تاۋەلسىزدىك. كەلىسىم. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك. كەلىسىم. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» اتاۋىمەن كەزەكتى ءححىV  سەسسياسى بولىپ ءوتتى

ماڭگىلىك ەلگە» اپاراتىن باستى قۇندىلىقتار, مىنە, وسىلار

وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى قاتىستى. قوعام جانە مەم­لەكەت قايراتكەرلەرى, ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق كيىم­دەرىن كيگەن ەتنومادەني بىرلەس­تىكتەر وكىلدەرى, وردەن-مە­دالدارىن جار­قىرا­تىپ تاعىپ العان ارداگەر­لەر, ەلىمىزدىڭ ساياسي - ەكونو­ميكالىق, مادەني, سپورتتىق ءومى­رىن­دەگى تانىمال تۇلعالار ساراي­دىڭ ءىشىن جايناتىپ جىبەرگەندەي بولدى. سەسسياعا, ونىڭ جۇمىسىنا شاقىرىلعان قوناقتاردى قوسا العاندا, 1500-دەن استام ادام قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتا­لىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ءدىني بىرلەس­تىك­تەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار­دىڭ باسشىلارى, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ رەكتورلارى, شەتەلدەر­دىڭ ديپلوماتيالىق ميسسيالا­رى, عىلىمي, شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم جانە باق وكىلدەرى بولدى. ساعات تۋرا 11.00 بولعاندا زالعا ەلباسى, قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلىپ كىردى. سەسسيانىڭ جۇمىسىن باستاۋ­عا بىردەن كىرىسكەن مەملەكەت باسشى­سى 446 اسسامبلەيا مۇشەسىنىڭ 427-ءسى قاتىسىپ وتىرعانىن جەت­­كىزىپ, قاجەتتى كۆورۋم بار بول­عان­دىقتان ءححىV سەسسيانىڭ جۇ­مىسىن اشىق دەپ جاريالادى. مەم­لەكەتتىك ءانۇران ورىندالىپ بول­عان سوڭ, تورالقادا وتىرعان قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى, قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءسوزدى ن.نازارباەۆقا بەردى. جينالعاندار الدىندا سويلە­گەن مەملەكەت باسشىسى قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلى قۇندى­لىق­تارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز دوستىقتى قازاق­ستان­دىقتار­دىڭ بارلىق بۋىنىنىڭ باس­تى يگىلىگى رەتىندە ساقتاي بىلدىك. ءبىزدىڭ بىرەگەي جولىمىز – تەڭ قۇ­قىق­تىلىق, ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر سۇرەتىن بارلىق ەتنوستىڭ ءبىر­لىگى مەن كەلىسىمى حالىقتىڭ تىلەك-قالاۋىمەن تاڭدالدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – تاۋەلسىزدىك جەمىسى. اسسامبلەيا كەز كەلگەن سىن-قاتەر تونگەن كەزدە جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق كەزەڭىندە ءاردايىم بيىكتەن تابىلدى. ونىڭ تاريحىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كەزەڭدەرى مەن ناقتى ءناتي­جەلەرى كورىنىس تاپقان, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونداي-اق, قازاقستان پرەزي­دەنتى ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى قورىتىن­دى­لارى تۋرالى ايتتى. بىرنەشە ايدا 59 زاڭ ءازىر­لەنىپ, قابىلداندى جانە كۇشىنە ەندى. 400 نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت بەكىتىلدى. بىزدەگى وزگەرىستەرگە قاتىستى تاعى ءبىر تاۋەلسىز باعا جونىندە ايتا كەتەيىن. بۇكىل الەم مەملە­كەتتەرىندەگى رەفورمالارعا موني­تورينگ جۇرگىزەتىن دۇنيەجۇ­زىلىك بانك قازاقستاندى 2015 جىلى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا مەي­لىنشە كوپ رەفورما جاسادى دەپ ەسەپ­تەيدى. ولاردىڭ ادىستەمەسىنە سايكەس, بۇل – 7 باعىت بويىنشا 19 رە­فورما. باسقاشا ايتقاندا, ءبىز بەس ەمەس, جيىرماعا جۋىق ماڭىز­دى وزگەرىس جاسادىق, دەدى مەم­لەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورپۋسىندا قازاقستاننىڭ 45 ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى  بار ەكەنىن ايتتى. ءبىز مەملەكەتتىك اپپاراتتا ءاردايىم ەتنوستىق ارالۋاندىق بولۋى ءۇشىن بۇل جۇمىستى جال­عاس­تىرا بەرەتىن بولامىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. مەملەكەت باسشىسى زاڭ ۇستەم­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تىلدەر تۋرالى زاڭنىڭ تولىق ساقتالۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارىز­دانۋشىنىڭ حات جولداعان ءتى­لىندە اقپارات الۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بۇعان دەيىن ەسكەرتۋ جاسا­عان بولاتىنمىن. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا باس پروكۋراتۋرا بار­لىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندارعا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. «اق­پاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى» جاڭا زاڭ كۇشىنە ەنگەن العاش­قى ءۇش ايدا مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ازاماتتار ساۋالىنا ولار تاڭداعان ءتىلدى ەسكەرە وتى­رىپ جاۋاپ بەرۋ تۇرعىسىندا 79 رەت زاڭ بۇزىلعان. سونىڭ ءىشىن­دە 29 فاكت ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىم­دىكتەردە, 50-ءى مينيسترلىكتەر مەن ۆەد­ومستۆولاردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە بولعان. باس پروكۋراتۋرا بارلىق انىقتالعان دەرەكتەر بويىنشا زاڭ بۇزۋدى اشكەرەلەۋ جانە كىنالى مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەردى تارتىپتىك جاۋاپكەر­شىلىككە تارتۋ جونىندە ۇسىنىم ەنگىزدى. بۇل ماسەلەنى بارلىق مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى ۇدايى جەكە باقىلاۋىندا ۇستاۋعا ءتيىس, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى ەكسپو-2017 حالىقارالىق ما­مان­­­دان­­دىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ ءما­­سە­­لەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلور­دانىڭ, الماتى قالاسى مەن وب­لىس­تار­دىڭ اكىمدەرىنە كورنەكتى اقپا­­راتتىڭ جاريالانۋىن ءۇش تىلدە – مەم­لەكەتتىك, ورىس جانە اعىل­شىن ءتىل­دەرىندە قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى مەن ەتنوسارالىق قاتىناستار تۇراق­تىلى­عى ماسەلەسىنە قاتىستى ۇساق-تۇيەك دەگەن