دەموكراتيانىڭ تاريحي تاعىلىمى

وتانداستارىمىز ەلباسى شەشىمىن وسىلاي باعالاپ وتىر ءبىرازدان بەرى كوپ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن, بارشا جۇرتتى ەلەڭ­دەت­كەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى كەشە. تۇسكە دەيىن كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس ۇيعارىمى جاريا ەتىلدى. تۇستەن كەيىن ەل ەل­باسىنىڭ نە ايتارىن كۇتتى. ەلباسىنىڭ قازاقستاندىقتارعا ۇندەۋى تەلەديدار ارقىلى كەشكى ساعات بەستە تىكەلەي ەفيردەن بەرىلدى. وسىدان سوڭ-اق ءبىز دەپۋ­تات­تارعا حابار­لاستىق, وبلىس­تار­داعى مەنشىكتى تىلشىلەرىمىزگە, رەداك­تسيانىڭ الماتى بولىمشەسىنە حالىق ويىن جەدەل جيناقتاۋدى تاپسىر­دىق. كەيبىرى كوزبە-كوز, كەيبىرى تەلەفون ارقىلى جازىلىپ الىنعان, كەيبىرى ەلەكتروندى پوشتامەن جەتكىزىلگەن سول پىكىرلەر توپتاماسىن وقيعانىڭ ءىزىن سۋىتپاي وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. «نۇر وتان» حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين: كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپكە ادالدىق – بۇگىن ەلباسىمىز اتا زاڭىمىزدىڭ كەپىلى ءجا­نە ناعىز دە­موكراتيالىق تۇلعا رە­تىندە بۇرىن ءال­ەم­دىك ساياساتتا بولما­عان تا­­ريحي قا­دام جا­سا­دى. سەبەبى, ەلىمىزدەگى 5 ميل­­­لي­وننان استام حال­قى­مىز­دىڭ, سونى­مەن ءبىر­گە, پارلا­مەن­تىمىزدىڭ,  ءبۇ­كىل ازا­مات­تىق قوعامنىڭ  رە­­فەرەندۋم وتكىزۋ تۋ­رالى باستامانى قول­داۋىنا قاراماستان, ەل­با­سىمىز كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىمدى پرەزيدەنتىمىز قازىرگى وكىلەتتىگى ەكى جىلعا قىسقاراتىنىنا دا قاراماستان قابىلداپ وتىر. سوندىقتان وسى وتە ماڭىزدى قادام – پرەزي­دەنتىمىزدىڭ ارقاشاندا مەملەكەتىمىزدىڭ, ەلىمىز­دىڭ مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى باعا­لايتىنىن, كونستيتۋتسيالىق جانە دەموكرا­تيا­لىق پرينتسيپتەرگە ءوزىنىڭ ادالدىعىن تاعى دا كورسەتتى. * * * ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرجان يساقۇلوۆ: بۇل شەشىم – اسقان اقىلدىڭ ايعاعى – جاقىندا پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتا­لى­عىندا قاتىس­قان  قا­ۋىمنىڭ ءبا­رى­نىڭ ەسىندە قالاتىن­داي ادە­مى ءبىر ءىس-شارا ءوتتى. ول اع­ىل­شىن قالامگەرى دجوناتان ايت­كەننىڭ ەلبا­سى­مىز تۋرالى جازىل­عان «نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ جانە قازاق­ستاننىڭ قا­رىش­تى قا­دا­مى» اتتى كىتابى­نىڭ قا­زاقشا نۇس­­قا­سى­نىڭ تۇساۋكە­سەرى. ءراسىم كەزىندە زيالى ورتا وك­ىلدەرىنىڭ تالاي-تالاي تا­ماشا ويلارى ورتاعا سالىندى. سونىڭ ءبىرى اكادەميك جابايحان ءاب­دىلديننىڭ ەلباسىنىڭ اقىلدىلىعى جونىندە ايت­قا­نى ەدى. اقىلدىلىق ەڭ الدىمەن جۇرتتىڭ ويىنا كەلمەيتىندەي شەشىمدەر قابىلداۋدان, سول شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرا الۋدان كورىنەدى, دەدى  فيلوسوف اعامىز. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى كەشەگى جاريا ەتكەن شەشىمى ارقىلى جۇرتتان اسقان ساڭ­لاق ساياساتكەر ەكەنىن تاعى دا تاماشا تانىتتى. نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى – وسى ۇندەۋىمەن ەلباسىمىز بىرنەشە ماسەلەنى قاتار شەشىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ تىلەگىنە قۇرمەتىن قالت­قىسىز كورسەتىپ وتىر. ودان كەيىن اتا زاڭدى ارداقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن تانىتىپ وتىر. ودان كەيىن دەمو­كرا­تيالىق قاعيداتتارعا ادالدىعىن, بۇكىل وركەنيەتتى الەم ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا قۇر­مەت­پەن قاراي­تىنىن ايشىقتاپ وتىر. وسى ءۇشىن ەلباسىمىز ءوزىنىڭ زاڭدى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىلىگىن ءوز ەركىمەن ەكى جىلعا شەگەرۋدەن دە تايىنبادى. مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا عانا وڭاي. شىن مانىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وسى ماسەلەدە رەسپۋب­لي­كالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بولمايدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتقان جوق بولاتىن. دەمەك, پرەزيدەنتتىڭ رەفەرەندۋمعا كەلىسىم بەرىپ, تەك وسى ۇسىنىستى قولداۋ يدەياسىنىڭ ءوزىن جاقتاپ 5 ميلليوننان استام ادام قول قويىپ وتىرعان تۇستا ءوز وكىلەتتىلىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتىپ الۋعا ابدەن-اق مۇمكىن­دىگى بار ەدى. ەلباسى ول قادامنان باس تارتتى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ءۇشىن ءبا­رىنەن بۇرىن  ەلدىڭ ەرتەڭگى كەلبەتى, ازاماتتا­رى­مىزدىڭ كونستي­تۋتسيانى بەرىك ۇستا­ناتىن داستۇرمەن تاربيەلەنۋى ماڭىزدى. مۇنداي دانا شەشىمنەن سوڭ حالقىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىن – ەلباسىن بۇرىن­عىدان دا قاسيەت تۇتا قۇرمەتتەي تۇسەتىن بولادى. * * * ءماجىلىس دەپۋتاتى شالاتاي  مىرزاحمەتوۆ: قيىن ءتۇيىندى دانالىقپەن تارقاتتى – قازاقستان پار­لا­مەنتىنىڭ 15 جىل­دى­عىنا ار­نال­عان سال­تاناتتى جي­­نالىس اياق­تالىسىمەن ءبا­رىمىز دە اق­وردا جاققا الاڭ­داۋمەن بولدىق. تۇسكە دەيىن كونستي­تۋتسيا­لىق كە­ڭەس ءبىز قابىل­داعان زاڭ­دى كونس­تيتۋتسياعا ءساي­كەس كەلمەيدى دەپ تاپ­قاندا كادىمگىدەي قينالىپ قال­عانىمىز راس. ءبىز ول شەشىمدى ەلەك­تو­راتتىڭ جار­تىسىنان استام بولىگى­نىڭ, ياعني 5 ميلليوننان استام ادامنىڭ تىلەگىن ەسكە الىپ, نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىنان ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىن مەملەكەت ءۇشىن اتقارعان قىز­مە­تىمەن قاتار, الدا دا ات­قاراتىن قىزمەتىنىڭ اۋقىمى ۇلكەن ەكەنىن, قا­زاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىن تەك تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەل­باسىنىڭ  ەسىمىمەن باي­لا­نىس­تىرا­تى­نى­مىزدى ەسكەرە وتى­رىپ, قابىلدا­عان ەد­ىك. وسى ارقىلى ءبىز حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرگەن بولاتىنبىز. پرەزيدەنت زاڭدى قا­بىلداماي تاستا­عان­دا دا, ءوز  وكى­لەت­تىگىمىزدى