ءبىرى – امانكەلدى باتىردىڭ سايىپقىران ساربازى بولعان, ەكىنشىسى –ارقالىق قالاسىنىڭ العاشقى قازىعىن قاققان ون التىنشى جىلدىڭ وت-جالىنىندا امانكەلدى يمانوۆتىڭ ەرجۇرەك ساربازى, اتاقتى مەرگەندەرىنىڭ ءبىرى نازاربەك ادىرباي ۇلى بولعان ەكەن. كوتەرىلىسشىلەر ساپىنا كەلىپ قوسىلعان كەزدە نازاربەك 27 جاستا بولسا كەرەك. تورعاي ۋەزىندە ەكى كلاستىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قورعاسىنداعى اعىلشىن زاۋىتىندا بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەگەندىكتەن كوكىرەك كوزى دە اشىق. زاۋىت ۇستاسىنا ەكى مىلتىق سوقتىرىپ الىپ, ابدىعاپپار حان مەن ساردار امانكەلدىنىڭ قوسىنىنان تابىلدى دەيدى. ايگىلى مىڭباسىلار كەيكى, وتەن, قوسجانداردىڭ قاتارىندا بولادى. ءارى مەرگەن, ءارى باتىر, جاس جىگىت كۇيىك, دوعال, جوسالىداعى سوعىستاردا ەرەكشە ەرلىك كورسەتەدى. ساردار ونىڭ قاسىنا ءجۇز سارباز قوسىپ بەرىپ, شولعىنعا شىعارىپ, تالاي قيىن تاپسىرمالار جۇكتەيدى. جاس قىراننىڭ جازالاۋشىلار جاساعىمەن بولعان شايقاستا قازا تاپقانىن ەستىگەن امانكەلدى باتىر «بىرگە ولەتىن سەرىگىم وسى بولار دەپ ويلايتىن ەدىم, اتتەگەن-اي!» دەپ قاتتى قامىعىپتى. سودان 1917 جىلعى اقپاندا اۋىلىنا ارنايى بارىپ, ونىڭ شەيىت بولعانىن شەشەسىنە ەستىرتىپ, كوڭىل ايتادى. كەيىن ۇلىنىڭ سۇيەگىن جەتكىزىپ, ول اكەسى ادىربايدىڭ قاسىنا جەرلەنەدى. تورعايدىڭ شاكارىمى اتانعان ۇلكەن تۇلعا, ءىرى اقىن فايزوللا يشان ساتىبالدى ۇلىنىڭ «داۋىلدا ۇشقان جاس قىران» داستانى جاس باتىردىڭ رۋحىنا ارناپ مۇسىندەلگەن بىردەن-ءبىر ەسكەرتكىش جانە ەرلىگىنىڭ العاش حاتقا تۇسكەن ايعاعى. مىنە, وسىنداي ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن جان قيعان باتىر سارباز نازاربەكتىڭ ەسىمى قاستەرلەنۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. بىراق, ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ اتى-ءجونى تورعاي كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمىندە دە جوق كورىنەدى. بوزداقتىڭ ەسىمى ارقالىق قالاسىنىڭ مۇراجايىنان جانە امانكەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى امانكەلدى يمانوۆ مۇراجايىنان لايىقتى ورىن السا دەگەن تىلەك بار. ءارى امانكەلدى كەنتىنىڭ ءبىر كوشەسىنە نازاربەك ادىرباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلسە, ارۋاق رازى بولىپ, رۋحى شاتتانار ەدى. امانكەلدى ساربازىنىڭ تۋعان ءىنىسى دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى دا اكەدەن التى ايلىعىندا, قامقور اعادان جەتى جاسىندا ايىرىلىپ, اناسى بوزجەتكەننەن وتىز ەكىنىڭ ناۋبەتىندە كوز جازىپ, تاۋقىمەتتى كوپ كورەدى, تاعدىر تەزىندە شىڭدالادى. 1932 جىلى تاشكەنت قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. ونى بىتىرگەن سوڭ شىرشىق قۇرىلىسىنا جولداما الادى. تاسقالاۋشىلىقتان باستاپ, كوپ ۇزاماي قۇرىلىسشىلاردىڭ بريگاديرى بولادى. اشارشىلىققا ۇشىراپ, تارىداي شاشىراپ كەتكەن تورعايداعى اعايىنداردى جۇمىسقا تۇرعىزىپ, ريزىق-نەسىبەسىنە جول اشادى. دۇيسەنبەكتىڭ بريگاداسى ءۇستى-ۇستىنە تولىعىپ, وزات قۇرىلىسشى رەتىندە بۇكىل وزبەكستان بويىنشا اتاققا شىعادى. بايىپتاپ قاراساق, د.ادىرباي ۇلى قازاقتان شىققان العاشقى كاسىبي قۇرىلىسشى ەكەن-اۋ. 1936 جىلى ءالىبي جانگەلديننىڭ سەپتەسۋى ارقاسىندا بەس ۆاگونعا ارتىنىپ-تارتىنعان 42 وتباسى, كۇللى بريگاداسىمەن ەلگە قايتىپ, اقمولاعا كوشىپ كەلۋى دە اڭىز بولعان ەرلىگى ەدى. ءسويتىپ, دۇيسەنبەك ادىرباەۆتىڭ قازاق تەمىر جولىنداعى العاشقى ۇلتتىق قۇرىلىسشى كادرى رەتىندەگى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جەمىستى قىزمەتى باستالادى. ونىڭ ىسىلعان بريگاداسى اقمولا, بۋراباي كۋرورتى, تايىنشا, قىزىلجار ستانسالارىندا جاۋاپتى نىساندار مەن تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزادى. بريگادا 1940 جىلى اتاقتى اقمولا-قارتالى تەمىر جول بويىنىڭ قۇرىلىسىنا شاقىرىلادى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقمولا-قارتالى تەمىر جولى ەڭبەك مايدانى بولىپ جاريالانادى. 1948 جىلعا دەيىن 680 شاقىرىمدىق تەمىر جول توسەپ, ستانسالار مەن كوپىرلەر, دەپو سالادى. بريگاداسىمەن بىرگە دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى ۇلكەن ابىرويعا جەتەدى. ال 1955 جىلدىڭ قىركۇيەگى دۇيسەكەڭ ءۇشىن تاريحي ءسات بولعانى راس. امانكەلدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.بودامباەۆ, ەكسپەديتسيانىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى م.بۇركىتوۆ جانە دۇيسەنبەك ادىرباەۆ ۇشەۋى بولاشاق ارقالىق قالاسىنىڭ ورنىن بەلگىلەپ, العاشقى قازىعىن قاقتى. سول جەردە دۇيسەكەڭنىڭ بريگاداسى سالعان العاشقى ءتورت ءۇي بوي كوتەردى. زەينەتكە شىققان كەزىندە دە عيبراتتى, سالاماتتى ىستەردىڭ باسى-قاسىنان تابىلدى. ءوزى قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان ارقالىقتا مەشىت اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. ال 1990 جىلى تورعاي وبلىسى قايتا شاڭىراق كوتەرگەندە ايماققا كەلگەن ەلباسىن ۇشاقتان قارسى العان توپتىڭ ىشىندە تورعاي حالقىنىڭ ارمان-تىلەگىن جەتكىزىپ, اق باتا بەرگەن ابىز اقساقال دا دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى بولاتىن. مۇنداي ونەگەنى ۇمىتۋعا بولا ما؟ ءوزى العاشقى قازىعىن قاعىپ, باستاپ سالعان ارقالىقتىڭ ءبىر كوشەسى وسى كىسىنىڭ اتىنا نەگە بەرىلمەسكە؟ مۇراجايىن دا نەگە ۇلىقتاماسقا؟ قۇرمەتتى تەمىرجولشىسىن ارداقتاۋدان قازاقستان تەمىر جولى مەكەمەسى دە سىرت قالماعانى دۇرىس-اۋ. ءيا, قازاققا قىزمەت ەتكەن ادىربايدىڭ قوس قىرانى تۋعان ەلى مەن جەرىندە قۇرمەتكە لايىقتى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
