نەمەسە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاسالىپ, شەكتەۋ قويىلا ما؟
سپورت – تەك سالاماتتى ءومىر سالتى ەمەس, سونداي-اق, مول تابىستىڭ كوزى. بۇگىندە بۇل بۇلجىماس قاعيداعا اينالعان. وسىنى ەسكەرىپ, بالالارىن تەننيس, فۋتبول ويناۋعا ۇيرەتىپ جۇرگەن اتا-انالار دا كوبىرەك كەزدەسە باستادى. ويتكەنى, بۇگىندە دوپتى دۇرىس تەبە بىلسەڭ دوللاردى ۋىستاپ ۇستاۋعا بولادى. ول از دەسەڭ, سپورتتىق اتاعىڭدى التى قىردان اسىرىپ, الەمگە ايگىلى قىلاتىن «اۋليەلىگى» تاعى بار. ايتەۋىر كاسىبي سپورت – قازىناسى ورتايمايتىن قامبا ىسپەتتى.
قازىرگى تاڭدا وسى قامبادان كانىگى سپورتشىمەن قاتار قاراپايىم جانكۇيەر دە ءوز ۇلەسىن الىپ ءجۇر. ولار – الاڭعا شىققان سپورتشىنىڭ ءار ادىمىنان اقشا ساۋىپ وتىرعان ءباس تىگۋشىلەر. ياعني, بۋكمەكەرلەر. بۇل ءسوز وسىدان 10-15 جىل بۇرىن قازاققا تاڭسىق ەدى. ال بۇگىندە ءباس تىگىپ, باسەكەنى قىزدىرىپ جۇرگەندەر ءوز ارامىزدا دا جەتىپ ارتىلادى. ەندەشە, بىرەۋلەرگە قوسىمشا تابىس بولعان وسى ءبىر كاسىپتىڭ قىر-سىرىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.
جالپى, ءباس تىگۋدىڭ تاريحىنا زەر سالاتىن بولساق, ونىڭ سوناۋ ريم يمپەرياسىنان باستاۋ الاتىنىن كورەمىز. ول كەزدە ات جارىستىرىپ, قوراز توبەلەستىرىپ, ادامدار سوعان اقشا تىگەتىن بولعان. العاشىندا بۇل – جاي كوڭىل كوتەرىپ, ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلسا, بۇگىندە بىرەۋلەردىڭ كۇرەكتەپ تابىس تاۋىپ وتىرعان كاسىبى. رەسمي تۇردە مۇنداي كاسىپ ءحىح عاسىردا باستالعان. اتاپ ايتقاندا, سول كەزەڭدە كەز كەلگەن سپورتتىق ويىنعا الدىن الا بولجام جاساپ, اقشا تىگۋگە رۇقسات بەرىلدى. سول-اق ەكەن, ونسىز دا دەلەبەسى قوزىپ جۇرگەن جانكۇيەرلەردىڭ تيەگى اعىتىلدى. مۇنى بايقاعان پايداقۇمارلار ءباس قابىلدايتىن ارنايى ورتالىقتار اشىپ, اۋادان اقشا جاساۋعا كوشتى. سودان بەرى بۋكمەكەرلىك كاسىپتىڭ اياسى تارىلىپ كورگەن جوق. قايتا بۇگىنگە دەيىن ءباس تىگۋشىلەردىڭ بار بايلىعىن يەمدەنۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن ويلاپ تاپقان بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر سپورتتى قويىپ, ساياسي «ويىندارعا» دا ءباس قابىلدايتىندى شىعاردى. ماسەلەن, ءىرى مەملەكەتتەردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلارعا قاتىستى ءوز بولجامدارىن جاساپ, حالىقتى قىزىقتىرىپ, قالتاسىن قاعۋ قازىرگى تاڭدا تاڭسىق ەمەس.
العاش ۇلىبريتانيادا اشىلعان رەسمي بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر ءبىزدىڭ ەلگە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا-اق كەلىپ ۇلگەرگەن ەدى. دەگەنمەن, مۇنداي كاسىپتى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن حالىق باستاپقى كەزدە ولاردى ەلەگەن دە جوق. وعان الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ دا سەبەپ بولعانى داۋسىز. تەك «قارىن تويىپ, كويلەك كوگەرگەننەن» كەيىن عانا كەيبىرەۋلەر قۇمارلىقتىڭ ق ۇلى بولا باستادى. جەر-جەردە كازينو مەن ويىنحانالار اشىلىپ, كۇن ساناپ وعان بارۋشىلاردىڭ سانى ارتتى. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن سەزگەن ۇكىمەت دەر كەزىندە قيمىلداپ, قاپشاعاي مەن ششۋچينسك قالالارىنان وزگە جەردە ورنالاسقان بارلىق قۇمار ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا زاڭدى تۇردە تىيىم سالدى. سودان بەرى بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, اياسى كەڭەيىپ سالا بەردى. ويتكەنى, ءباس تىگۋ قۇمار ويىنداردىڭ قاتارىنا ەنبەي, قالتارىستا قالعان بولاتىن.
وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ءباس تىگۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىعۋ ءۇشىن ەلوردامىزداعى كەيبىر بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە باس سۇققان ەدىك. ءباس تىگىپ بايىعىسى كەلگەندەردىڭ دەنى جاستار ەكەنىن بايقادىق. سونداي-اق, ولاردىڭ باسىم بولىگى ستۋدەنتتەر. ولاردىڭ ءوزارا اڭگىمەلەرىنەن بۇل ارەكەتتەرىن تۋعان-تۋىستارى بىلمەيتىنىن ۇقتىق. ياعني, اۋزىنان جىرىپ بەرگەن اقشاسىن بالاسى باسكە تىگىپ جۇرگەنىنەن اۋىلداعى اتا-انا بەيحابار.
وسى رەتتە ەرەكشە ەسكەرەتىن جايت, ءباس قابىلدايتىن كەڭسەلەر ستۋدەنتتىك جاتاقحانالار مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭىندا وتە كوپ شوعىرلانعان. مۇنى جاي ەسكەرىپ قانا قويماي, دابىل قاعارلىق جايت دەسەك تە, ارتىق ەمەس. سەبەبى, ءباس تىگۋ ءۇشىن كەيبىر ستۋدەنتتەر ۇيالى تەلەفون, نوۋتبۋك سىندى باعالى زاتتارىن لومباردقا كەپىلدىككە وتكىزىپ, قۇمارلىققا سالىنىپ ۇلگەرگەن. ءوزىن ەرجان دەپ تانىستىرعان سونداي جاننىڭ ءبىرى ءباس تىگۋگە وسىنشالىقتى اۋەستەنىپ كەتەتىنىن مۇلدەم ويلاماپتى. «باسىندا جاتاقحانادا بىرگە تۇراتىن دوستارىممەن كەلىپ ءجۇردىم. شىنى كەرەك, ول كەزدە ءباس تىگۋ تۇرماق, فۋتبولدى مۇلدەم كورمەيتىنمىن. الايدا, دوستارىمنىڭ تىككەن اقشالارىن ەكى-ءۇش ەسە ەتىپ قايتارىپ العانىن كورىپ, قىزىعۋشىلىعىم وياندى. ناتيجەسىندە ءوزىم دە بۋكمەكەر اتاندىم. جاسىراتىنى جوق, وسى كۇنگە دەيىن ۇتقانىمنان ۇتىلعانىم كوپ. قازىر نوۋتبۋگىم لومباردتا جاتىر. سونىڭ قارىزىن وتەيتىن اقشا شىعارىپ السام, ءباس تىگۋدى ءبىرجولا قويامىن», – دەپ اعىنان جارىلدى.
تاعى ءبىر كەيىپكەرىمىز وردا بۇزار وتىزعا كەلسە دە كۇنىنە ءبىر رەت بولسىن بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە كەلىپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرعان. «مەن بۇل جەرگە تابىس تابايىن دەپ كەلمەيمىن. ونسىز دا جاعدايىم ەشكىمنەن كەم ەمەس. تەك قۇمارلىقتان ارىلا الماي-اق قويدىم. بۇرىن ويىن اۆتوماتتارىنان شىقپاۋشى ەدىم. ولارعا تىيىم سالىنعان كەزدە قاتتى قۋاندىم. ويتكەنى, سول ءۇشىن اتا-اناممەن, تۋعان-تۋىستارىممەن جانە دوستارىممەن ءجيى رەنجىسىپ قالاتىنمىن. ابىروي بولعاندا, ويىنحانانىڭ بارىنە زاڭمەن تىيىم سالىنىپ, قالادان الاستاتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇمار ويىن جايىندا مۇلدەم ويلامايتىن بولدىم. ءبىر كۇنى فۋتبول كورمەك بولىپ دوستارىممەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە باس سۇقتىق. سول كۇنى ءبىرىنشى رەت اقشا تىگىپ, ۇتىسقا يە بولدىم. سودان بەرى كۇندە كەلەمىن. قانشا كەلگىم كەلمەسە دە, ەرىكسىز كۇش وسى جەرگە جەتەلەيدى دە تۇرادى. وسى ءبىز تۇراتىن ءۇيدىڭ استىندا ءۇش بۋكمەكەرلىك كەڭسە بار. مۇمكىن قاشىقتاۋ بولسا, بارماس پا ەدىم؟!», – دەگەن ول ءباس تىگۋگە دە زاڭمەن تىيىم سالىنعانىن قالايتىنىن جەتكىزدى.