پايدا­لا­نىپ, ءتيىستى وزگە­رى­ستەردى قاي­تا­­دان ەنگىزەتىن قادام­دارعا بارعان ەدىك. مۇ­نىڭ ءبا­رىندە پارلامەنت ءوزىن ساي­لاعان حالىق­تىڭ  تىلەگىن باس­شىلىققا الدى. سونىمەن بىرگە, ەل­با­سىنىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋىن ەستىگەندەگى قۋا­نىشىمىز دا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتە ءبىر شيەلەنىسكەن, قيىن ءتۇي­ىندى  وزىنە ءتان دانالىقپەن تارقاتىپ بەردى. قازىرگى شەشىم بويىنشا بارلىق تاراپتاردىڭ تالاپتارى ساق­تالىپ وتىر. ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ ەلدى ەلباسىمىز الدا دا باسقارا بەرسە ەكەن, اسۋدان اسۋعا اسىرا بەرسە ەكەن, مەملەكەتىمىزدەگى سۇتتەي ۇيىعان تاتۋلىق ساقتالا بەرسە ەكەن دەگەن اق تىلەگى اقتالىپ وتىر. ويتكەنى, الدا بولاتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەل-جۇرتىمىز مەملەكەتتىڭ مەرەيىن تاسىتقان, الاش­­تىڭ باعىن اسىرعان ازاماتتىڭ اتى وزىپ كەلۋى ءۇشىن قولداپ داۋىس بەرەتىندىگىنە ءبىز كامىل سەنەمىز. ەكىنشى جاعىنان, ەلباسىمىز وسى شەشىمى ارقىلى حالىق ءۇشىن قانداي قادامعا دا باراتىنىن كەمەل  كورسەتىپ وتىر. پرەزيدەنت ەلدە قالىپتاسقان ساياسي احۋ­ال­دىڭ دۇرىس ارنادا باعىت الۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ ەكى جىلدىق وكىلەتتىلىگىن ءوز قولىمەن قىسقارتۋدان دا باس تارتپا­دى. وسى ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ەلدە دەمو­كرا­تيالىق ۇدەرىستەردىڭ كوڭىل­دە­گىدەي جۇرۋىنە جاع­داي جاسايتىنىن تانىتتى. كەلەشەكتەگى كە­زەڭ­دەردىڭ ساياساتكەرلەرىنە اتا زاڭعا ايالاي قاراۋدىڭ اسىل ۇلگىسىن كورسەتتى. ال ەندى الداعى وتەتىن سايلاۋدىڭ (ول ءجونىن­دەگى زاڭنىڭ پارلامەنت تاراپىنان قولداۋ تابا­تىنىنا ەشقانداي كۇمان كەلتىرمەيمىن) ناتيجە­سىنە كەلسەك, ونىڭ باسى اشىق دەپ ويلايمىن. قازاقستان حالقى ەلدى ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدەردەن امان-ەسەن الىپ شىق­قان, ەكونوميكالىق داۋلە­تىنە رۋحاني ساۋلەتى ساي مەم­لەكەت قۇرىپ, ونى بۇكىل الەمگە تانىتقان نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنا را­زىلىعىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جاپپاي جاق­تاپ داۋىس بەرۋ ارقىلى تاعى دا تانىتاتىنى تالاسسىز. * * * ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ: سايلاۋ بولسا – سايلاۋ بولسىن – جاس شاعىمنان كوپ كۇرەسۋگە, تالاي تىرەسۋگە تۋرا كەلگەندىكتەن بە ەكەن, ءوز باسىم ساياسات­تاعى ساي­ىستاردى جاق­تاپ تۇ­را­مىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­با­ەۆ­­تىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق كە­ڭەس ءتۇسىندىر­مە­­سىنە ءساي­كەس قابىل­داعان شەشىمى, ياعني مەر­زىمىنەن بۇرىن پرە­زيدەنت سايلاۋىن ءوت­كىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەتىنىن جاريا ەتۋى قاي جاعىنان قا­راعاندا دا كوكەيگە قونىمدى, زاڭعا تولىمدى. بۇل ارقىلى ەلباسىمىز حالىقتىڭ سايلاۋ قۇقىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كەشە