كەز-كەلگەن ادام الەمدەگى ەڭ مىقتى, ءال-اۋقاتى جاقسى مەملەكەتتە ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوندىقتان اركىم ءوز ەلىندە الەۋمەتتىك جاعداي جوعارى, ەكونوميكالىق دامۋ تۇراقتى, زاڭ جانە ساياسي جۇيە ءادىل بولعانىن قالايدى. بۇل اتالعانداردىڭ ءبارى – «تۇراقتى دامۋ» دەپ اتالاتىن اۋقىمدى ۇعىمعا توعىسادى. ال دامۋدىڭ نەگىزىن قالايتىن باستى قۇجات – ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى, ياعني كونستيتۋتسيا.
قازىر كوپتەگەن ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, ەلدەگى بيلىك قاعيداتتارى, اۋماقتىق قۇرىلىم, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ نەگىزدەرىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى.
قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 37-بابىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى ۇقىپتىلىقپەن پايدالانۋ جولىنداعى مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى كۇشەيتىلگەن. سەبەبى تۇراقتى دامۋ دەگەنىمىز – ادامي, قارجىلىق جانە باسقاداي بايلىقتارمەن قاتار, تابيعي بايلىقتى دا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ. سوندا عانا ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىنىڭ تۇراقتى نەگىزى قالىپتاسپاق. بۇل − ەلدىڭ الەم ەكونوميكاسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما: پارلامەنتتىڭ جاڭا ساياسي سالماعى
نەگىزىنەن قورشاعان ورتانى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قورعاۋ ءۇردىسى حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا باستالدى دەۋگە بولادى. قازىرگى كۇنگە دەيىن بۇل ءۇردىس ءار ەلدە, ءار كەزەڭدە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مىسالى, 2004 جىلى فرانتسۋز پارلامەنتى قورشاعان ورتا تۋرالى حارتيا (Charte de l’environnement) قابىلداپ, 2005 جىلى كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزگەن ەكەن.
2007 جىلى چەرنوگوريا مەملەكەتى كونستيتۋتسياسىندا ءوزىن ەكولوگيالىق مەملەكەت رەتىندە كورسەتكەن.
2011 جىلى 1949 جىلى قابىلداعان كونستيتۋتسياسىن وزگەرتكەن ماجارستان دا ازاماتتاردىڭ فيزيكالىق جانە پسيحولوگيالىق دەنساۋلىققا قۇقىعىن پايدالانۋعا جاعداي جاساۋدى مەملەكەتتىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مىندەتىمەن بايلانىستىرعان.
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق كورىنىسى
2016 جىلى سلوۆەنيا كونستيتۋتسياسىندا ازاماتتاردىڭ اۋىز سۋعا قۇقىعى بەكىتىلگەن.
ءۇندىستان كونستيتۋتسياسى تۇراقتى دامۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالاعان دەۋگە بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتى, ينكليۋزيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ەكونوميكالىق وسىمگە جاعداي جاساۋعا ارنالعان. بۇل ەرەجەلەر كونستيتۋتسيانىڭ ءبىر بابىندا عانا ەمەس, بىرنەشە بولىگىندە, ايتالىق «مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ديرەكتيۆتى قاعيداتتارىندا», «نەگىزگى قۇقىقتار» مەن «نەگىزگى مىندەتتەمەلەردە» كورسەتىلگەن.
دەمەك, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن ءار مەملەكەت ءارتۇرلى دەڭگەيدە ادامزاتتىڭ تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن قۇقىعىن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىپ جاتىر. بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە 193 ەلدىڭ 150-گە جۋىعىندا ازاماتتاردىڭ ەكولوگيالىق قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە قاتىستى باپتار قاراستىرىلعان.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنداعى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى حاتشىلىق ساراپشىلارى جاساعان تالداۋ قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا دا تۇراقتى دامۋدىڭ «ەشكىمدى نازاردان تىس قالدىرماۋ» قاعيداسى ەسكەرىلگەنىن كورسەتىپ وتىر. مۇنى كونستيتۋتسيا جوباسىندا كورسەتىلگەن ينكليۋزيالى دامۋ نەگىزدەرىنەن, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, ءبىلىم-عىلىم مەن يننوۆاتسيا ماسەلەلەرىمەن قاتار قورشاعان ورتاعا كەڭ كولەمدى دەن قويىلعاندىعىنان بايقاۋعا بولادى.
ساراپشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قابىلداۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى
ولاي بولسا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى حالىقارالىق ادام قۇقىعىنا بايلانىستى نورمالارعا تولىق سايكەس كەلەدى. كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن دە ونىڭ اياسىندا ءتيىمدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قولعا الىنۋى ەلدىڭ نەگىزگى زاڭى قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالۋىنا وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
باقىتگۇل قامبار,
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى
تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى
حاتشىلىق ديرەكتورى, ە.ع.ك.