بولمايدى, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە ناۋقانشىلدىققا ورىن جوق, كۇندەلىكتى قاجىرلى جۇ­­مىس قاجەت, دەدى مەملەكەت باس­شىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ يندۋس­تريالاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتا­ماسىز ەتۋ ءتىپتى الەمدىك داعدارىس­تىڭ كۇشتى ىقپالىنا قاراماستان بيزنەستىڭ دامۋىنا كەڭىنەن جول اشاتىنىنا نازار اۋداردى. مۇنى الەمنىڭ مەيلىنشە پەرس­پەكتيۆالى 60 ەلىندە جۇرگىزىلەتىن جاھاندىق بيزنەس مونيتورينگى مالىمەتتەرى كورسەتىپ وتىر. وعان سايكەس, قازاقستان ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىك دەڭگەيى جونىنەن 29-ورىندى يەلەندى. جۇمىس ورىندارىن اشۋ پەرسپەكتيۆاسى بويىنشا 6-ورىندا. جالپى, ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگى رەيتينگىندە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا 140 ەلدىڭ ىشىندە 18-ورىنعا جايعاسقان. بيزنەس ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋدىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە ءبىز 189 ەلدىڭ ىشىندە 41-ورىندى يەلەندىك. 2016 جىلعا ارنالعان ەكونوميكالىق ەركىندىك يندەكسىندە قازاقستان 178 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 68-ورىندا تۇر. ءبىز «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, بيزنەستى دامىتۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرىپ, فەرمەرلەرگە كومەكتەسىپ كەلەمىز. مۇنىڭ ءبارى ازاماتتارىمىزدىڭ بولاشاعىنا, لايىقتى جۇمىس جانە جوعارى ءومىر ساپاسى تۇرعىسىنان سەنىمدى بولۋى ءۇشىن جاسالۋدا, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. مەملەكەت باسشىسى بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانىڭ تاعى ءبىر باعىتى – ەسەپ بەرۋشى مەملەكەت پەن اشىق ۇكىمەت قالىپتاستىرۋ ايا­سىندا قازاقستاندىقتار ءۇشىن مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىم­دەرىن تالقىلاۋ, قابىلداۋ جانە ورىنداۋ بارىسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيە تۇسەتىنىن ايتتى. ولاردىڭ جانىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن قاتار, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىل­دەرى بەلسەنە قاتىساتىن قوعام­دىق كەڭەستەر قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. سىبايلاس جەمقور­لىق پەن شەنەۋنىكتەردىڭ ىسىراپ­شىل­دىعىنا قارسى ەڭ سەنىمدى توسقاۋىل – ازاماتتىق باقىلاۋ. ءبىز بۇل باعىتتان تايمايمىز. بىراق بۇل دا ازاماتتىق قوعام ءۇشىن ماڭىز­دى ءسات. ونىڭ قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىنا قاتىسۋى باستاما­شىلدىق, كەمەلدىك جانە ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك قاعي­داتتارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى حالىق­قا مەملەكەت جۇرگىزىپ جاتقان ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىنىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىن ايتتى. مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ  سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە بەسكۇندىككە, ۇشتىلدىلىككە ءوتۋ باستامالارى ۇلكەن تالقىلاۋلارعا تۇرتكى بول­دى. ەگەر ءبىز بالالارىمىز بەن بۇكىل ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاي­تىن بولساق, مۇنداي وزگەرىس­تەر ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاجەت. بىراق ءبارى دە تياناقتى قاراستىرىلعاننان كەيىن قا­بىل­دانۋعا ءتيىس. مەكتەپ ماسەلەسى ءار وتباسىعا قاتىستى, سوندىقتان بار­لىق پىكىر ەسكەرىلۋى ءتيىس, مۇن­دا ءجونسىز سىناق جاساۋعا بولمايدى. جالپى, بۇل اقپاراتتىق جۇ­مىستاعى ولقىلىقتى كورسەتەدى. حالىققا رەفورمانىڭ ءمانى جەتە تۇسىندىرىلمەگەن, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ جەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ تۋرالى جالعان اقپاراتتىڭ تاراتىلۋى سالدارىنان جەر ماسەلەسىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق كوبەيگەنىن ايتتى. مۇنىڭ شىندىققا جاناسپايتىنى بىرنەشە رەت ءتۇسىندىرىلدى. تاعى دا ايتقىم كەلەدى – اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەل ازاماتتارىنا جانە كومپانيالارىنا ساتۋ تۋرالى ماسەلە جوق, تالقىلانبايدى دا. بۇل تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىندەگى الىپ-قاشتى اڭگىمەنىڭ ءبارى نەگىزسىز. ءبىزدىڭ ماقسات – اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا جەكەمەنشىگىنە جەر الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ. ەگەر ولار جەرگە يەلىك ەتەتىن بولسا, ونى كۇتىپ-باپتاپ, قادىرلەيتىن بولا­دى. جەر – اتا-بابامىزدان مۇ­راعا قالعان ءبىزدىڭ باستى باي­لىعىمىز. قازاقستاننىڭ 14 مىڭ شاقىرىمنان استام مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسىمدەۋ ءۇشىن مەن كورشى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن 8 جىل بويى كەلىسسوز جۇرگىزدىم. وسى­نىڭ ءبارى جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالدى. مەن ازاماتتارىمىزدىڭ وسى ماسەلەنى كوتەرگەنىنە قۋانىشتىمىن. ەگەر جەرگە ءدال وسىلاي كوڭىل بولىنەتىن بولسا, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قور­عايتىنىن كورسەتەدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باس­شىسى قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى جاڭا فۋنكتسيالىق باعىت­تار­دى ءوز موينىنا العانىنا توقتالدى. قايىرىمدىلىق قىزمەت تۋرالى جاڭا زاڭدا قحا-عا مەتسەنات­تار قوعامداستىعىنىڭ باستى ءۇي­لەس­تىرۋشىسى قىزمەتىن اتقارۋ بەكىتىلىپ بەرىلدى. تاريحتا ءبىرىنشى رەت قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ, مەتسەناتتار مەن دونورلاردىڭ رەسپۋبليكالىق سەزى وتكىزىلدى. «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جوباسى مەن اسسامبلەيا جىلى اياسىندا 400 مىڭنان استام قازاقستاندىققا قايتارىمسىز كومەك كورسەتىلدى. بالالار ۇيلەرىنىڭ 7800 تاربيە­لەنۋشىسى مەن