عانا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتور­اعالىق ەتكەن, ۇيىم­نىڭ ءسامميتىن وتكىزگەن ەل­دىڭ, دەموكراتيالىق قۇن­دى­لىقتاردى قاستەرلەي­تىن مەملەكەتتىڭ باسشىسى  رە­تىندە ايداي الەم الدىندا ابىرويىمىزدى اسى­رىپ وتىر. راسىندا دا,  بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى وكىلەت­تىلىگىن ۇزارتۋ جولىمەن جۇرەر بولسا, ەلدىڭ ءوز ىشىندەگى وپپوزيتسيا دا, ەل سىرتىنداعى سىن­شى­لار دا قيت ەتسە تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, جىل­دار بويى مۇنى كەمشىلىك رەتىندە بەتىمىزگە باسا بەرەتىنىن دە ەسكەرمەۋدىڭ ءجونى جوق. ەندى ماسەلە باس­قاشا. ەندى ءبارىن دە حالىقتىڭ تاڭداۋى شەشەدى. ال حالىقتىڭ تاڭداۋى ەلىمەن ەتەنە ەلباسىنا ءتۇ­سە­تىنى تالاسسىز. ويتكەنى, جۇرت­شى­لىق ءبارىن دە كو­رىپ وتىر, باعالاپ وتىر. كەشەگى كەڭەس ودا­عى­نىڭ شيكىزاتتىق بازاسى عانا بولىپ كەلگەن ءوڭىر­دىڭ قالاي وزگەرگەنىن دە, سول وڭىردەگى ءومىردىڭ قا­لاي وزگەرگەنىن دە, سول وڭىردەگى كوڭىلدىڭ قالاي ءوز­گەر­گەنىن دە كورىپ, تاۋبە دەپ, شۇكىرشىلىك ايتىپ وتىر. كەشە عانا ارامىزدان وتكەن ۇلى اقىنىمىز قا­دىر مىرزا ءالىنىڭ 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ماقالا جازىپ, رەداكتسيا ماقالانىڭ تاقىرىبىنا ايت­قىش اۆتور­دىڭ  «بىرەۋلەرگە پرەزيدەنتتىڭ وتىر­عان ورنى كەرەك, حالىققا پرەزيدەنتتىڭ ورنىندا وتىرعانى كەرەك» دە­گەن سويلەمىن شىعارعان  ەدى. سول ءسوز – ءسوز. قا­دىردان قاتىرىپ ايتۋ قيىن. سايلاۋعا تالايلار ساي­لانىپ شىعاتىن دا بولار. ول تابيعي نارسە. ولاردى دا جاقتايتىن ادامدار تابىلار. ول دا تابيعي نارسە. ءومىر عوي. بۇل ومىردە بارشانىڭ بىردەي كوڭىلىنەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق, حالىقتىڭ بارشاسىنىڭ دەرلىك قالاۋى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ەل تىزگىنىن الداعى كەزدە دە ءوز قولىندا ۇستاۋى بولىپ شىعا­تى­نىنا كۇمان كەلتىرۋدىڭ ءتىپتى ءجونى جوق. سون­دىقتان, سايلاۋ بولسا – سايلاۋ بولسىن. مۇنىڭ ءوزىن, ەلبا­سىمىز ايتقانداي, دەموكرا­تيا­نىڭ تاريحي تاعى­لى­مى دەپ قابىلداۋ ءجون. حالىق قان­داي جولمەن دە ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىن بىلدىرۋگە دايىن. ءبىز ەل­باسىمەن بىرگەمىز! * * * اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور تولەۋىش سەرىكوۆ: اتا زاڭدى سىيلاۋدىڭ ۇلگىسى – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىل­عى 6 جەلتوقسانعا دەيىنگى مەرزىمگە ۇز­ارتۋ تۋ­رالى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بايلانىستى وتە دۇرىس قا­دام جاسادى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپى­رى­نەن, ءار بۋىنىنان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ وكى­لەت­تى­گىن ۇزارتۋدى قولدا­عان­داردىڭ داۋىسى 5 ميلليوننان اسقانىمەن, نۇر­سۇلتان نازارباەۆ دەمو­كرا­تيانىڭ قاعيداتتارىنان اتتاپ كەتپەدى. تاعى دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىندى. ەلباسى كەشە ءوز وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا بايلانىستى رەفەرەندۋم وتكىزبەۋ تۋرالى ناقتى شەشىمىن ايتتى دەگەنىمىزبەن, قازاقستان حالقىنا, ءتىپتى, جاھان ەل­دەرىنىڭ جۇرتشىلىعىنا ۇلگى-ونەگە كورسەتتى. ول – اتا زاڭدى سىيلاۋ! ول – كونستيتۋتسيا تالاپ­تارىنا سايكەس كەلمەيتىن ساياسي قادامعا بارماۋ! ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ دەموكراتيانى قولدايتىن كەمەڭگەر­لىگىن تاعى ءبىر رەت انىق دالەلدەدى. شىندىعىندا, حالىق قولداعاننان كەيىن رە­فورمانى وتكىزۋگە بولار ەدى. الايدا, حالىقتىڭ شىنايى سەنىمىن ارقالاعان ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسىرەسە, جاس ساياساتكەرلەر ءۇشىن تاعىلىم الارلىق تاڭداۋ جاساپ, رەفورما وتكىزبەۋ قاجەت دەپ تاپتى. زاڭدى قۇرمەتتەيتىن, ءبىر اۋىز سوزگە توقتايتىن تۇسىنىگى مول, پاراساتتى جاندارعا وسىدان ارتىق قانداي تۇسىندىرمە قا­جەت! ەلباسى ءوزىن ەشكىمنەن ەرەكشەلەمەيتىنىن وسىلاي ۇعىندىردى. جالپى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ تىم اسىرا ماقتاۋعا قارسىلىق ءبىلدىرۋى تەك ءبىر بۇل ەمەس. بۇدان بۇرىن دا تالاي رەت ءدال وسىلاي قار­سىلىعىن تانىتقان. كەزىندە استانا قالاسىن ءوز اتىمەن اتاۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قا­بىلدامادى. ەل­باسىنىڭ ءوزى ايتقانىنداي, ءار­قاشان ءتۇرلى ماق­تاۋ مەن ماداقتان بيىك تۇرۋعا تىرىسادى. وسى ۇستانىمىندا قالا بەرەتىندىگىن جانە ءبىر رەت دالەلدەدى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ قادامىنان ونىڭ ءوز قامىن كۇيتتەمەيتىن, ءوز ابىروي-بەدەلى ءۇشىن ەمەس, قازاقستانداي تاۋەلسىز ەلدىڭ شىن جانا­شىرى, شىن مانىندەگى مەملەكەتشىل قايراتكەر ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كوپ ادامنىڭ ءبىرى ەمەستىگى اۋەلدەن بەلگىلى ەدى. بۇعان اتىراۋعا كەلگەن ساپارىندا تالاي رەت كوز جەتكىزگەنبىز. ونىڭ قيىندىقتان جول تابا بىلەتىندىگى, شەشەندىگىنە قوسا كوسەمدىگى ءوز الدىنا, حالقىمىزدىڭ ۇلت­تىق ونەرى, مادەنيەتى, تاريحى مەن ادەبيەتى ءجو­نىندەگى كەمەل ويلارى كىم-كىمنىڭ دە ىنتازار­لى­عىن وياتپاي قويمايدى. قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرسام دەگەن اسقاق ارمانىن ىسكە اسىرۋداعى ەرەن ەڭبەگىنە بارشا كۋا. قازاق جەرىن مەكەن ەتكەن بارشا ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە بىردەي قۇقىق بەرىلىپ وتىر. قازاقستاندا ەشكىم ەشبىر ۇلتتىڭ وكىلىن وزەگىنەن تەپپەيدى. كەرىسىنشە, ءار ۇلتتىڭ ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن دامىتۋعا با­رىنشا جاقسى جاعداي جاسالىپ وتىر. بۇل الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىل­دىگى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­با­ەۆ­تىڭ كەمەڭ­گەر­­لىگى دەسەك ارتىق ەمەس. ەلباسىمىز ەلدى ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىنا ءتان قاسيەتتەرىمەن ءاردايىم ءتانتى ەتىپ كەلەدى. كۇنى كەشە بۇعان تاعى دا كۋا بولدىق. مىنە, وسى­لايشا, ەلباسىمىزدىڭ كەمەڭگەرلىك بولمىسى كوز ال­دىمىزدا ايشىقتالا ءتۇستى. ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ, جەرىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان ناعىز ساياساتكەرلەر ءوز قامىنان گورى مەملەكەتتىڭ, ونىڭ نەگىزگى بايلىعى ادامدارىنىڭ قامىن وسىلاي ويلاسا كەرەك-ءتى. ءسوي­تىپ, قازاقستان حالقىنىڭ قۇرمەتى مەن ءىلتي­پاتىنا بولەنگەن ۇلت كوشباسشىسى, تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەموكرا­تيا­لىق جولمەن سايلاۋ وتكىزۋدى تاڭدادى. بۇل – كونس­تيتۋتسيالىق نورماعا سايكەس كەلەتىن ەڭ دۇرىس شەشىم. سونىمەن بىرگە, مۇنى ەلبا­سىنىڭ تاريحي شە­شىمى دەپ باعالاعان ورىندى بولماق. اتىراۋ. * * * پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بايزاق مومىنباەۆ: ەلباسىمەن – ەرتەڭگە – اتاقتى قولباسشى, قا­زاق­تىڭ قاھارمان ۇلى باۋ­ىرجان مومىش ۇلى ايتپاق­شى, «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى». كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەس ءمۇ­شەلەرى شەشىمدەرىن شىعارعاننان كەيىن «ەلباسى اتالعان شەشىمگە ءبىر ايدىڭ كولەمىندە نارازى­لىعىن بىلدىرۋىنە بو­لادى» دەگەن. ال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنە قارسى ەمەس ەكەنىن, ونىمەن كەلىسەتىنىن بىردەن اشىپ ايتتى. مۇنىڭ ءوزى جالپىعا ورتاق زاڭعا ەلباسىنىڭ با­عىناتىنىن, مەملەكەتىمىزدە شىن مانىندە دە­موكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالاتى­نىن, زايىرلى, ازاماتتىق قوعامنىڭ قا­لىپ­تاسقانىن, وي ەركىندىگى مەن ءسوز بوستان­دىعىنىڭ بار ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەتىن, الەمدىك وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلىسكەن كەمەل ەل ەكەنىن تانىتاتىن تاريحي شەشىم ەدى بۇل. مۇن­داي تاريحي ءسات كەشە اقوردادا ورىن الدى. ەلباسى رەفەرەندۋم وتكىزىپ, ءوزىنىڭ وكىلەتتى­لىگىن تاعى ون جىلعا سوزىپ الۋىنا تولىق ءمۇم­كىندىگى بار ەدى. بىراق كورەگەن كوشباسشى, كە­مەڭ­گەر ساياساتكەر ونداي شەشىمگە بارعان جوق. رەفەرەندۋمنان باس تارتتى. تاڭداۋدى حالىقتىڭ ەركىنە بەردى. وسى ارادا مىنانى ەسكەرۋىمىز كەرەك: ەلباسى مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ ەكى جىلداي پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن قىسقارتىپ وتىر. ەلدىك مۇددە, مەملەكەتتىك مۇرات جولىنداعى تاۋەكەل عوي. مۇنداي شەشىمدى قابىلداۋدىڭ ءوزى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق. ەلباسى ءسات سايىن ەلدىڭ سەنىمىنە سۇيەنەتىنىن ايتادى. كوش­باسشى ءۇشىن كوشىنىڭ كولىكتى بولعانى دۇرىس. تاعدىردىڭ ءوزى ۇسىنعان تاڭ­داۋى جاسالدى. ەندى ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ ۇسى­نى­سىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتۋى بەك مۇمكىن. ەلباسىنىڭ وكىلەتتىلىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى قول­داعان حالىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ءبىر-اۋىزدان قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىن. سەبەبى