىستىق ىقىلاسىنان, ۇزاق ۋاقىت قول شاپالاقتاپ, قوشەمەت كورسەتكەنىنەن انىق اڭعارىلىپ تۇردى. كورەرمەن بوپ كەلگەن بۇرىنعى ەلشى راميز ابۋتالىبوۆ, ادەبيەتشى ومار ايشاح جانە باسقا دا ماسكەۋلىك تۇرعىندار بۇگىنگى قويىلىم جونىندە جىلى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. «بۇل پەسا وسىمەن ەكىنشى مارتە قويىلىپ جاتىر. الداعى كەزدە ءالى دە تولىعا تۇسەتىنىنە سەنىمىمىز مول. قويىلىمدا ۇزاق-سونار اڭگىمە, مەزى قىلاتىن كورىنىستەر جوق. ءبارى ناقتى ءارى تۇسىنىكتى. وقيعا تەز ءوربيدى. ماسكەۋ تورىندە قويىلعان بۇل سپەكتاكل ەكى ەلدىڭ مىزعىماس دوستىعىنىڭ دا ايقىن كورىنىسى. ءبىز قازاق تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىن اسىعا كۇتەتىن بولامىز» دەيدى ولار.
م.وتەمىس ۇلى تەاترىنىڭ ديرەكتورى بەرىك جامەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ونەر ۇجىمىنىڭ گاسترولدىك ساپارى ماسكەۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. الداعى ۋاقىتتا تەاتر قىرىم, تۇركيا ساحنالارىندا ونەر كورسەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
راحىمجان وتارباەۆ, جازۋشى, اتىراۋ وبلىستىق تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى:
– اقىننىڭ تراگەدياسى كەز كەلگەن حالىقتىڭ تاريحىندا كەزدەسەدى. بۇل پەسادا وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارداعى ناۋبەت, سول كەزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي جاقسى كورسەتىلىپ, ادام پسيحولوگياسى اشىلادى. گ.ءپرياحيننىڭ بۇل اڭگىمەسىن وقىپ, ۇناتىپ, تەاترعا ساحنالاۋعا ۇسىنىس بەرگەن ءوزىم ەدىم. تولەگەن بەرىشباي مەن ءاليا داۋلەتباەۆا اڭگىمەنى قازاقشاعا اۋدارىپ شىقتى. اتىراۋدا قويىلعان سپەكتاكلدە پرياحين تەبىرەنىپ, كوزىنە جاس الدى. شىنىندا بۇل ادامنىڭ جان-جۇيەسىن بوساتىپ, رۋح بەرەتىن شىعارما. ماسكەۋ تورىندە وتكەن بۇل قويىلىمعا كورەرمەندەر وتە جاقسى باعا بەرىپ جاتىر. ءبىر جاعى بۇل ساپار تەاتر اكتەرلارىنىڭ شەبەرلىكتەرىن دە شىڭداپ, تاجىريبەلەرىن ارتتىرعانى انىق. ۇنەمى ءبىر قازاندا قايناي
بەرۋگە دە بولمايدى عوي. اتىراۋ تەاترى بۇعان دەيىن كايردە ونەر كورسەتىپ, گران-ءپريدى جەڭىپ العان. ونەردە شەكارا جوق. قاي ەلدە, قاي تىلدە قويساڭ دا, شىن ىقىلاس تانىتقان ادام ءبارىن تۇسىنەدى.
گەورگي پرياحين, جازۋشى:
– وسى قويىلىمعا كوپتەگەن دوستارىمدى شاقىردىم. ولارعا سپەكتاكل قازاق تىلىندە بولاتىنىن دا بىردەن ايتتىم. كەلدى, كوردى. ريزا بولدى. شىنىندا ءوز باسىم ساحناداعى
ءارتىستىڭ ءاربىر قيمىل-قوزعالىسىنان اق وقيعا قاي جەرىنە كەلگەنىن, نە ايتىپ تۇرعانىن سەزىپ وتىردىم. سول سياقتى دوستارىم دا مەنىڭ اڭگىمەمدى وقىعان, ءاربىر ءساتىن جاقسى بىلەدى. ەڭ باستىسى, پاستەرناكتىڭ قازاق تىلىندە سويلەگەنىنە قاتتى قۋاندىم. تەاتردىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى. رەجيسسەردىڭ شەشىمى دە وتە ءساتتى شىققان.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا –ماسكەۋ – استانا
