ەل قۋاتىنىڭ الەۋەتتى نەگىزى

كەشە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى مەن «قازمۇنايگاز» ۇك» اق-تىڭ كەڭەي­تىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى جانە ەكونوميكامىزدىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ءىرى كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. مينيسترلىكتىڭ 2010 جىلعى جۇ­مىستارىنىڭ قورىتىندىلارى سارالانىپ, 2011 جىلعى مىندەتتەرى ايقىندالعان القا ماجىلىسىندە مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ بايانداما جاسادى. ەلىمىزدە وتكەن جىلى 79,7 ميلليون تون­نا مۇناي جانە گاز كوندەنساتى ءوندىرىلدى. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4,2 پايىزعا ار­تىق. مۇناي بويىنشا ەلىمىزدىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتى 71,2 ميلليون تون­نانى قۇراپ, 2009 جىلعى جال­پى كورسەتكىشتەن 4,5 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. بايانداماشى اتاپ كور­سەتكەندەي, ەلىمىز بويىنشا مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ كولەمىن جىلدان-جىلعا كوبەيتۋ ءۇردىسى جانە الەم­دىك رىنوكتا بۇل قۋات شيكىزات­تارىنا دەگەن باعانىڭ ارتۋى ەكونوميكالىق تابىسىمىز كوبە­ي­ىپ, ەل بيۋدجەتىنىڭ تولىعۋىنا ەرەك­­شە ىقپال ەتۋدە. مۇناي ەكسپورتتاۋ باعىتتارى نەگىزىنەن ءۇش ءىرى قۇبىر جول­دا­رىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايت­قاندا, وتكەن جىلى سىرتقى رىنوكقا شىعارىلعان مۇنايدىڭ 40,2 پايىزى كتك, 21,5 پايىزى اتىراۋ-سامارا, 14,2 پايىزى اتاسۋ-الاشانكوۋ قۇبىر جولدارى­مەن جونەلتىلدى. قازىرگى تاڭدا مي­نيسترلىكتىڭ الدىندا تۇرعان باس­تى مىندەتتەردىڭ ءبىرى وتاندىق ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن شيكى مۇنايمەن قاناعاتتاندىرۋ جانە مۇ­ناي ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى رى­نوك سۇرانىسىن بارىنشا تولىق قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي ءوڭ­دەۋ زاۋىتى 13,7 ميلليون توننا شيكى مۇناي وڭدەپ, 2009 جىلمەن سا­لىستىرعاندا, 12,8 پايىزعا ارت­تىردى. مۇناي ونىمدەرى تۇرلەرى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى دە 2009 جىلعى 7,3 پايىزدان 2010 جىلى 31,1 پا­يىزعا ءوستى. مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى وتكەن جىلى ىشكى رىنوكتىڭ جا­نار-جاعارماي ونىمدەرىنە دەگەن سۇ­رانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ, بۇل ونىمدەر باعاسىنىڭ الىپ­­ساتارلار تاراپىنان نەگىزسىز قىمباتتاتۋىنا جول بەرمەدى. 2­010-2011 جىلداردىڭ قىس ماۋ­سى­مى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ بار­لىق الەۋمەتتىك-وندىرىستىك نىسان­دا­رىنا قاجەتتى وتىن تۇرلەرى ارزانداتىلعان باعامەن بوساتىل­دى. ىشكى رىنوكتاعى مۇناي ونىمدەرى باعاسىنىڭ تۇراقتىلى­عىن ساقتاۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى وبلىستارعا 1 696,3 مىڭ تون­نا اي-92/93 ماركالى بەنزينى, 1 010,9 مىڭ توننا اي-80 مار­كا­لى بەنزينى, 2 651,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنى شەكتەلگەن باعامەن جونەلتىلدى. 