جەتىم بالالار ءۇشىن جالپى قۇنى 5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان ەسەپشوتتار اشىلدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇكىل ەل بويىنشا 1993 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى جانە 820 انالار كەڭەسى قۇ­رىلعانىن اتاپ ءوتتى. ولار حالىق­تىڭ ناقتى ماسەلەلەرىن شەشۋمەن, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جانە ۇجىمداردا قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋمەن اينالىسادى. اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى – داۋلى ماسەلەلەردى سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن شەشەتىن مەدياتورلار جەلىسىن دامىتۋ. مەدياتسيا تۋرالى زاڭ قا­بىل­داعان 2011 جىلعا دەيىن وعان قالاي كىرىسۋ كەرەكتىگىن ەشكىم بىلگەن جوق. اسسامبلەيا باستاماشىلىق تانىت­قان سوڭ سەڭ قوزعالدى. مەديا­تورلار جەلىسىن دامىتۋ سوتتاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتتى, قۇقىقتىق مادەنيەت پەن قوعامداعى قۇقىقتىق سانانى كۇشەيتتى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسام­بلەيا جۇمىسىنداعى قوعامنىڭ بار­لىق الەۋمەتتىك قىرىن قامتيتىن وزگە دە نەگىزگى باعىتتارعا توقتالدى. مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى زاڭ كۇشەيتىلدى, بۇل ولاردىڭ قازاقستاندىق پاتريوتيزم اتريبۋتتارى رەتىندە ازاماتتاردىڭ قول­دانۋى اياسىن كەڭەيتتى. وتبا­سىلىق قارىم-قاتىناستاردى, مورال­دىق-ەتيكالىق جانە رۋحاني قۇن­دىلىقتاردى نىعايتۋ جونىندەگى جالپى ۇلتتىق جوس­پار جاڭ­عىرتىلدى. جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەياسىن ىلگە­رى­لەتۋ جونىندەگى جالپىۇلت­تىق جوسپار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. كاسىپقويلار ليگاسى جوباسىنىڭ ءمانى زور. ونىڭ اياسىن­دا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ اتسالى­سۋىمەن وڭىرلەردە جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا مامانداردى الدىن الا دايارلاۋدىڭ 15 رەسۋرستىق ورتالىعى قۇرىل­دى. ءبىلىم مەن عىلىمدى دامى­تۋدىڭ 2019 جىلعا دەيىنگى جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىل­داندى, ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدىڭ جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. «ۇر­پاق پليۋس» جوباسىن, جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا. تۋريزم مەن سپورتتى دامىتۋ تۇ­جى­رىمداماسى بەكىتىلدى. باق-تى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى باستالدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. مەملەكەت باسشىسى قوماقتى قاراجات جۇمساۋدى تالاپ ەتپەيتىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ يننوۆاتسيالىلىعى, ەنتۋزيازمى, جۇيەلىلىگى جانە ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعاندىعى – بۇل, ءسوز جوق, ەلىكتەۋگە تۇرارلىق ۇلگى. مەن بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك جونىندەگى جۇمىستىڭ العاشقى قورىتىندىلارىن بەكىتەمىن. سونىمەن بىرگە, بوساڭسۋعا جانە ءبىز قوعامدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتتىك دەپ ساناۋعا دا بولمايدى, ال بۇل ۇدەرىس ەندى ءوز-وزىنەن جالعاساتىن بولادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى سەسسيا قو­رى­تىندىسى بويىنشا قابىل­دانۋى جوسپارلانىپ وتىرعان ءماڭ­گىلىك ەل پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ جال­پىۇلتتىق يدەيانىڭ قۇجاتتامالىق ءپىشىنى ەكەنىنە نازار اۋداردى. بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر­تەكتىلىگى مەن بىرلىگىنىڭ اۋقىم­دى دا بىرەگەي گەنەتيكالىق باعدار­لاماسى. اكت ءبىزدىڭ رۋحاني قۇن­دى­لىقتارىمىز بەن ۇمتىلىس­تارىمىزدىڭ نەگىزگى فورماتىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋگە ءتيىس. وندا ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ, مورال مەن ءدىننىڭ ماسەلەلەرى, قازاقستاننىڭ جاھاندىق الەمدەگى ورنى جونىندەگى كوزقاراستارىمىز ءبىر ارناعا توعىستىرىلعان. بۇل قۇجاتقا قاتىستى ەكى جىل بويى قىزۋ قوعامدىق جۇمىس جۇرگىزىلدى. ول قازاقستان حالىقتارى اسسام­بلەيا­سىنىڭ بارلىق بۋىنىندا, عىلىمي ورتادا, ساياساتكەرلەر, كاسىپكەرلەر, مادەنيەت قايراتكەرلەرى اراسىندا جان-جاقتى تالقىلاندى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق پاتريوتتار فورۋمىندا ونىڭ جوباسى ماقۇلداندى, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماڭگىلىك ەل پاتريوتتىق اكتىسىندە حال­قى­مىز قالىپتاستىرعان جانە ءوز جان-جۇيەسىنەن وتكەرگەن باستى جا­لپى­ۇلتتىق قۇندىلىقتار, مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قا­زاقستاننىڭ تاعدىرى مەن ونى دامىتۋ, وركەندەتۋ جولىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگى  ناقتىلانعانىن ايتتى. پاتريوتتىق اكت قابىلداي وتىرىپ, ءبىز بۇگىنگى ومىرىمىزدە ورنى بار جانە ءبارىمىز ءۇشىن قاس­تەرلى نارسەلەر مەن بولاشاق قازاقستاننىڭ بارلىق داۋىرىندە ومىرلىك ماڭىزى زور جانە باعالى بولاتىن دۇنيەلەر اراسىندا  بەرىك كوپىر سالامىز. ءبىز جاڭا بەلەستەرگە قاراي ىلگەرى باسقان قادامىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كومپاسپەن تەكسەرگەندەي, پاتريوتتىق اكت ارقىلى انىقتايتىن بولامىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. مەملەكەت باسشىسى پات­ريوت­تىق اكتىنىڭ جاسامپاز يدەيالارىن قوعامدا ورنىقتىرۋ جونىندەگى بىرقاتار شارالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت اسسامبلەيامەن ءبىر­لەسىپ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءجۇ­رەگىنە جول تاباتىن كەڭ اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جولعا قويعانى ءجون. قحا حاتشىلىعى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, پاتريوتتىق اكت جونىندەگى ادىستەمەلىك قۇرالدار دايىنداۋى قاجەت. ولاردىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق كومپانيالار, كاسىپورىندار, مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارى ۇجىم­دارىنداعى جۇمىستى جولعا قويۋ كەرەك. اسسامبلەياعا مونيتو­رينگ جۇرگىزىپ, قازاقستاندىق بىرتەك­تىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ تۇجىرىم­دا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى بايان­دامالار دايىنداۋ مىندەتى جۇكتە­لەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى تاۋەل­سىزدىك, كەلىسىم, بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت ۇعىمدارىنىڭ قازاقستاندىق ارماندى جۇزەگە اسىراتىن ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستى ۇعىمدار ەكەنىنە نازار اۋداردى. ومىردەن ارمان تۋىنداتىپ, ارماننان شىنايى بولمىستى سومداۋ كەرەك. جالپىۇلتتىق ارمانىمىزدى ءبىز وسىلاي جۇزەگە اسىرامىز. قۋاتتى, لايىقتى جانە ماڭگىلىك مەملەكەت تۋرالى ارمانىمىزدى. كەڭ-بايتاق, سۇيىكتى جانە كيەلى جەرىمىزدى كوركەيتۋ تۋرالى ارمانىمىزدى. ۇلى دالا ەلى كەڭىستىگىندەگى ءزاۋلىم اسپانمەن اس­تاسقان شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرەتىن باقىتتى جانە بەيبىت حالقىمىز تۋرالى ارمانىمىزدى. مەن بۇگىن اسسامبلەيا ساپىنا ونى بۇدان جيىرما جىل بۇرىن مەنىمەن بىرگە قۇرىسقان جانە باستاپقى تاريحي سەسسيالارى مەن شەشىمدەرىن ازىرلەسكەندەردىڭ ەسەيگەن بالالارى قوسىلىپ جاتقانىن كورىپ تۇرمىن. بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ايقىن ايعاعى,  دەدى مەملەكەت باسشىسى. سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشانى الدا كەلە جاتقان قازاق­ستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىمەن قۇت­تىقتاپ, باقىت پەن يگىلىك جانە تابىس تىلەدى. ەلباسى, قحا توراعاسىنىڭ بايان­داماسىنان سوڭ العاشقى ءسوز «بولون جانە ۇتقىر ۇدەرىستەر» سەك­تورىنىڭ مامانى سەرگەي پەترياەۆقا بەرىلدى. مەن ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى تىڭداپ وتىرىپ ۇلت جوس­پارى – «100 ناقتى قادام» – بۇل قا­زاقستاننىڭ بەس دامۋ رەفورماسى, ال «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى دۇنيە­جۇزىنىڭ بارلىق ۇلتتارىنىڭ بىرلەس­كەن جوسپارى ەكەن عوي دەپ ويلا­دىم. ويتكەنى, وندا دا بەس ناقتى رەفورما تۋرالى ايتىلعان. وسىدان ءسىزدىڭ مانيفەسىڭىز بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى بولىپ شىعىپ تۇر ەمەس پە؟ بۇل ءسىزدىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاننىڭ جەڭىسى عوي, دەدى شەشەن. ودان ءارى س.پەترياەۆ ءوز باسى جانە ءوزى تۋىپ-وسكەن ورتا تۋرا­لى ايتتى. مەنىڭ تۋىپ-وسكەن وتبا­سىم – پرەزيدەنتتىك بەس رە­فور­مانى ىسكە اسىرۋدىڭ ايقىن ۇلگىسى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان تاربيەشىلەر, مۇعالىمدەر, تەمىرجولشىلار, اسپازدار, ينجەنەرلەر, جوندەۋشىلەر, ستيۋاردەسسالار, اۋدارماشىلار, بانك قىزمەتكەرلەرى شىققان. ال مەن ءوزىم ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترىمىن. ءبىزدىڭ وتباسىمىز اسسامبلەيانىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» اتتى جوباسىنىڭ ناق وزىندەي بولعاندىقتان, ماعان جا­قىن ەستىلەدى. ەگەر ءبىزدىڭ قازاق­ستانى­مىزدىڭ 18 ملن. حالقى ءبىر كىسى­دەي العا قادام جاساسا, بۇل ماڭگىلىك ەلگە جاسالعان 18 ملن. قادام بولادى ەمەس پە؟ «بولا­شاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» اتتى ءسىزدىڭ رە­فورماڭىز – بارلىق حالقىمىزدىڭ بىرگە جۇپتاسقان وسىنداي ءىسى عوي, دەدى س.پەترياەۆ پرەزيدەنتكە قاراپ. ودان ءارى ول «جەتى» سانىنىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى قازاقى ۇعىم­داردى ەسكە سالىپ ءوتتى. سونىڭ ءىشىن­دە «جەتى اتا», «جەتى قازىنا» جانە ت.ب. ايتا وتىرىپ, ولاردى ەل­باسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» جوبا­سىنداعى جەتى جەتىستىككە قول جەت­كىزۋ تۋرالى ايتقان سوزدەرىمەن ۇيلەستىردى. ەكىنشى ءسوز قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن مارال­تاي ىبىراەۆقا بەرىلدى. ءوزى­نىڭ سوزدەرىن ەلباسىنا ارناعان اقىن: ءسىزدى بۇكىل الەم بارشا قازاق­ستان حالقىنىڭ اكەسى رەتىندە تانيدى. نۇرلى جولمەن ماڭگىلىككە بەت العان ۇلى كوشىڭىز ماڭگىلىك توقتاماسىن دەگەن نيەتپەن مەن ءوز ويىمدى جىر جولدارىمەن ساباقتاعىم كەلەدى, دەپ تومەندەگى جىر جولدارىن اعىتتى: ماڭگىلىك ەل – ارمانىمنىڭ اسقارى. ماڭگىلىك ەل – باقىتىمنىڭ باستاۋى. ماڭگىلىك ەل – تاريحىمنىڭ داستانى. ماڭگىلىك ەل – نۇرلى جولعا باستادى. ماڭگىلىك ەل – مەنىڭ اپپاق مۇراتىم, بولاشاققا نۇرىن شاشىپ تۇراتىن. ماڭگىلىك ەل – نۇرلى جولى قازاقتىڭ, بار الەمگە مويىنداتار قۋاتىن. ماڭگىلىك ەل – شەجىرەسى دالامنىڭ. ماڭگىلىك ەل – اق تىلەۋى انامنىڭ. ماڭگىلىك ەل – ماڭگىلىككە امانات. ماڭگىلىك ەل – نۇرلى جولى بابامنىڭ. ماڭگىلىك ەل – بەيبىت ءومىر اۋەنى. ماڭگىلىك ەل – ەل انامداي ادەمى. ماڭگىلىك ەل – تاۋەلسىزدىك تىرەگى. ماڭگىلىك ەل – بۇكىل حالىق تىلەگى. وسىلاي دەپ جىردان شاشۋ شاشقان ول «ارداقتى نۇراعا, امان بولىڭىز! مىڭ جاساڭىز!» – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى. كەلەسى بولىپ جۋىردا عانا جۇزدەن ارتىق ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان «بەك ەير» اق «Fokker-100» اۋە كەمەسىنىڭ كو­مانديرى دميتري رودين ءسوي­لەدى. ول سويلەۋ ءۇشىن مىنبەرگە كوتەرىلگەندە ن.نازارباەۆ ونىڭ باتىرلىعى تۋرالى ءوز اۋزىنان ايتۋىن سۇرادى. ەلباسىنا ۇشقىش «ەرلىك تۋرالى ويلاۋعا ەش ۋاقىتىم بولعان جوق, مەندە تەك ۇشاقتاعى 116 ادامنىڭ ءومىرىن قايتسەم ساقتايمىن دەگەن وي عانا بولدى», – دەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وعان ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, جاساعان ءىسى ناعىز ەرلىك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسىدان كەيىن ۇشقىش ءوز ءسوزىن جالعاستىردى. جۇرتتىڭ ءبارى سوڭعى ۋاقىتتاردا مەنى باتىر دەيتىن بولدى. بىراق مەن ەشقانداي باتىر ەمەسپىن, تەك وتان الدىنداعى ءوز مىندەتىمدى ورىندادىم. «فوككەر» ۇشاعىنىڭ الدىڭعى ەكى ءشاسسيىنىڭ اشىلماي قالعاندىعى ۇشقىشتىڭ قاتەلىگىنەن ەمەس, ۇشاقتى جاساۋشىلاردىڭ جىبەرگەن تەحنيكالىق اقاۋىنان ەكەندىگىن ونى شىعارعان گوللاندتىق اۆيا­جاساۋشىلار دا مويىندادى. وسىدان كەيىن ولار ارناۋلى قۇجات قابىلداپ, باسقا «فوككەرلەردىڭ» وسىنداي اقاۋدان ساق بولۋىنىڭ ال­دىن الدى. بۇل الەمدەگى ميل­ليونداعان ادامنىڭ ومىرىنە ءتونۋى مۇمكىن قاۋىپتى سەيىلتتى, دەدى د.