جۇمىسپەن, تۇرعىن ۇيمەن قامتۋدىڭ جاڭا قىرلارى

پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەزەكتى ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلباسىنىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر قارالدى. سونىڭ ءبىرى حالىقتىڭ ەڭبەكپەن ءوز بەتىنشە شۇعىلداناتىن, جۇمىسسىز جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن توپتارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسى بولدى. اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامانىڭ ازىرلەن­گەن­دىگىن ايتا كەلىپ, ونىڭ با­عىتتارى تۋرالى بايانداپ بەردى. ول باعدارلاماعا نەگىزىنەن العان­دا اۋىل حالقى تارتىلماق. سونىڭ ىشىندە جاستار جاعدايىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرىلەتىن بولادى. باع­دارلاما «ەڭبەكپەن قامتۋ-2020» دەپ اتالادى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىنەن العاندا ءۇش باعىت بويىنشا ورايلاستىرىلعان. ءبىرىنشى, جوعارىداعى توپتارعا جاتاتىن ازاماتتاردى وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى ورنى بويىنشا جۇ­مىس­قا تارتۋ كوزدەلەدى. ءبىرىنشى كە­زەكتە ولاردى قايتا دايارلىقتان وتكىزىپ, جاڭا ماماندىق بەرۋ, ولار­دىڭ جەكە ىستەرىن ۇيىمداس­تى­رۋعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلە­لە­رى قاراستىرىلادى. ەكىنشى, تۇرعىلىقتى ورنى بوي­ىنشا مۇنداي مۇمكىندىك بول­ماعان جاعدايدا ولاردى ءوز ەرىكتەرى بويىنشا ەكونوميكاسى العا باس­قان باسقا وڭىرلەرگە كوشىرۋ ماسەلەسى كوزدەلەدى. وعان كەلىسىم بولماعان جاعدايدا ۇتقىر توپ­تاردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى باس­قا جەرلەرگە بارىپ-كەلىپ جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. وسى رەتتە ەلىمىزدە جۇزەگە اسى­رىلۋ ۇستىندەگى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىمەن وسى شارۋانى ورايلاس جۇرگىزۋ ەسكەرىلگەن. ياعني, جاڭادان ىسكە قوسىلعان جوبا­لارعا, ەلىمىزدەگى اشىلۋ ۇستىندەگى فابريكالار مەن زاۋىتتارعا, باس­قا دا كاسىپورىندارعا جۇمىس­سىز­دار مەن الەۋمەتتىك از قامتىلعان توپتاردى تارتۋ ءىسى ويلاستى­رىلۋدا. باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعى­تى – اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى جان­داندىرۋ, وسى ارقىلى تۇرعى­لىق­تى جەردەن جاڭا كاسىپ كوزدەرىن اشۋ بولىپ تابىلادى. بۇعان ءمۇم­كىندىك بولماعان جاعدايدا كورشى اۋدانداردان جۇمىس كوزدەرى قا­راس­تىرىلىپ, ازاماتتار ۆاحتالىق ءادىس بويىنشا جۇمىسقا تارتى­لا­دى. حالىقتىڭ اتالعان باعدار­لا­ما­عا قاتىساتىن توپتارىن ايقىن­داۋ نەگىزىنەن جەرگىلىكتى اكىم­دىك­تەرگە, سونىڭ ىشىندە, اۋدان اكىم­دە­رىنە جۇكتەلمەك. ونداي توپتار­عا جاتاتىن ازاماتتاردى ايقىن­داۋ­دىڭ ءبىر ءتارتىبى بەلگىلەنەتىن بولادى. ماسەلەن, تا­بىس­تارى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ادام­دارعا, اسىرەسە, جاستارعا ەرەك­شە نازار اۋدارىلماق. ولار باعدار­لاماعا قاتىسۋعا كەلىسىم بەرگەن جاعدايدا ءوزارا الەۋمەتتىك كەلى­سىم-شارتى جاسالىنادى. بۇل كەلىسىم-شارت باعدارلاماعا قاتى­سۋشىعا بىرقاتار الەۋمەتتىك جە­ڭىل­دىك الۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا سونداي مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى رەتىندە شاعىن نەسيە بەرىلەتىندىگىن اي­تىپ ءوتتى. ول نەسيە كولەمى 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپايتىن ءمول­شەر­دە ەڭ ءارى كەتكەندە 5 جىل مەرزىمگە بەرىلەدى. وعان ازامات جاڭا بار­عان جەرىنەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الا الادى. سونداي-اق ءىس باستاۋ, كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ ماقسا­تىندا دا بولىنەتىن قارجى كوزدەرى دە بولادى. باعدارلاما بيىلعى جىلى پي­لوتتىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلا باستاماق. مۇنان كەيىنگى كەزەڭ 2012-2015 جىلداردى قامتيدى. ءۇشىنشى كەزەڭ 2015-2020 جىل­دار­دىڭ ارالىعى. باعدارلامانى ءجۇ­زەگە اسىرۋداعى نەگىزگى وپەراتور ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بولىپ تابى­لادى. باعدارلاما قاجەتتى قار­جى­مەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوز سوزىندە كارىم ءماسىموۆ اتالعان مينيسترلىككە باعدارلاما قابىل­دانعاننان كەيىن بارلىق ىلەسپە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجات­تار­دى قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە ءازىر­لەۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنە اتالعان ماسەلەنى حالىق­قا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىس­تاردى جۇرگىزۋدى جۇكتەدى. سونداي-اق, وسى وتىرىستا ەل­باسىنىڭ «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە بەرگەن تاپسىرما­سىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي رى­نو­گىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ازا­ماتتاردى قولجەتىمدى نەعۇرلىم ارزانىراق تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ءجو­نىندە ءما­سە­لە دە قارالدى. وسى ءما­سەلە بوي­ىنشا بايانداما جاسا­عان قۇ­رىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماقساتىندا جاڭا باعدارلاما ءازىر­لەنىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. وسى باعدارلاما بويىنشا مىناداي ءما­سەلەلەر ەسكەرىلگەن. ءبىرىنشى. ەندىگى كەزەكتە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيە­سىنىڭ الە­ۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, كرەديتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسى قولعا الىناتىن بولادى. وسى ماقساتتا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى اتالعان باعدارلا­ماعا قاتىسۋ ءمۇم­كىندىگى بار ازا­ماتتاردى انىق­تاپ, ولارعا ءتيىستى نەسيە ءبولۋ ءجو­نىندە كەلىسىم-شارت­تار جاساي­تىن بولادى. وس­ىن­داي كەلىسىم-شارتى بار ازامات­تاردىڭ ءتىزىمىن جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندارعا جىبەرەدى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن كرەديتتىك قارجىنى پاي­دالانا وتى­رىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءىسىن ۇيىمداستىرادى. ول ۇيلەر نەگىزىنەن العاندا باعاسى جىلجى­ماي­تىن م ۇلىك رىنوگىن­دا­عىدان ارزا­نىراق بولىپ كەلۋى ءتيىس. الدىن-الا مالىمەتتەر بويىن­شا ءۇشىنشى سىنىپقا جاتقىزىلا­تىن مۇنداي ۇيلەردىڭ باعاسى ار­زانىراق بولا­دى. جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار وسىنداي ءۇيدى سالىپ بول­عان­نان كەيىن بانك سا­لىم­شىلارمەن ساتىپ الۋ-ساتۋ شارت­تارىن جاسا­سادى. ءوز كەزەگىندە سالىمشى قا­بىلداۋ-تاپسىرۋ اكتىسى بويىنشا پاتەردى قابىلداپ العاننان كەيىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانعا سا­لىنعان تۇرعىن ءۇي ءۇشىن ءتيىستى قارجىنى اۋدا­رادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان وسى ارقىلى رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ونگەن كرەديتتى وتەيدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قا­زىرگى كۇنى وسىنداي پاتەرلەردى ىق­تيمال ساتىپ الۋشىلاردىڭ سانى شامامەن العاندا 17 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر. ال اتالعان باعدار­لاما بويىنشا 4 مىڭ پاتەر سا­لىناتىندىعىن ەسەپكە الاتىن بولساق, مۇنداي ۇيلەرگە سۇرانىس­تىڭ بولاتىندىعى ايقىن. 2011-2012 جىلدار ىشىندە وسى كەستە بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىن جانداندىرۋعا 40 ميلليارد تەڭگە قاجەت ەتىلمەك. وسى­عان شامامەن العاندا 300 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن كرەديتتىك تۇرعىن ۇيلەر سالىنادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جان­دان­دىرۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى قور­لان­دىرۋ, وسى ارقىلى اتالعان بانك­تەردى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جاندان­دى­رۋ باعدارلاماسىنا تارتۋ. اتالعان ماسەلەگە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى­نىڭ قاتىساتىندىعى بەلگىلى بول­دى. قور ءوز ەسەبىنەن بانكتەرگە تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 50 پايىز مولشەرىندە كرەديتتىك قارجى ۇسىناتىن بولا­دى. قالعان 50 پايىزدى بانكتەر ءوز ەسەبىنەن قاراستىرۋى ءتيىس. بۇل قارجىلار اتالعان قۇرىلىمدارعا حالىقتىڭ يپوتەكاعا الاتىن نەسيە قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن وتە­لەتىن بولادى. وسى جۇيەنى ءتيىمدى جاعدايدا ىسكە قوسۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باستالعاننان كەيىن كوپ وتپەي-اق اتالعان باعدار­لا­ماعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن ازا­ماتتارعا يپوتەكا بەرىلە باستاي­دى. مۇنداي ۇيلەردىڭ ساتۋ باعا­سىنا شەكتەۋ قويىلادى. ياعني, حا­لىققا نەعۇرلىم ارزانىراق ءتۇسۋى ەسكەرىلەدى. ماسەلەن, تولىق ينف­راقۇرىلىممەن سالىنعان ءۇشىنشى سىنىپتى ءۇيدىڭ ءار شارشى مەترى­نىڭ باعاسى 150 مىڭ تەڭگەدەن, ەك­ىنشى سىنىپتى ءۇيدىڭ شارشى مەت­رىنىڭ باعاسى 170 مىڭ تەڭگە­دەن اسپاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وت­ىر. حالىققا بەرىلەتىن يپوتە­كا­نىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى «سام­ۇر­ىق-قازىنا» قورى مەن بانك­­تەردىڭ شىعىندارى مەن ءمۇد­دەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 11 پايىزدان اس­پاي­تىن­داي بولۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالدى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءما­سىموۆ وسى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ءالى دە پىسىقتاي ءتۇسۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, وعان ءبىر اپتا ۋاقىت ءبولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بارلىق ماسەلە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. سونداي-اق, وسى وتىرىستا ەل­باسىنىڭ تاپسىرمالارىنان تۋىن­داي­تىن باسقا دا ماسەلەلەر قاراس­تىرىلدى. سۇڭعات ءالىپباي.