نەگىزى, بىلتىر بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە زاڭمەن تىيىم سالىنباسا دا شەكتەۋ قويىلاتىنىن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى ايتقان بولاتىن. مينيستر پارلامەنتكە «ويىن بيزنەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ساتتە: «قازىر بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر كەز كەلگەن جەردە اشىلىپ جاتىر. سوعان وراي ءبىز زاڭ اياسىندا ولاردى جەكە عيماراتتاردا ورنالاستىرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ياعني, ءباس قابىلدايتىن ورىندار ءبىلىم نىساندارىنىڭ نەمەسە جاتاقحانالاردىڭ جانىنان ەمەس, ارنايى عيماراتتاردا اشىلۋى كەرەك», – دەگەن ەدى. ءازىرگە بۇل باستاما جۇزەگە اساتىن ەمەس. قايتا جاتاقحانالار جانىنان ورىن تەپكەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتتى. كەڭسە يەلەرى دە كەلۋشىلەرىن قىزىقتىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعان. قابىرعاعا ۇلكەن تەلەديدار ءىلىپ, ۇستەلدەر مەن جۇمساق ورىندىقتار قويىپ, كەرەك دەسەڭىز, عالامتورمەن دە جابدىقتاعان.
ءبىزدى تاڭعالدىرعانى, بىرقاتار بۋكمەكەرلەر ءباس تىگۋدى قۇمار ويىندارعا جاتقىزبايدى. ءتىپتى, سپورتتان حابارىڭ بولىپ, دۇرىس ەسەپتەي بىلسەڭ, مۇلدەم ۇتىلماۋعا دا بولادى-مىس. راسىمەن, اراسىندا ءباس تىگىپ, پايدا تاۋىپ جۇرگەندەرى بار. وزدەرىنىڭ ايتۋلارى بويىنشا جاعدايىن جاقسارتىپ, ەتەك-جەڭىن بۇتىندەپ العاندارى دا كەزدەستى. دەگەنمەن, وندايلاردىڭ وتە سيرەك ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ءيا, قالاي دەسەك تە, بۇل ماسەلەگە بۇگىن كوڭىل بولمەسەك, ەرتەڭ كەش بولۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر كۇن ساناپ كۇش الۋدا. ۇيدەن شىقپاي-اق عالامتور ارقىلى ءباس تىگۋگە مۇمكىندىك جاساپ قويعان ولار مۇنىمەن شەكتەلىپ قالمايتىنى انىق. ءباس تىگۋ ورتالىقتارىندا الكوگولدىك ىشىمدىكتەردىڭ ساتىلۋى دا تەگىن ەمەس. ول از دەسەڭىز, سوڭعى كەزدەرى الەمگە بەلگىلى ءىرى بۋكمەكەرلىك ورتالىقتار سپورتشىلاردى ساتىپ الۋ ارقىلى ويىننىڭ ناتيجەسىنە تىكەلەي اسەر ەتىپ, ميلليونداعان جانكۇيەردى سازعا وتىرعىزىپ كەتەتىنى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. مۇنداي جاعداي – رەسمي تۇردە انىقتالماسا دا, جانكۇيەرلەر اراسىندا ءجيى قوزعالاتىن تاقىرىپ. مىسالى, جەڭىسىنە كۇمان كەلتىرمەيتىن ەڭ مىقتى تەننيسشى بەلگىسىز بىرەۋدەن ادەيى ۇتىلىپ قالۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان ونىڭ جەڭىسىنە سەنىمدى بولعان سان مىڭداعان جانكۇيەردىڭ تىككەن اقشاسى بۋكمەكەرلىك ورتالىقتاردىڭ قامباسىنا قۇيىلادى. ارينە, مۇنداي ولجادان ويىنىن ساتقان سپورتشى دا قۇر قالمايدى. «ەكى تۇيە سۇيكەنسە, ورتاسىندا شىبىن ولەدى» دەمەكشى, سوڭىندا ءباس تىككەن جانكۇيەرلەر عانا جاپا شەگەدى.
ءباس تىگۋدىڭ تەك ماتەريالدىق ەمەس, مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق زيان كەلتىرەتىنىن دە مامانداردان ءجيى ەستيمىز. ال مۇنداي زيان قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىن تەجەيدى. قانشاما جاستارىمىزدىڭ اتا-اناسىن, تۋعاندارىن الداپ, ايدالاداعى سپورتشىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ جۇرگەنى سوعان دالەل. ءتىپتى, ءباس تىگەمىن دەپ وقۋىنان شىعىپ قالعاندار دا بار. بۋكمەكەر بولامىن دەپ ءجۇرىپ, ىشىمدىككە اۋەستەنگەن جاندى دا كوزىمىز كوردى. سولاردىڭ كوبى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىز. ەڭ وكىنىشتىسى, سىرادان ۇرتتاپ قويىپ, جىگىتتەرمەن بىرگە سپورت ويىندارىن تالقىلاپ وتىرعان قىزداردى دا كەزدەستىردىك. بۇلاردىڭ بارلىعى دا قىزىعۋشىلىقپەن باستاپ, قۇمارلىققا بوي الدىرعانىن سەزبەي جۇرگەن جاندار. ال قۇمارلىقتىڭ ءورىسى كەڭەيگەن جەردە قىلمىس تا ارتىپ, ىنتىماق-بىرلىككە سىزات تۇسەتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, بۋكمەكەرلەردىڭ قىزمەتىنە تۇبەگەيلى تىيىم سالماعانىمىزبەن, زاڭ اياسىندا شەكتەۋ قويعانىمىز ءجون.
ەلامان قوڭىر,
«ەگەمەن قازاقستان»