رودين. ودان ءارى شەشەن پرەزيدەنتكە زالدا جاس جاۋىنگەردى جانىندا گراناتا جارىلعاندا اجالدان ءوز دەنەسىمەن جاۋىپ امان الىپ قال­عان پولكوۆنيك قايرات ۇمبەتوۆ وتىرعانىن ايتتى. مىنە, ونىكى ناعىز باتىرلىق دەپ سانايمىن, دەدى ول. مەن ونىڭ ەرلىگىن ەستىگەندە وزىمە: «مەن قازاقستانعا ادال بولۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىما الدىم, سوندىقتان ونىڭ بارلىق ازاماتتارىن قولىمنان كەلگەنىنشە اجالدان الىپ قالۋعا مىندەتتىمىن», دەپ انت بەردىم. قايرات ۇمبەتوۆ ناعىز پاتريوت. ءسىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياڭىزدى بويلارىنا سىڭىرگەن قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى دا پاتريوت بولۋلارى كەرەك. مەنىڭ «فوككەرىمدە» سول كۇنى 116 ادام بولسا, ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, «قازاقستان» دەگەن اۋە لاينەرىمەن 18 ملن. ادامدى قاۋىپتى جاعدايلاردان امان الىپ ءوتىپ, جەڭىستەرگە جەتىپ كەلە جاتىرسىز. سوندىقتان دا, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» اتتى پاتريوتتىق اكتىنى ءبارىمىز بىرگە قولدايمىز, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا د.رودين قا­زاقستاننىڭ تاعى ءبىر پاتريوتى, ۇشقىش-عارىشكەر ايدىن ايىم­بەتوۆتى مىنبەرگە شاقىرىپ, ونىڭ دا ءوز ويلارىن ايتۋىن ءوتىندى. عارىشكەر ءوزىنىڭ سوزىندە حالىقارالىق عارىش ستانساسى­نىڭ بورتىنداعى ادامدار ارا­سىن­داعى قاتىناس ءسىزدىڭ بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىم تۋرالى قاعيدات­تارىڭىزدىڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرى­لادى. ماسەلەن, مەن عارىشتا بولعان كەزدە 5 ەلدىڭ 9 عارىشكەرى ءبىر وتباسىنداي بولىپ, ءسىزدىڭ قاعيداتتارىڭىزبەن جۇمىس ىستەمەسە,  ەشقانداي جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزە المايتىن ەدى. سوندىقتان دا, اسسامبلەيانىڭ رۋحى عارىشقا دا جەتكەن, «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن دە ءبىز سونداي بيىككە كوتەرەمىز, دەي كەلىپ, ەلباسىنا عارىشتا بولىپ كەلگەن اسسامبلەيانىڭ تۋىن تابىس ەتتى. مۇندا حالىقارالىق «مير» عارىش ستانساسى ەكيپاجى مۇشەلەرىنىڭ قولدارى قويىلعان, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.ايىمبەتوۆ پرەزيدەنتكە قازاقستاندىق عارىش سالاسىن ۇنەمى قولداپ وتىرا­تىندىعى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. قازاقستاندا قازىر ءۇش عارىشكەر بارمىز, بۇل – تولىققاندى ەكيپاج دەگەن ءسوز. ءبىز الەمدە 9-شى ورىن الاتىن عارىشتىق دەرجاۆامىز, دەدى ا.ايىمبەتوۆ. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە «ءتىل دارىن» جاستار كلۋبىنىڭ ءتورايىمى, قوستانايلىق ناتاليا شپاگينا قازاق تىلىندە مۇدىرمەي, جاسىنداي جارقىلداپ سويلەپ بەردى. مەن – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسىمىن, سوندىقتان دا, ءبىز ەلىمىزدىڭ پاتريو­تى بولىپ وستىك. ۇلى دالا ەلى – ءبىزدىڭ تاريحىمىز. ال «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق يدەياسى – ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن ءوزىنىڭ قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەنىن, جاقىندا قازاق وتباسىنا كەلىن بولىپ تۇسۋگە دايىندالىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. 2011 جىلى قازاق تىلىندە تازا سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى جاستارىنىڭ باسىن قۇراپ, «ءتىل دارىن» كلۋبىن قۇرىپتى. ونى 10 ادام بولىپ باستاعان ەكەن, قازىر مۇشەلەردىڭ سانى 150-گە جەتكەن كورىنەدى. سونىمەن قاتار, ول وسىنداي تومەننەن شىققان باستامالاردىڭ ارقاسىندا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكادا 44 مىڭنان استام وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بالالارى قازاق تىلىندە تازا سويلەيتىنىن ايتتى.  بۇل جۇمىس – ءسىز جاريالاعان 100 قادامنىڭ ءبىرى, «ماڭگىلىك ەلدىڭ» باستاۋى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ ءوزى – پاتريوتتىق سەزىمنىڭ كورىنىسى. ءتىل – ەلىمىزدىڭ بارلىق ەتنوستارىن بىرىكتىرەتىن قۇرال. قازاق ءتىلىن بىلگەندىگىمنىڭ ارقاسىندا مەن بۇكىل جان-جۇرەگىممەن ءوزىمنىڭ ءبىرتۇتاس حالقىمنىڭ بولاشاقتا ءبىرتۇتاس ۇلت بولارىن ۇقتىم, دەدى ن.شپاگينا.  ءسوزىنىڭ سوڭىندا ءۇش تۇعىرلى ءتىل ماسەلەسىنە دە توق­تالىپ, ونى جان-تانىمەن قولداي­تىنىن جەتكىزدى. تىلدەردى ءبىلۋ – بۇل دامۋ, العا باسۋ, جاڭا بيىكتەردى باعىندىرۋ. سايىپ كەلگەندە, بۇل – «ماڭگىلىك ەلدىڭ» جولى, دەدى قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن ورىس قىزى. بۇل كۇنى دونور جۇرەگى سالىن­عان ءبىرىنشى قازاقستاندىق ازامات, «ءومىر تىنىسى» قوعامدىق ءبىر­لەستىگىنىڭ جەتەكشىسى جانىبەك وسپانوۆ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا مەديتسينا سالاسىندا جۇرگىزگەن رەفورماسى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. 2012 جىلدىڭ 8 تامىزىندا قا­زاق­ستاندا العاش رەت جۇرەك الماستىرۋ وپەراتسياسى جاسالدى. تانى­مال كارديوحيرۋرگ يۋري پيا باستاعان ەلورداداعى ۇلتتىق كار­ديولوگيا عىلىمي ورتالى­عىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 38 جاستاعى ناۋقاسقا 46 جاسار دونور ايەلدىڭ جۇرەگىن سالدى. دونوردىڭ ۇلى يگور ۆوروتنيكوۆ اناسىنىڭ جۇرە­گىن جانە بۇيرەگىن الۋعا رۇق­سات بەر­گەننەن كەيىن دارىگەرلەر ءجۇ­رەكتى ءجا­نىبەك وسپانوۆقا, ال, ءبۇي­رەكتى تاعى ءبىر ناۋقاسقا سالعان ەدى. مەن 2012 جىلدىڭ تامىز ايىندا قايتادان جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقانداي بولدىم. وسى ورايدا, بىزگە كورسەتكەن قامقورلىعىڭىز ءۇشىن, ەلباسى, سىزگە, استانا قالا­سىندا تۇرعىزىلعان كارديو­حي­رۋرگيالىق ورتالىقتاعى ءدارى­گەر­لەر قاۋىمىنا شەكسىز ريزاشى­لىعىمدى بىلدىرەمىن. مەن 100 پايىز اسسامبلەيا ادامىمىن. سەبەبى, قازاق بولىپ دۇنيەگە كەلدىم, وتانى كورەي جاسادى, ال ورىس ايەلىنىڭ جۇرەگى ماعان ەكىنشى ءومىر سىيلادى. مۇنداي شەشىمدى ونىڭ با­لالارى يگور مەن ۆەرونيكا قا­بىلدادى. ەندىگى ۋاقىتتا ولار مە­نىڭ جاقىندارىم ءارى تۋىستارىم, دەدى جانىبەك وسپانوۆ. ج.