سارابدال ساياساتكەر قازاقستان كوشىن ءتۇزۋ, تۋىن تىك ۇستاپ كەلەدى. ەلباسىمەن – ەرتەڭگە! قىزىلوردا. * * * سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى جامال احمەتوۆا: بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم – قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنا ۇندەۋى مەملەكەت مۇددەسى مەن قالىڭ جۇرتشىلىق يگى­لىگىن ورنىقتىرۋعا, ۇلت­تار مەن ۇلىستاردى ودان ءارى جاقىنداستىرۋعا با­عىت­­تال­عان بىردەن-ءبىر دۇ­رىس شە­شىم دەپ سانايمىن. ەل­باسى بيىلعى جولداۋ­ىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز – بەرەكەلى بىرلىگىمىز. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم 20 جىل ىشىندە قول جەتكەن تابىس­تا­رىمىزدىڭ, ايدىندى مەملەكەتكە, قۋاتتى ۇلتقا اينالۋىمىزدىڭ التىن ارقاۋى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. كوپتىلدى جانە كوپ­كونفەسسيالى قوعامدا قا­زاق­ستان جولىنىڭ – بوستاندىق, بىرلىك, تۇ­راق­تى­لىق, وركەندەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتارىمىز قا­لىپ­تاستى. مەملەكەت باس­شىسىنا دەگەن تەرەڭ ءسۇي­ىس­پەنشىلىك, ىستىق ىقى­لاس, بيىك سەنىم پرەزي­دەنتتىڭ وكىلەت­تىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بوي­ىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى جالپىحالىقتىق باس­تا­ماعا ۇلاستى. وعان العاش ءۇن قوسۋشىلاردىڭ قا­تارىنان الەۋەتتى كا­سىپوداق تا تابىلدى. تەك قىزىلجار ءوڭىرى بوي­ىنشا عانا سايلاۋشىلاردىڭ 56 پايىزدايى اكتسيا باستا­ماشىلارىن قۋاتتاپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋدى جاقتاپ, قول قويدى. حا­لىق­تىق باستاما  «نۇر وتان» حدپ, پارلامەنت, ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ونى پرەزيدەنت كەزەكتى جول­داۋ­ىندا دا اتاپ ءوتىپ, پار­لامەنتتىڭ ءوزىنىڭ كونستي­تۋ­تسيا­لىق وكىلەتتىگىن پاي­دالانىپ, كونس­تيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋ­رالى زاڭىن تاعى ءبىر ساراپتامادان وتكىزۋ ماق­ساتىمەن كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەسكە جولداعانىن, كونستي­تۋتسيالىق اي­قىن­دىعىن ساراپتاعاننان كەيىن عانا شەشىم قا­بىلدايتىنىن ءمالىم ەتتى. الايدا, قاشاندا بار عۇمىرى ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا بار جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, كۇرمەۋى قيىن ىستەردى پاراساتتىلىقپەن, ۇلكەن ساياساتكەرگە ءتان كو­رەگەندىلىكپەن شەشىپ,  ەل-جۇرتىن ورتاق ماقسات, كەمەل بولاشاق جولىنا سۇتتەي ۇيىتا بىلگەن ۇلى تۇلعامىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پارلام­ەنت­تىڭ اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى ۇسىنىسىن زاڭدى كونستيتۋ­تسيا­عا سايكەس ەمەس دەپ تابۋىنا بايلانىستى رەفەرەندۋم تاعدىرى جايلى ءوز ايقىنداماسىن جا­ريا­لادى. نەگىزگى زاڭىمىزدى, دەموكراتيا تالاپ­تارىن, زاڭدى قۇندىلىقتارىمىزدى بارىنەن جو­عارى قوياتىنىن تاعى ءبىر تانىتتى. ءيا, حالىق ەركى — بارىنەن بيىك. الايدا, ەلباسى قازاقستان حال­قىنا ادال قىزمەت ەتۋ, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن قاتاڭ ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاند­ىق­تارىنا كەپىلدىك, وزىنە جۇكتەلگەن مارتەبەلى  مىندەتىن ادال اتقارۋ انتىنان اينىمادى. بۇگىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بالاما جوق­تى­عى داۋسىز شىندىق. ونىڭ حالقى ءۇشىن ەشنار­سە­دەن ايانبايتىنىن, جۇرەكتىلىگىن دە جاقسى بىلەمىز. ارينە, اتا زاڭىمىزدا جۇرتشىلىق رەفەرەندۋم ارقىلى ءوز ەركى-كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە تو­لىق قۇقىلى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جا­زىل­عان.  ەلباسىمىز بولسا ەل-جۇرتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ءوز تۇجىرىمىن  جاريالاۋ ارقىلى حالىق الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋمەن قاتار كونستيتۋتسيانىڭ مىز­­عىماس كەپىلى ەكەنىن تاعى ءبىر تانىتتى. بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىمدى سولتۇستىكقا­زاق­ستان­دىقتار دا قولدايدى. * * * ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مالىك اسىلبەكوۆ: پاراساتتى ءتۇيىن كەشە تەلەديداردان كو­رىپ, تىڭداعان پرەزيدەنت­تىڭ ءۇن­­دەۋىن ادەپتىلىكتىڭ, حا­لىق­قا دەگەن قۇرمەتتىڭ جاقسى ۇلگىسى دەگىم كەلەدى. سىرت قاراعان­دا, رەفەرەندۋم ءوت­كى­­زۋدى بەس ميل­لي­ون­نان استام ادام ما­قۇل­داسا, پرەزيدەنت وعان قۇلاق اس­پاعانداي كو­رى­نۋى دە ءمۇم­كىن-اۋ. ال نۇر­سۇل­تان ءاب­ىش ۇلى سول حا­لىققا ىقى­لاس-سەنىمى ءۇشىن ۇلكەن كىشىلىكپەن, كىسىلىكپەن راحمەتىن ايتىپ, پارا­سات­تى­لىققا جۇگىنە وتىرىپ, زاڭعا قايشى كەلەتىن قا­دامعا بارا المايتىنىن ءما­لىمدەدى. ءدال وسىنداي سوزدەردەن كەيىن ەش­كىمنىڭ دە كوڭىلىندە كىربىڭ قالا قويمايدى. تاعى ءبىر ايتاتىن نارسە – رەفەرەندۋمعا باي­لا­نىستى باستاماشىلاردىڭ ءىس-شارالارى, بۇل جاي­ىندا حالىقتىڭ اراسىنداعى اڭگىمەلەر بوس اۋرە دەۋگە دە استە بولمايدى. حالىق ەلباسى تۋ­رالى ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى, ەلىمىز ۇستانعان با­عىت تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىسىمەن دە ول قۇندى. ەندى ايرىقشا ايتاتىن ماسەلە – الدا سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە پرەزيدەنتتىڭ شەشىم قابىلداۋى. مۇنى جۇرت بارىنشا قولدايدى دەپ ويلايمىن. رەفەرەندۋم دا حالىقتىڭ قالاۋىن بىلدىرەدى دەسەك تە, ول كەيبىرەۋلەردىڭ قارسىلىعىن, ارتىق-اسپاي ءسوز­دەرىن تۋدىرار ەدى. ال سايلاۋ – بۇكىل الەم قا­بىلداعان دەموكراتيالىق ءۇردىس جولى. پرەزي­دەنت­تىڭ سول جولدى قالاعانى دا بارىنشا قۇپتارلىق. ساياسي وقيعالارعا جۇرتتىڭ كوزقاراسى ءارتۇرلى بولاتىنى دا زاڭدىلىق. اركىمنىڭ ءارتۇرلى ءمۇد­دە­سى بار. پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىن بۇكىل حالىق قول­داي­دى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ول حالىقتىڭ ءمۇد­دەسىمەن ۇيلەسىپ جاتىر.