2010-2011 جىلداردىڭ كۇز-قىس ايلارىنداعى جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە الەۋمەتتىك-وندىرىستىك نى­سانداردى وتىنمەن جابدىقتاۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىكتەرىنە ءاربىر تونناسىنىڭ باعاسى 32 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن 339,4 مىڭ توننا مازۋت بوساتىلدى. سول سي­ياقتى وتكەن جىلدىڭ كۇزگى وراق جۇمىستارىن ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار­لا­رىن وندىرۋشىلەرگە 738 مىڭ توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنىن بولسە, وسى ءونىم ءتۇرىن ساتاتىن باسقا وپەراتورلار اۋىلشا­رۋا­شى­لىق تاۋارلارىن ءوندى­رۋشى­لەر­گە قا­جەتتى قوسىمشا كولەمدەگى ديزەل وتىنىن ءاربىر ءليترىن 62 تەڭ­گە­دەن, ياعني رىنوكتىق باعادان 5-7 تەڭ­گەگە ارزان ساتتى. سونداي-اق, جەم-ءشوپ قورىن دايىنداۋ ماۋ­سى­مىندا اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە 36,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ارزان­دا­تىلعان باعامەن بەرىلدى. الدىن-الا بەلگىلى بولعان دەرەكتەر بويىنشا, 2010 جىلى رەس­پۋبليكامىزدا 37,4 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وندىرىلگەن. وسى مەرزىمدە 21,1 ميلليارد تەكشە مەتر تا­ۋارلى گاز ءوندىرىلىپ, بۇل كور­سەت­كىش 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,1 پايىزعا ارتقان. ەسەپتى مەرزىمدە ەلىمىزدىڭ گاز تاراتۋ جۇيەسىن دا­مىتۋ جانە ەلدى مەكەندەردى تا­بيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ نى­ساندارىن سالۋ ءۇشىن رەس­پۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن 12,1 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. مينيس­تر­لىكتىڭ ەسەپتى كەزەڭدە اتقارعان جۇ­مىستارىن ايتا كەلىپ ساۋات مىڭ­باەۆ 2010-2014 جىلدارعا ارنال­عان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ جانە قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ شەڭبەرىندە زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان جا­ڭا مۇناي-حيميا ءوندىرىسىن قالىپ­تاستىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىرى جوبالاردىڭ قولعا الىنعانىن اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە اتىراۋ وب­لىسىنداعى بىرىڭعاي گاز-حيميا كەشەنىنىڭ, اقتاۋ پلاستيكالىق ماس­سا زاۋىتىندا بيتۋم شىعارۋ ءوندىرىسىنىڭ جانە حوش ءيىستى كومىر- سۋتەگىن ءوندىرۋ جونىندەگى كەشەن­نىڭ قۇرىلىستارى جوبالاۋ جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ساراپتاۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ, قازىرگى كەزدە بۇل ءىرى نىسانداردا قۇرىلىس جۇ­مىستارى باستالىپ كەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ەسەپتى كەزەڭدە بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ قۇ­رىلىسىن سالۋ جونىندەگى دايىن­دىق جۇمىستارى جان-جاقتى ءجۇر­گىزىلىپ, 2010 جىلعى 21 جەلتوق­ساندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندەگى 80 ءىرى جو­بانى ىسكە قوسقان كەزدە بۇل گاز قۇ­بىرى جوباسىن دا ىسكە قوستى. القا ماجىلىسىندە «قاز­مۇ­ناي­گاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين قو­سىمشا بايانداما جاساپ, ەلىمىز­دىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيانىڭ وتكەن جىلى اتقار­عان جۇمىستارىنىڭ ەسەبىن بەرىپ, 2011 جىلى الدا تۇرعان مىندەتتەرى تۋرالى باياندادى. باسقارما توراعاسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, كوم­پانيا ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى كەن ورىندارىندا عانا ەمەس, سو­نىمەن بىرگە شەت ەلدەردەگى مۇناي كەنىشتەرىندەگى ءوز ۇلەستەرىن ارت­تىرا باستاعان. ماسەلەن, سول­تۇس­تىك تەڭىزدەگى مۇناي كەنىشتەرىندە «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ ۇلەس سالماعى ەداۋىر ارتتىرىلىپ, يرانداعى اكاس مۇناي كەن ور­نىنىڭ 37,5 پايىز مولشەرىن يەلەنگەن. مۇناي تاسىمالداۋ ماق­ساتىندا كتك كونسورتسيۋمىمەن تا­سىمال مولشەرىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا كەلىسىم-شارتقا قول قو­يى­لىپ, «بەينەۋ-بوزوي» گاز قۇبى­رى باعىتى بويىنشا قىتاي كا­سىپورىندارىمەن ءتيىستى كەلىسىمدەر جاسالعان. وتكەن جىلى كومپانيا مۇناي ءوندىرۋ, تاسىمالداۋ جانە وڭدەۋ سالالارى بويىنشا بەلگىلەنگەن بارلىق جوسپاردى وي­داعىداي ورىنداعان. بيتۋم جانە اۋە كەمەلەرىنە ارنالعان بەنزين شىعارۋ كولەمى ارتتىرىلعان. كومپانيا باسشىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ەسەپتى كەزەڭدەگى كوم­پانيانىڭ تازا پايداسى 284 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. ءوندىرىس تيىمدىلىگى 12 پايىزعا, ەڭبەك ءونىم­دىلىگى 14 پايىزعا ارتقان. 2011 جىلى كومپانيانىڭ الدىندا تۇر­عان نەگىزگى مىندەت مۇناي ءوندىرۋ شىعىندارىن كەمىتۋ بولىپ تابى­لادى. مۇناي وندىرۋگە جۇم­سا­لاتىن شىعىن تۇرعىسىنان كەلگەندە, ءبىز رەسەيدەن الدەقايدا ارت­تا قالىپ كەلەمىز. بۇگىنگى تاڭدا كومپانيا ەلىمىز­دىڭ 9 وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن تابيعي گازبەن جابدىقتاپ كەلەدى. 2011 جىلى ىشكى رىنوكقا بەرىلەتىن گاز كولەمىن 1 ميلليارد تەكشە مەترگە ارتتىرىپ, 9 ميلليارد تەك­­شە مەترگە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. 2010 جىلى كومپانيا كا­سىپ­ورىندارى ءوندىرىس قاجەتى ءۇشىن 1 تريلليون 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن ساتىپ السا, ونىڭ 51 پايىزى وتاندىق تاۋار شى­عارۋ­شىلاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. القا ءماجىلىسىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قورىتىن­دىلاپ, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكو­نوميكالىق سالانىڭ الدا تۇرعان مىندەتتەرىن سارالادى. ۇكىمەت باس­شىسى ءوز سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇنى كەشە جاريا ەتىلگەن جولداۋىنىڭ ما­ڭىزىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ەل ءومىرىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ جولدارىن ايقىنداپ بەرگەن قۇجات ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. كارىم ءما­سىموۆ مۇناي جانە گاز مينيسترىنە جانە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باس­شىسىنا قازاقستان قاتىساتىن بارلىق ءىرى جوبالاردا مەملەكەت ءمۇد­دەسىن بارىنشا قورعاۋدى تاپ­سىردى. قازاقستان كەلىسىم-شارت­تاردىڭ تۇراقتىلىعىن بارىنشا ساقتايدى, الايدا, ەگەر ينۆەستورلار ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداماسا, كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىن باستاۋعا ءمۇم­­كىندىك الادى. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت باسشىسى ءبىرتۇتاس ەكونو­مي­كالىق كەڭىستىك قۇرىلۋىنا باي­لانىستى ىشكى رىنوكتى مۇناي ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەيىمدەلۋدىڭ جانە ەكسپورتتىق تا­سىمالداۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ­دىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.