وسپانوۆ سونداي-اق, مەديتسينا سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا مۇنداي كۇردەلى وپە­راتسيالارعا قولجەتىمدىلىك ارتا تۇسكەندىگىنە توقتالدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنتتىك «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى وزگەنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىققا بەيجاي قارامايتىن جاڭا بۋىننىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تي­گى­زەرىنە سەنىمدى ەكەندىگىن جەتكىزدى. سوڭعى 4 جىلدا قازاقستاندا مۇنداي 847 وتا جاسالسا, ونىڭ 33-ءى – جۇرەك الماستىرۋ. بۇگىندە مەن سياقتى ءبىراز ادامدار «ءومىر تىنىسى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ قاتارىنا شوعىرلاندىق. ءبىز تولىققاندى ادامبىز, وقيمىز, جۇمىس ىستەيمىز, بالا تاربيەلەيمىز, سپورتپەن شۇعىلدانامىز. ءتىپتى, بولاشاقتا دۇنيەجۇزىلىك سپورتتىق ترانسپلانت ويىندارعا دا قاتىسقىمىز كەلەدى. بۇل ءبىز سياقتى ازاماتتارعا ارنالعان وليمپيادالىق ويىندار. ءبىزدىڭ ارمانىمىز – «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ قابىلدانۋ قۇرمەتىنە وراي قازاقستاننىڭ كوك تۋىن سونداي ويىنداردا بيىككە جەلبىرەتۋ, دەدى ول. جانىبەك وسپانوۆتىڭ ءسوزىن تىڭداعان مەملەكەت باسشىسى: «يۋري پيا ءبىزدىڭ جەتەكشى كار­ديو­حيرۋرگىمىز جانە كارديو­ورتا­لىعىمىز كۇن وتكەن سايىن تا­نىمالدىلىققا يە بولۋدا. ەلىمىزگە مۇنداي وتا جاساتۋ ءۇشىن كەلىپ جاتقان ازاماتتار سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى وسىنى اڭعارتادى. بۇل شىنىمەن دە كەرەمەت ەمەس پە؟! مىنە, ءبىزدىڭ الدىمىزدا دونور جۇرەگى سا­لىنعان ادام تۇر. ول دۇرىس ايتادى. ول دۇنيەگە ەكىنشى رەت كەلدى. وسىدان 4 جىل بۇرىن كۇردەلى وتا جا­سالدى, – دەدى قازاقستان پرەزي­دەنتى. قاراعاندى قالاسىنداعى «سيم­كون» جشس ديرەكتورى ولەگ مەتسيك ەلباسىنىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى» يدەياسىنىڭ قوعام مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنداعى ەڭبەك ادامىنىڭ ءرولىن ايقىنداپ بەردى. مەنىڭ كاسىبىم قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارتتىرۋ. ال كەز كەلگەن كاسىپورىننىڭ باستى قۇندىلىعى – ونىڭ جۇمىسشىلارى. بۇگىندە ەلىمىز­دەگى ءىرى جانە شاعىن كاسىپ­­ورىن­دار وزدەرىنىڭ ەڭبەك ءونىمدى­لىك­تەرىن ارتتىرىپ كەلەدى, دەدى و.مەتسيك. وسىلاي دەگەن ول ەلىمىزدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ يننوۆاتسيالىق كاپيتال بولا الاتىنىن, 2017 جىلدان باستاپ تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنىڭ قولعا الىنۋىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, جۇمىس كۇشىنىڭ ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, 3 جىل ىشىندە 30 مىڭعا جۋىق جۇمىسشى بريگاديرلەردى دايارلىقتان وتكىزۋگە, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى ەكەن. سول كەزدە ءبىزدىڭ قوعامىمىز ءتيىمدى جۇمىس كۇشى بار قوعامعا اينالادى. بۇل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رە­فور­ماسىنا قوسقان يندۋس­تريالىق ۇلەسى بولماق, دەدى ول. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز العان قازاق ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى فاريزات حادجيەۆا اتا-اجەسىنىڭ اماناتىن ورىنداپ, قيىن كەزەڭدە وزگە ۇلت وكىلدەرىنە پانا بولعان ن.نازارباەۆتىڭ وتباسىنا العىس ايتتى. اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! بيىل جاريالانعان ال­عىس ايتۋ كۇنى قانشاما تاريحتى ەسكە ءتۇسىرىپ, مەن سياقتى جاس­تار­دىڭ جۇرەگىنە وي سالدى. مەن بۇگىن بۇل مىنبەگە وتباسىمنىڭ اماناتىن وتەۋ ءۇشىن شىعىپ تۇرمىن. جەر اۋدارۋ جىلدارىندا مەنىڭ اتامنىڭ وتباسىن قايىرىمدى, قوناقجاي قازاق وتباسى پانالاتىپتى. ولاردىڭ ءوزى ەكى بولمەلى سامان ۇيدە تۇرادى ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, مەن فاريزات حادجيەۆا ءسىزدىڭ وتباسىڭىز, ءابىش اتانىڭ وتباسى پانالاتقان حىزىر حاد­جيەۆتىڭ نەمەرەسى, حازرەت حاد­جيەۆ­تىڭ شوبەرەسىمىن, دەدى ول. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى فاري­زاتتىڭ اتاسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, اق نيەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ف.حادجيەۆا: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەگەر ءابىش اتانىڭ قام­قور­لىعى بولماسا, مەن دە بۇگىن وسى ساحنادا تۇرماس ەدىم. سول ادام­گەرشىلىك, سول كەڭپەيىل­دىك, سول قامقورلىق ءۇشىن ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىزعا, ءسىزدىڭ وتبا­سىڭىزعا ايتار العىسىمىز, اق تىلەگىمىز شەكسىز», – دەدى. وسىلاي دەي كەلە, ول ءابىش اتانىڭ باستاماسىمەن ءوز اتاسىنىڭ 2 بولمەلى سامان ءۇي تۇرعىزعانىن دا ايتتى. بۇل سول ۋاقىتتا ارنايى جەر اۋدارىلعاندار ءۇشىن ناعىز سالتاناتتى سارايدان كەم بولمايتىن. قونىس تويىنا ءابىش اتا بۇزاۋ سىيلاپتى. ءدال سول سىيلىق ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ باقىت پەن مولشىلىق نىشانىنا اينالعان ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بولگار حالقىندا بارلىق مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى جەر مەككە مەن مەدينە دەگەن ءسوز بار. ال كەزىندە كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار ءۇشىن قاسيەتتى جەر – قازاقستان». مەن دە قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە ەلىمدى ماڭگى ەتۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن, دەدى ول. بۇل كۇنى ءسوز سويلەگەندەردىڭ اراسىندا «ماستەر فارم» مەدي­تسينالىق كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني حۆان دا بولدى. ول بۇگىندە قازاقستان بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋى ارقىلى جوعارى رەيتينگتى يەلەنىپ تۇرعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرگەنىن, فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارعا دا, مىنە, ءدال وسىنداي قولداۋ كورسەتىلىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىز ءوز ءىسىمىزدى نولدەن باستادىق. العاشىندا ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا 3 ادام عانا بار ەدى. ال قازىر ءبىزدىڭ سانىمىز 120-عا جەتتى. ماسەلەن, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» سەكىلدى باعدارلامالار مەن ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان باسقا دا رەفورمالاردىڭ, جەڭىلدىك نەسيەلەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ءوز اياعىمىزدان نىق تۇرىپ قانا قويماي, دامىدىق. ءبىزدىڭ كومپانيامىز – ەلباسى, ءسىزدىڭ ءونىمىڭىز. سەبەبى, ءبىز ءسىزدىڭ قولداۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا ءوسىپ, وركەندەدىك. مەنىڭ شەتەلدەگى دوستارىم قازاقستان تۋرالى سۇراعاندا, مەن قازاقستاندا بيزنەستىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ وركەن­دەۋىنە مەملەكەت تاراپىنان ءاردايىم ۇلكەن قولداۋ بولاتى­نىن ايتسام, ولار ماعان تاڭدا­نىسپەن قارايدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ەگەر, سەن شىنايى جۇمىس ىستەگىڭ كەلسە, وندا سەن ءۇشىن بارلىق جول اشىق. ال قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىنە, الەمنىڭ ءار قيىرىندا جاتقان ەلدەرگە قيىندىق تۋعىزىپ جاتقان داعدارىستان ءبىز قورىقپاۋىمىز كەرەك. سەبەبى, مۇنداي ەكونوميكالىق داعدارىستار بىزگە جاڭاشا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ياعني, ءبىز وزىمىزگە بەرىلگەن كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى قولدان جىبەرىپ الماۋىمىز كەرەك. جاقىندا ءسىز شىمكەنتتە بولدىڭىز. ونداعى حيمفارم زاۋىتىنا ارنايى اتباسىن بۇردىڭىز. سول كەزدە ءسىز بىزگە تابيعي شيكىزات ونىمدەرىنە قايتا ورالۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن ايتقان ەدىڭىز. شىنىمەن دە, قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەم بويىنشا وسىمدىكتەن دايىندالاتىن دارىلىك ونىمدەرگە دەگەن تۇتىنۋشىلار كولەمى ارتىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سون­دىقتان, ەندى 10 جىلدىڭ ىشىندە مۇن­داي دارىلەردىڭ ۇلەسى 40 پايىزدان 60 پايىزعا وسەدى دەگەن بول­جام بار. دەمەك, بۇل – وسىمدىك شي­كى­زاتىنا دەگەن تۇتىنۋشىلىق دەڭ­گەيى دە وسەدى دەگەن ءسوز, دەدى ە.حۆان. سونىمەن قاتار, ول كەيبىر كوم­پانيالاردىڭ ءتۇرلى ونىمدەردى الەمدىك نارىققا تاسىمالداۋشى رولدەرىندە جۇرگەندىگىنە توقتالا كەلە, بۇل ورايدا ءبىز الەمدىك نارىققا دارىلىك, وسىمدىك شيكىزاتىن تاسىمالداۋشى بولا الاتىنىمىزدى, ءتىپتى, وسىمدىكتەن جاسال­عان دارىلىك ونىمدەردى شىعا­­رۋشى ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولا الاتىنىمىزدى ايت­قىم كەلەدى. سەبەبى, ول ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىك بار, دەدى ول. جيىندا سويلەگەن سوزىندە ە.حۆان, سونداي-اق, ءوزىنىڭ قازاق­­ستاندا تۇرىپ جاتقان كورەي ۇلتى­نىڭ ءۇشىنشى بۋىنى بولىپ سانالاتىنىن, سوندىقتان, قازاق جەرى – بۇل تەك قانا ءوزى ومىرگە كەلگەن, يا بول­ماسا, تىرشىلىك كەشكەن مەكەن عانا ەمەس, قازاقستان – بۇل ءبىزدىڭ جانىمىز, جۇرەگىمىز, وتكەن مەن كەلەشەكتى بايلانىستىراتىن جەر. سول ءۇشىن دە, ەلباسى, سىزگە مىڭ العىسىمىزدى بىلدىرەمىز, دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسى تابيعي شيكىزات ونىمدەرىنەن ءدارى ءوندىرۋ دۇنيەجۇزى بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىققانىن اتاپ ءوتتى. مەن وسىدان ءبىر اي بۇرىن كۋ­باعا باردىم. كۋبا – وڭتۇستىك امە­ريكا قۇرلىعىنداعى ءدارى ءوندىرۋ جاعىنان دامىپ كەتكەن ءبىر­دەن-ءبىر ەل. بارلىعى سول جەرگە بارىپ, ەمدەلەدى. ونداعى بارلىق دارىلەر وسىمدىكتەردەن ءوندىرى­لەدى. سوندىقتان, سىزدەردىڭ كومپا­نيا­لارىڭىزدىڭ بۇل ءىستى قولعا العانى – دۇرىس, دەدى ەلباسى. سەسسيا بارىسىندا استانا قالا­لىق وزبەك ەتنومادەني ورتا­لىعى «جاستار قاناتىنىڭ» ءتورايى­مى, كاسىپكەر فارانگيز احمەتوۆا مەملەكەت تاراپىنان جاسا­لىپ وتىرعان قولداۋدىڭ ارقاسىن­دا ءوزىنىڭ باسقارۋىنداعى نان ءونىم­دەرىن شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مەن جاس كاسىپكەرمىن. ءبىز­دىڭ كاسىپورىندا ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرىنەن قۇرالعان 50 ادام جۇمىس ىستەيدى. بارلىعىمىز قازاق تىلىندە سويلەسەمىز. قازىرگى تاڭدا ءبىز ءوز ونىمدەرىمىزدى ونداعان ەلگە ەكس­پورتقا شىعارۋدامىز, دەدى ول. سونداي-اق, سپيكەر ەلىمىزدە جاستارعا بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىرعانىن, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋىمىزدىڭ كەپىلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ بولاشاعىن جارقىن ەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتە بەرەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى دۋيشونكۋل شا­ماتوۆ (قىرعىزستان) ءوز ءسوزىن قىر­عىز ەلىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكى­زۋدەن باستادى. سونىمەن بىرگە, ول قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوز ەلىنە جاساعان قولداۋىنا العىسىن ءبىلدىردى. قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى, قىرعىز ەلى ءسىزدىڭ جاسا­عان كومەگىڭىزدى ەشقاشان ۇمىتپايدى. سول كومەككە جول, مەكتەپ, تۇرعىن ۇيلەر سالىندى. قيىن جاعدايدا ءسىزدىڭ قول ۇشىن سوزۋىڭىز قىرعىزستاندىق تالاي ازاماتتاردىڭ ءۇمىتىن جالعادى, دەدى سپيكەر. بۇدان بولەك, دۋيشونكۋل شا­ماتوۆ ءوزىنىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتتە قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىن ۇلكەن مارتەبە سانايتىنىن, وسى وقۋ ورنىندا «ماڭگىلىك ەلدىڭ» قۇن­دىلىقتارى قالىپتاسىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, مەنىڭ سىزگە جانە قازاقستان حالقىنا قۇندى امانات تاپسىرعىم كەلەدى. جاقىندا اتام قادىربەك ماعان ءبىر جازبا كورسەتتى. ول كىسىگە الگى جازبانى اعاسى كۇزەباي قۇرانوۆ قايتىس بولار الدىندا, ياعني 1954 جىلى بەرىپتى. كۇزەبەي اتاعا بۇل جازبانى قارلاگتا جازىقسىز سوتتالعان ءبىر ادام قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارىنا تاپسىرۋدى اماناتتاپتى. ول جازبا – بەلگىسىز اۆتور جازعان «قىز جىبەك» جىرىنىڭ نۇسقاسى. سىزگە جانە قازاق ەلىنە وسى قولجازبانى تاپسىرۋعا رۇقسات ەتىڭىز, دەدى دۋيشونكۋل شاماتوۆ. «ەۋرازيالىق ديالوگ» حا­لىق­ارالىق قورىنىڭ ءتورايىمى ايجان شەبانوۆا (رەسەي) ءوز كەزە­گىندە قازاقستان رەسەيدىڭ سەنىم­دى سەرىكتەسى ەكەنىن, ءوزى باسقا­رىپ وتىرعان حالىقارالىق قور­دىڭ ەكى ەل اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناستىڭ ارقاسىندا جەتىس­تىكتەرگە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ول قازاقستاندىق بىرقاتار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى رەسەيدە جوعارى باعالاناتىنىن, رەسەيلىك قازاقتار ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعانىن ءسوز ەتتى. اي­جان شەبانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەكى جاققا دا ءتيىمدى. اتالعان وداق شەڭبەرىندە قازاقستان-رەسەي قا­رىم-قاتىناستارى ودان ءارى دامي بەرمەك. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ ماگيستراتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن, ەلىمىزدە 5 جىلدان بەرى تۇرىپ كەلە جاتقان ونەرتانۋشى, نيگەريالىق دانيەل دجەيمس دانلادي-بۆاي سەسسيا بارىسىندا ءوزىنىڭ قازاق ونەرىنە دەگەن قۇرمەتى جوعارى ەكەنىن اڭعارتتى. مەنىڭ اكەم نيگەريالىق, انام – ورىس. قازاقتا «قارا» دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بار. توبەدە كوك اسپان, تومەندە قارا جەر بولسا, ونىڭ ۇستىندە بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتىڭ قاراشاڭىراعى – قازاقستان!, – دەگەن دانيەل مىنبەدە تۇرىپ «ەكى جيرەننىڭ» ءبىر شۋماعىن اۋەلەتە ايتىپ بەردى. حالىقارالىق «Street Workout» (ستريت ۋوركاۋت) فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دەنيس مينين جيىن كەزىندە تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن ايتا كەلىپ, ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى, مەن ۋكراينادانمىن. ءسىز­دىڭ ستۋدەنتتىك ءومىرىڭىزدىڭ ءول­كە­سى دنەپروپەتروۆسك وبلىسىندا تۋىپ-ءوستىم. ءوز ەلىمدە بولىپ جات­­قان وقيعالار جۇرەگىمە ەرەك­شە اۋىر تيۋدە. قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسىنىڭ قىزمەتى – بەي­بىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساق­­تاۋ­دىڭ وزىق ۇلگىسى. ءسىزدىڭ ءتاجى­­ري­بەڭىزدى سپورتقا ەنگىزۋ ارقى­لى قازاقستاننىڭ سپورتتىق اسسام­بلەيا­سىن قۇردىق, وسىلايشا بۇكىل الەم بويىنشا ءبىز جاستاردى بىرىك­­تى­رۋدى كوزدەدىك. نۇرسۇلتان نازار­باەۆ مىرزا, قازاقستان حالقى اس­سام­­بلەيا­سىنىڭ دوستىق ەلشىسى اتا­عىن تا­عايىنداۋدى ۇسىنامىن جانە مەن ونىڭ العاشقى ەلشىسى بولۋعا دا­يىنمىن, دەدى دەنيس مينين. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت باسشى­سى وعان: «قولدايمىن, بۇل ماسەلەنى شەشتىك دەپ ەسەپتە», – دەپ قىسقا ءارى ناقتى جاۋاپ بەردى. سونىمەن قاتار, دەنيس مينين سپورتشىلاردى قازاقستان سەكىلدى بەلسەندى قولداپ كەلە جاتقان الەمنىڭ باسقا ەلدەرىن كورمە­گەن­دىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسى ارادا كوپشىلىككە اسا تانىمال بولا قويماسا دا, كەيىنگى ۋاقىتتا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ستريت ۋوركاۋت سپورتى جونىندە ايتا كەتەيىك. ول – بەلتەمىر, قىرلى بورەنەلەر سىندى قاراپايىم سپورت قۇرالدارىندا ونەر كورسەتەتىن سپورت ءتۇرى. اتالعان سپورت قىسقا عانا ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدە دە كەڭىنەن ەتەك الىپ, رەسمي تۇردە بۇقارالىق سپورت ءتۇرى بولىپ تانىلدى. سپورت تۇرىنە دەگەن جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ارنايى فەدەراتسيا دا قۇرىلدى. بۇل سپورت ءتۇرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اسا ءبىر شىعىندى تالاپ ەتپەيدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا, كەز كەلگەن سپورت الاڭدارىندا, ءتىپتى, قالا ورتالىقتارىندا, كوشەلەردە, ساياباقتاردا دا شۇعىلدانا بەرۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتە قولجەتىمدى سپورت ءتۇرى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءتاندى شىنىقتىرىپ, جاندى تىنىقتىرىپ قانا قويماي, قاتاڭ تارتىپكە باۋليدى, رۋحتى شىڭدايدى, جاڭا جەتىستىككە جىگەرلەندىرە وتىرىپ, بيىك ماق­سات­تارعا جەتەلەيدى. سونىمەن بىرگە, ەڭ باستىسى – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جە­تىلدىرۋىندە ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدە بۇل سپورت سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرۋ ىسىندە وزىندىك ماڭىزعا يە. بۇدان كەيىن ستريت ۋوركاۋتتان الەم چەمپيونى دياس بيدجيەۆ ءسوز الىپ, ول قازىرگى تاڭدا سپورت تۇرىمەن 500 مىڭنان استام قازاق­ستان­دىق جاستار اينالىساتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, د.بيد­جيەۆ سپورتپەن شۇعىلدان­عان ادام اۋىرمايتىنىن, بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتكە, وت­باسىلارعا ۇلكەن كومەك ەكەنىن ايتتى. بۇعان قوسا, دياس بيدجيەۆ ەلىمىزدە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ماڭىزدى شارالار اتقا­رىل­عانىنا, ونىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى. باتىس قازاقستان وبلىستىق كورەي ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ماكسيم پاك ءسوز سويلەپ, ەلىم