قازاقستاندا باستالعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىنداپ وتىر. بۇل تەك نورمالاردى تۇزەتۋ ەمەس, بيلىك تارماقتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قادام. رەفورما جاعدايىندا زاڭ شىعارۋشى ورگان – پارلامەنتتىڭ ءرولى ايرىقشا مانگە يە بولا باستادى.
جاڭارتىلعان قۇرىلىم بويىنشا پارلامەنت 145 دەپۋتاتتان تۇرادى. وكىلەتتىك مەرزىمى – 5 جىل. دەپۋتاتتار بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى ارقىلى پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى نەگىزىندە سايلانادى.
بۇل ءتاسىلدىڭ نەگىزگى قاعيداتى ايقىن: پارتيا قانشا پايىز داۋىس السا, پارلامەنتتە سونشا ورىنعا يە بولادى. وسىلايشا سايلاۋشى تاڭداۋى مەن سايلاۋ ناتيجەسىنىڭ اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىس ساقتالادى. ازاماتتاردىڭ داۋىسى جوعالمايدى, ال قوعامداعى ساياسي كوڭىل-كۇي زاڭ شىعارۋشى ورگان قۇرامىنان كورىنىس تابادى.
بۇرىنعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ پارلامەنتتىك كۆوتاسى الىنىپ تاستالدى. بۇل قادام وكىلدىك جۇيەسىن تولىقتاي پروپورتسيونالدى قاعيداتقا كوشىرۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار وڭىرلىك دەڭگەيدە ماجوريتارلىق تەتىكتەردىڭ ساقتالۋى پارتياعا كىرمەيتىن ازاماتتارعا دا ساياسي پروتسەسكە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن قالدىرادى.
وكىلەتتىكتەردىڭ كەڭەيۋىرەفورما اياسىندا پارلامەنتتىڭ بىرقاتار ماڭىزدى وكىلەتتىگى ناقتى ايقىندالدى. دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن پرەزيدەنتتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتتى تاعايىنداۋىنا كەلىسىم بەرۋ نورماسى ەنگىزىلدى.
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كورىنىسى
سونداي-اق پارلامەنت پرەزيدەنت ۇسىنعان: كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىن, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىن, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مۇشەلەرىن تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرەدى.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جوعارعى سوت سۋديالارىن سايلاۋ جانە قىزمەتتەن بوساتۋ قۇزىرەتى دە زاڭ شىعارۋشى ورگانعا بەرىلدى. بۇل نورمالار پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى ينستيتۋتسيونالدىق سالماعىن ارتتىرادى.
زاڭ شىعارۋ ساپاسىنا باسىمدىقزاڭ جوبالارىن قاراۋدىڭ ءۇش وقىلىمدىق فورماتى ەنگىزىلدى. العاشقى ەكى وقىلىمدا مازمۇندىق تالقىلاۋ جۇرگىزىلسە, ءۇشىنشى وقىلىمدا قۇجاتتىڭ قۇقىقتىق ناقتىلىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل نورمالار زاڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
پارلامەنت كوميتەتتەرىنىڭ سانىن رەتتەۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. سونىمەن قاتار ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭداردىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلدى.
ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قابىلداۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى
قازىرگى جاعدايدا زاڭ شىعارۋ تەك فورمالدى ءراسىم ەمەس. ول – ستراتەگيالىق باعىت ايقىندايتىن پروتسەسس. ەكونوميكالىق باستامالار, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر, ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار – بارلىعى قۇقىقتىق نەگىز ارقىلى جۇزەگە اسادى.
ساياسي جاۋاپكەرشىلىك جانە اشىقتىقپروپورتسيونالدى جۇيە پارتيالىق ءورىستى ىنتالاندىرادى. بەلسەندى ازاماتتار ءوز ساياسي ۇيىمدارىن قۇرىپ, باعدارلامالىق ۇستانىمدارىن ۇسىنا الادى. بۇل ساياسي ارتۇرلىلىكتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى.
سونىمەن قاتار زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى ەرەكشە ماڭىزعا يە. قوعامدىق تىڭداۋلار مەن ساراپتامالىق تالقىلاۋلار قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋى ءتيىس.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاعدايىندا پارلامەنت تەك زاڭ قابىلدايتىن ورگان ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ مازمۇنىن ايقىندايتىن نەگىزگى ينستيتۋتقا اينالىپ كەلەدى. ونىڭ تيىمدىلىگى كاسىبيلىككە, جاۋاپكەرشىلىككە جانە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى.
ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىنىڭ ۇجىمى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولدادى
پارلامەنتتىڭ بەدەلى – قابىلدانعان زاڭداردىڭ ومىرشەڭدىگىمەن ولشەنەدى. ال ساپالى زاڭ – تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى.
نۇرجان ساۋلەن,
قر ءپىب جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ
عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى