ۇلتتىق رۋحتىڭ قامقورشىسى «مەن بار ءومىرىمدى قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەڭ كيەلى دە اسىل مۇراسى – قازاق تىلىنە ارناپ كەلە جاتقان جانمىن. از با, كوپ پە, جاقسى ما, جامان با – ءبىراز ويلارىمدى حاتقا ءتۇسىرىپ جاس ۇرپاققا ۇسىنىپ جۇرگەن جايىم بار. كورگەن, وقىعان, تۇيگەن نارسەلەر نەشە الۋان ويعا جەتەلەيدى. اسىرەسە, انا ءتىلدىڭ تاعدىرى تۇندە دە, كۇندىز دە مازالاي بەرەدى», – دەيدى اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى. ومەكەڭ ۇلتتىق رۋحتىڭ, ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ ناعىز قامقورشىسى بولىپ تابىلادى. ول – عىلىم مەن ونەردى قاتار الىپ كەلە جاتقان عالىم. ونىڭ سازگەرلىگىن تانىتاتىن بىرنەشە, اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى «جار سالەمى», «جاس ويشىل», «انا ءتىلى», ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ», «اق قويان», «ورەنىم», تاعى دا كوپتەگەن اندەرى جۇرتشىلىققا ءمالىم. – ومەكەڭ حالىق اندەرىنىڭ جانە وپەرالىق اريالاردىڭ شەبەر ورىنداۋشىسى جانە ۆيرتۋوز دومبىراشى, ول ونەرمەن شۇعىلدانسا, ناعىز اتاقتى ءارتىستىڭ ءوزى بولار ەدى. «ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» دەگەن كوركەم فيلمدە ومەكەڭ ورىنداعان اندە قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق دالاسى كوزگە ەلەستەپ, تۋعان جەرگە, وتانعا دەگەن ءوزىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگى كورىنىپ تۇرار ەدى. ونەرگە دەگەن ىنتىقتىعىنا قاراماستان, ءو.ايتباەۆ لينگۆيستيكالىق عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ءتىلتانىمنىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلدى. قازاق اللادان بالا سۇرايدى, بالا سۇراسا دانا سۇرايدى «بالا بەرسەڭ, دانا بەر, بالانىڭ جاقسىسىن, – ادالىن بەر», – دەگەن ماتەل سودان قالسا كەرەك. دانا بالا اكەسىنىڭ اتىن, حالقىنىڭ سالتىن, وتانىنىڭ داڭقىن اسىرادى. جامان بالا اكە اتىنا كىر كەلتىرەدى. وتانىن قورعاي الماي ساعىڭدى سىندىرادى, «قوياندى قامىس ولتىرەدى, ەردى نامىس ولتىرەدى», دەگەندەي نامىسىڭدى كەلتىرەدى. مىنە, وسىنىڭ بارىنەن ءتالىم العان قازاق اتامىز «بالا» دەگەندى ەكىگە بولگەن: ءبىرى – اكەسىنىڭ بالاسى, ەكىنشىسى – ەل بالاسى. اكەسىنىڭ بالاسى ءتۇتىن تۇتەتكەنمەن اۋىل اراسىنان, ەلدىڭ قاراسىنان ۇزاماي جۇرەدى. قازاقتىڭ: «اكەڭنىڭ بالاسى بولما, ەلدىڭ بالاسى بول», دەپ باتا بەرۋى دە كوپ دۇنيەنى اڭعارتادى. ومىرزاق ايتباي ۇلى – مىنە, وسىنداي ۇلت پەرزەنتى, ەل بالاسى. وسى ارادا تولاسسىز جارعا سوعىپ, الاساپىران زامانانى دابىلداتقان حح عاسىر ۇلىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءوزىن «قىر بالاسى» دەپ اتاۋى ويىڭا ەرىكسىز ورالادى. الەكەڭ باستاعان ۇلى شوعىر احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ «ەلىم-ايلاپ», ومىردەن ءوتتى. كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە دانالىقتارىن تانىتىپ, ءبىلىم, ونەر كوگىنە قۇلاش ۇرعان مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, تاعى باسقا اعالار جۇلدىزداي اسپان الەمىن قاق جارىپ, تاڭداندىرىپ تامساندىرىپ ولار دا كەتتى. مىنە, سولاردان كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءىزىن باسا ومەكەڭدەر كەلدى. مۇقاڭ, قانەكەڭدەرگە ەرە شىققان ۇرپاقتىڭ وكىلى اكادەميك اپامىز رابيعا سىزدىقوۆانىڭ ومىرزاق اعانىڭ ءبىر مەرەيتويىندا ايتقان ءسوزى وسى جەردە ويعا ورالىپ وتىر. «جاقسى جاننىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن الدىمەن ونىڭ ۇشقان ۇياسىنان, العان تاربيەسىنەن, وتكەن ءومىر مەكتەبىنەن ىزدەگەن ءجون», دەپ: «ومەكەڭنىن اكەسى قاراتاۋ, سىر وڭىرىنە بەلگىلى اقىن ءارى مادەنيەت قايراتكەرى بولعان. ول ايتباي مەكەنىندەگى قارناق مەدرەسەسىندە ايتجان اتتى موللادان وقىپ, مۇسىلمانشا جاقسى ءبىلىم العان. ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ, بۇحاراعا بارىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ, اراب, پارسى تىلدەرىن مەڭگەرگەن, شىعىس ادەبيەتىن جاقسى بىلگەن زيالى ادام بولعان ەكەن, بىرنەشە پوەما-داستاندار جازعان, ايتىستارعا قاتىسقان. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ تاشكەنت قالاسىندا مۇعالىم بولا ءجۇرىپ, اتاقتى مايلىقوجا, مادەلىقوجا, مولدا مۇسا, ءشادى تورەلەرمەن سىيلاس, دامدەس بولعان. ولاردىڭ جىرلارىن جاتقا ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جايۋشىلاردىڭ بىرىنەن سانالادى. اكەسى ومەكەڭدى ءبىر ەلى قاسىنان تاستاماي, ەرتىپ ءجۇرىپ تاربيەلەيدى. پوەزيا مەن ءان-كۇي – اسەمدىك الەمى بولسا, سول سۇلۋلىققا باۋليدى. ءدىن – يماندىلىق مەكتەبى بولسا, ءدىني جوعارى ءبىلىمدى اكەسى ومەكەڭدى ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيدى. ءسىرا, عالىم, قايراتكەر ومەكەڭنىڭ ءومىر جولىن بايانداۋعا كوشپەس بۇرىن, ۇلان ومەكەڭنىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلسەك, وعان تابيعات, دالىرەك ايتساق اتا-اناسى بويىنا ونەر مەن يمان دارىتىپتى. اكەسى عانا ەمەس, اناسى جۇماگۇل نارىمبەتقىزى دا ءانشى ءارى دومبىراشى بولعان, ءتىپتى, اقىندىقتان دا قۇر الاقان ەمەس ەكەن. بىردە قوساعى ايتەكەڭمەن ايتىسىپ, ونى جەڭىپ تە كەتكەن كورىنەدى. حالقىمىزدىڭ وسىنداي ءان-كۇي, اقىندىق ونەرىنىڭ قوس يەسىنىڭ شاڭىراعىندا ومەكەڭ دۇنيەگە كەلدى. ومەكەڭنىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى, اتا-اناسىنان دارىعان اسىل قاسيەتتەر» ەكەنىن اكادەميك اپامىز رابيعا سىزدىقوۆا وسىلايشا وتە جاقسى ايتقان ەدى. ومىرزاق ايتباي ۇلى 1936 جىلى 5 ساۋىردە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋدانى, بالتاكول (بۇرىن تۇركىستان اۋدانىنا قاراعان) اۋىلىندا, الدا ايتىلعانداي اعارتۋشى-مۇعالىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ءومىر جولىن ومەكەڭ 1953 جىلى كەنتاۋ قالاسىنداعى مىرعالىمساي «سانتەحمونتاج» مەكەمەسىندە تەمىر شەبەرى بولىپ باستايدى. 1954-1959 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقيدى. ول ستۋدەنتتىك جىلداردىڭ وزىندە عىلىمي, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. ونەردى دە وگەيسىتپەيدى. 1959-1962 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, 1962 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ اۋىسادى. مىنە, وسىدان بىلاي قاراي ول تابان اۋدارماي عىلىمي جۇمىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسادى. 1971 جىلى «ماكسيم گوركي فرازەولوگيزمدەرىنىڭ قازاق تىلىندە بەرىلۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى, 1992 جىلى «قوعامدىق عىلىمدار تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. اكادەميك ءو.ايتباي ۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ تاقىرىبى ءار الۋان جانە سان قىرلى. دەگەنمەن, تەرمينولوگيا جانە اۋدارما ماسەلەلەرى عالىمدى كوبىرەك قىزىقتىردى. 1975 جىلى جارىق كورگەن «اۋدارماداعى فرازەولوگيالىق قۇبىلىس» دەگەن ەڭبەگى كەڭ تاراپ, قالىڭ وقىرمانعا تانىمال بولدى. بۇل مونوگرافيادا تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى جانە ماقال-ماتەلدەردىڭ دۇرىس قولدانىلۋى, ولاردىڭ سەمانتيكا-ستيليستيكالىق جانە ەتنولينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءسوز بولادى. اۋدارما تەورياسىنىڭ لينگۆيستيكالىق ماسەلەلەرىمەن ءبىراز شۇعىلدانىپ, عالىم قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنا كوبىرەك نازار اۋدارادى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋى جايىندا ءسوز بولعاندا, ءو.ايتباي ۇلى ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاماي وتۋگە بولمايدى. جيىرما بەس جىلدان استام ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ومەكەڭ تەرمينولوگيا مەن اۋدارما تەورياسىنا قاتىستى ىرگەلى تاقىرىپتارعا باسشىلىق جاساپ, تەرمينولوگيا سالاسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن قاعيدالارىن جانە ونىڭ باستى باعىتتارى مەن ادىستەرىن زەرتتەپ انىقتاپ بەردى. تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ, جۇيەلەۋ, قازاق ءتىلى زاڭدىلىقتارىنا يكەمدەۋ جولدارى جايىندا كوپتەگەن ەڭبەكتەر جاريالادى. بۇل ەڭبەكتەردە ءتىلدىڭ جالپى لەكسيكالىق جۇيەسى مەن تەرميندەردىڭ ارا-قاتىناسى, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىقتارى, قازاق تىلىندەگى تەرمين جاساۋ تاسىلدەرىنىڭ تۇرلەرى جانە ولاردىڭ لەكسيكا كوزدەرى, تەرمينولوگيا تەورياسىنىڭ دامۋ جولدارى مەن كەزەڭدەرى قاراستىرىلادى. ومەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, «قازىرگى قاراستىرىپ جۇرگەن تەرميندەر تەڭىز استىندا جاتقان الىپ مۇزدىڭ ازداعان ۇستىڭگى جاعى عانا», دالىرەك ايتقاندا, تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى ءالى دە جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى دەپ تۇسىنەمىز. اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى قازاق تەرمينولوگياسى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن پروبلەمالىق تاقىرىپتارعا جەتەكشى بولىپ, بىرنەشە ۇجىمدىق عىلىمي كىتاپتاردى جارىققا شىعارادى. بۇلارمەن قاتار, كورنەكتى عالىم ء«تىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز» (الماتى: «عىلىم», 1968); «ورەلى ونەر» (الماتى: «عىلىم», 1976); ء«سوز ونەرى» (الماتى: «عىلىم», 1978); «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرى» (الماتى, 1986); «اۋدارمانىڭ لەكسيكا-ستيليستيكالىق ماسەلەلەرى» (الماتى: «عىلىم», 1987); «تەرميندەر جانە ولاردىڭ اۋدارمالارى» (الماتى: «عىلىم», 1990), «انا ءتىلى ارداعىم» (1990, ن.ۋاليمەن بىرگە), ء«تىل مايدانى» ء(ا.قايدارمەن بىرگە), «وسنوۆى كازاحسكوي تەرمينولوگي» (2000) «انا ءتىل, انا ءسۇتىم, ارىم مەنىڭ» (ارىس, الماتى, 2007), «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى» (ارىس, الماتى, 2007) مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى جانە 500-گە جۋىق عىلىمي ماقالالارى باسىلىپ, جارىق كورەدى. 2015 جىلى 5 تومدىق تاڭدامالى ەڭبەكتەرى جۇرت قولىنا ءتيدى. عالىمنىڭ ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى جوعارى باعالانىپ, «قۇرمەت» (1998) پەن «پاراسات» (2006) وردەندەرىنىڭ يەگەرى بولدى. ومىرزاق ايتباي ۇلى تەرمين جاساۋدىڭ باستى ۇستانىمدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن نەگىزدەپ, ۇلتتىق تەرميندەردىڭ قالىپتاسۋىنداعى قيىنشىلىقتاردى انىقتادى جانە سالالىق تەرميندەردىڭ جاسالۋ جولدارىن سيپاتتاپ بەردى. ومەكەڭ قازاق تەرمينولوگياسىن تاريحي اسپەكتىدە قاراستىرادى, ولاردىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن, دامۋ كەزەڭدەرىن, عىلىم ءتىلىن بايىتۋداعى ءرولىن انىقتاپ كورسەتەدى. ول قازاق تەرمينولوگياسى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ باسقا دا سالالارى سياقتى ءوزىنىڭ كۇردەلى تاريحي دامۋ ساتىلارىنان ءوتتى دەيدى. قازاق تەرمينولوگياسىن دامىتۋدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن زەرتتەگەندە, عالىم ونى قازاقتىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ باعالايدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسىن ابايدىڭ ادەبيەتكە قوسقان ۇلەسىمەن سالىستىرادى. 20-30 جىلدارى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ جاسالۋى مەن قالىپتاسۋىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ق.جۇبانوۆ ەلەۋلى ءرول اتقارعان بولسا, بۇگىنگى كۇندەرى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنا ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى ەلەۋلى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ومەكەڭ قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ «اتاسى» دەپ باعالايتىن بولسا, بۇگىنگى كۇندەرى اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىن قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ «اعاسى» دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىق تەرمينولوگيانى دامىتۋ جايىنداعى عالىمنىڭ ءوز بايلامدارىنا توقتالىپ كورەيىك: «تەرمينولوگيا – عىلىم مەن تەحنيكا ءتىلىن دامىتاتىن لەكسيكانىڭ بىردەن-ءبىر كۇردەلى قاباتى. قازاق ءتىلى تەرمينولوگياسى جازۋ ساۋاتتىلىعىن ارتتىراتىن ەملە ەرەجەلەرىنە تىكەلەي تاۋەلدى. ەندەشە, ەملە ەرەجەمىزدە تەرمين سوزدەردى جاساۋ, قابىلداۋ جونىندە جىبەرىلگەن قاتەنى تۇزەۋ. تەرمينجاسامنىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن باسپاسوزدە جاريالاي وتىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە جىل سايىن پىكىر سايىسىن وتكىزىپ وتىرۋ. تەرمينولوگ كادر دايىنداۋ جولدارى قاراستىرىلىپ, مامانداردى شەتەلگە تاجىريبە الماسۋعا دەيىن جىبەرۋدى ويلاستىرۋ. قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە راديوحابارلاردى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ, ەكى جىلدا ءبىر عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ وتىرۋ. بۇكىل تۇرىك تىلدەرىنە ورتاق تەرمينولوگيالىق قور جاساۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋ», دەيدى اكادەميك. كورنەكتى وقىمىستى ءو.ايتباي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى, ونىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالعان. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, تەرمينولوگيا ادەبي ءتىلدىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە لەكسيكولوگيانىڭ ناعىز وزەگىندە تۇر. تەرمينولوگيانىڭ جالپى تەورياسىن جاساۋدا, ونىڭ عىلىمدار قاتارىنداعى ورنىن ايقىنداۋ جاعدايىندا ومەكەڭنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. تەرمين جاساۋ پروتسەسىندە عالىم ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ پوتەنتسيالىن مۇمكىندىگىنشە كەڭىرەك پايدالانۋ كەرەك, دەيدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – ۇلت ءتىلىنىڭ ءوز بايلىعىن سارقا پايدالانۋ كەرەك دەگەن ءسوز. تەرمين جاساۋ پروتسەسىندە ۇلتتىق تىلىمىزگە ءتان دايىن سحەمالار نەگىزگە الىنادى. كىرمە سوزدەردى انا تىلىنە يكەمدەۋ ماقساتىندا جاڭا مودەلدەر قۇراستىرىلادى. دەگەنمەن, باسقا تىلدەردە قولدانىلاتىن تەرميندەردى ءوز تىلىنە قابىلداۋدا جانە بارلىق حالىقارالىق تەرميندەردى اۋدارعاندا ساق بولۋ كەرەكتىگىن دە عالىم ەسكە سالىپ وتىرادى. بۇل پروتسەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول, سەبەبى, ۇلتتىق ءتىلىمىز قوعامنىڭ قارىم-قاتىناس ءرولىن اتقارىپ, سول قوعاممەن بىرگە داميتىنى بەلگىلى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان بەرى تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ورلەۋىنە بايلانىستى ءبىر جاڭا ۇعىم پايدا بولسا, ءبىر جاڭا تەرمين دۇنيەگە كەلەدى. سوندىقتان, تەرمينولوگيا پروبلەمالارىمەن تەك ءتىلشى ماماندار ەمەس, باسقا دا سالا قىزمەتكەرلەرى دە شۇعىلدانىپ ءجۇر. ءتىلشى عالىمدارمەن بىرگە, جالپى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە تەرمين جاساۋمەن اينالىسۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە نەشە ءتۇرلى تەرمينولوگيا سوزدىكتەر قۇراستىرىلدى. ءار اۆتور وزىنشە تەرمين شىعاراتىن دا بولدى. جاڭا تەرميندەر جاسالىپ, اينالىمعا ەنگىزىلۋدە. ايتا كەتەتىن جاعداي, جاڭا جاسالعان تەرميندەردىڭ ءبارى بىردەي لينگۆيستيكالىق نورمالارعا ساي كەلە بەرمەيدى. ولاردىڭ ىشىندە ءساتتى جاسالعان تەرميندەرمەن قاتار, ءساتسىز بەرىلگەنى دە بار. نەسىن جاسىرامىز, جۇيەسىز جاسالعان تەرميندەر دە, تەرميندەردىڭ نەگىزگى زاڭدىلىقتارىنا جاۋاپ بەرە المايتىندارى دا بارشىلىق. كەيبىر تەرمين قۇراستىرۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بارلىق تەرميندەردى قازاقشالاۋ كەرەك, دەيدى. ونىڭ ناتيجەسىندە ءتىلدىڭ زاڭدىلىعىنا قارسى, تەرمين جاساۋ قاعيدالارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن, قۇلاققا جاعىمسىز ەستىلەتىن تەرميندەر پايدا بولاتىنى اقيقات. بۇلارعا قاراما-قارسى پىكىردى ۇستاناتىندار قازاق ورفوەپياسى جانە ورفوگرافياسى زاڭدىلىقتارىن ەسەپكە الماي, تەرميندەردى سول كۇيىندە اۋدارماي قالدىرۋ كەرەك دەگەنگە دەن قويادى. بۇعان بايلانىستى اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ءوز ۇستانىمى بار. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قازاق تەرمينولوگياسى ەكى جولمەن قالىپتاسادى: ۇلتتىق ءتىلدىڭ بايلىعى جانە كىرمە سوزدەر ارقىلى. جات تىلدەردەن كەلگەن كەيبىر تەرميندەردى, دالىرەك ايتقاندا, قالىپتاسقان ينتەرتەرميندەردىڭ ءبارىن اۋدارۋ قاجەت ەمەس. سەبەبى, ءبىر عىلىم سالاسىندا قولدانىلاتىن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالامالارىن تابۋ, قالىپتاستىرۋ بارلىق ۋاقىتتا ءساتتى بولا بەرمەيدى. تەرمين جاساۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول, ويتكەنى رۋحاني, مادەني, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا حالىقتىڭ بايلىقتارى ءتىل ارقىلى تانىلادى دەيدى, عالىم. تەرمين جاساۋدىڭ نەگىزگى جولدارى, ءادىس-تاسىلدەرى قانداي دەگەندە, پروفەسسوردىڭ پايىمداۋىنشا, ولار سەمانتيكالىق, مورفولوگيالىق, سينتاكسيستىك جانە كالكا تاسىلدەرى ارقىلى جاسالىپ, ولاردىڭ قولدانىلۋى كونتەكستە تەكسەرىلەدى. بۇل جاعدايدا قازاق ءتىلىنىڭ جالعامالى تىلدەرگە قاتىستىلىعى ەسەپكە الىنادى. ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تەرمينولوگيانى زەرتتەۋدە ونىڭ ءتىل تاريحىمەن, گرامماتيكامەن, ءتىل مادەنيەتىمەن بايلانىسى سەزىلەدى. سەبەبى, عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, تەرمين جاساۋ پروتسەسى ءتىل تاريحى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنان تىس قاراستىرىلمايدى. ءتىل دامۋ بارىسىندا كەيبىر سوزدەر قولدانىستان شىعادى, ولاردىڭ ورنىنا جاڭا سوزدەر, سونىڭ ىشىندە تەرميندەر تۋادى. كەيدە ەسكى سوزدەر جاڭا قىزمەت اتقارادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءتىل بايدى, ناقتىلانادى. تىلدە ورنىققان ەجەلدەن كەلە جاتقان بەلگىلى تاسىلدەر ارقىلى جاڭا سوزدەر پايدا بولادى. قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي, ساياسي-ەكونوميكا-رۋحاني وزگەرىستەرگە بايلانىستى تەرميندەنۋ پروتسەسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. قازاق ءتىلىنىڭ تەرمين جاساۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن سوڭ, جاڭا تەرميندەردى قابىلداۋ بارىسىندا ولاردىڭ سەمانتيكاسىندا, ۇعىمنىڭ ءدال بەرىلۋىنە تىرىسۋ قاجەت, وعان, جاڭا ءسوزدى بەلگىلەگەندە, ونىڭ ەتيمولوگياسىن ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق, جاڭا تەرمين ۇسىنعاندا, ونىڭ العاشقى ۇعىمىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, سول ۇعىمنىڭ مازمۇنىن دالىرەك اشاتىن ءسوزدى تاڭداسا, سوندا عانا تەرمين مەن ۇعىم ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلىپ تۇرادى. تەرميندەردىڭ وزىندىك كريتەريلەرى بار, ول قىسقا, سەمانتيكالىق جاعىنان ناقتى, جۇيەلى بولۋعا ءتيىستى. تەرميندەردىڭ وزىندىك قاسيەتتەرىنە قاتىستى تالاپتارىنا ساي سوزدەردى تاڭداۋ, عالىمنىڭ ينتۋيتسياسىنا, بىلىمىنە جانە جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءتول سوزدەرى مەن حالىقارالىق سوزدەر اياسىندا تەرمين جاساۋ پروتسەسىندە اراب-پارسى سوزدەرىن دە پايدالانۋعا بولادى, دەيدى عالىم. بۇل سوزدەردى قابىلداۋدا, انا ءتىلىمىزدىڭ دىبىس زاڭدىلىقتارىنا يكەمدەلىپ, قۇلاققا جاعىمدى بولىپ, تەز قابىلداناتىن, تۇسىنىكتى بولعانى ءجون. سونىمەن, ءو.ايتباي ۇلى عالىم جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە تەرمين جاساۋ پروتسەسىن كەڭ جانە اۋقىمدى قاراستىرادى. تەرمين شىعارماشىلىعى قوعام ومىرىندە بولعان وزگەرىستەرمەن تىكەلەي بايلانىستى جانە ءتىل ساياساتىنا سايكەس كەلگەنى ءجون. تەرميندەر, ادەتتە, ءتىلشى عالىمدار مەن ءار سالاداعى مامانداردىڭ وسى باعىتتا ىستەگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. عالىم قازاق تەرمينولوگياسىن ادەبيەت ءتىلىنىڭ ەڭ كۇردەلى دە قىزىقتى سالاسى رەتىندە تانيدى, ونىڭ وزىندىك دامۋ جولدارى مەن قالىپتاسۋى, قۇرىلىمدىق مودەلدەرى, جاسالۋ ادىستەرى مەن زاڭدىلىقتارى بار ەكەنىن اتاپ ايتادى. تەرمينولوگيا پروبلەمالارىمەن قاتار, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى ءسوز مادەنيەتى, ستيليستيكا, لەكسيكولوگيا, ونوماستيكا, ديالەكتولوگيا, ادەبي ءتىل, ورفوگرافيا پروبلەمالارىمەن دە شۇعىلدانىپ ءجۇر. عالىمنىڭ حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەردە ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ءتىل ساياساتى, تەرمينولوگيا پروبلەمالارىنا بايلانىستى جاساعان باياندامالارى ءاردايىم ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدانادى. ۇزاق جىلدار بويى ومەكەڭ عىلىم كادرلارىن دايارلاۋ ىسىنە ۇزبەي اتسالىسىپ كەلەدى. جالپى, ءتىل ءبىلىمى مەن قازاق ءتىل بىلىمىنەن رەسپۋبليكانىڭ جوعارى مەكەمەلەرىندە ءدارىس وقىدى جانە قاينار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەكانى رەتىندە ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ومىرزاق ايتباي ۇلى جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميتەت پرەزيديۋمىنىڭ, سونىمەن بىرگە, ينستيتۋت جانىنداعى عىلىمي دارەجە بەرەتىن عىلىمي كەڭەستىڭ كوپ جىلدان بەرگى مۇشەسى رەتىندە, عىلىمنىڭ جاس ماماندارىنىڭ ءوسىپ, جەتىلۋىنە قولعابىس ەتىپ كەلەدى. 1998 جانە 2005 جىلدارى لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى رەتىندە پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەردەن ەمتيحان قابىلدادى. عىلىمي-ۇستازدىق جۇمىستارىمەن قوسا, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينكومنىڭ مۇشەسى, عالىم حاتشىسى رەتىندە تەرمينولوگيانىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە كوپ جۇمىس اتقاردى. مەملەكەتتىك تەرمينكومنىڭ وسى زامان سۇرانىسىنا لايىقتى ەرەجەسىن قايتا جازىپ, قۇرىلىمىن ناقتىلاي تۇسۋىندە دە ءو.ايتباي ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور. سونداي-اق, ومەكەڭنىن قايراتكەرلىك قابىلەتىنىڭ ايقىن كورىنگەن تۇسى – حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنداعى جۇمىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى. رەسپۋبليكاداعى ءتىل ساياساتى ماسەلەسىنىڭ شيەلەنىسىپ قازاق ءتىلىنىڭ قيىن جاعدايدا تۇرعان شاعىندا ول اكادەميك ءا.قايداريمەن بىرگە انا ءتىلىنىڭ مۇددەسى, مۇڭ-مۇقتاجى ءۇشىن كۇرەسكەن رەسپۋبليكالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوش باسىندا بولدى. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى دەپ اتالاتىن بۇل ەرىكتى ۇيىم كەزىندە جالپىحالىقتىق سيپات الىپ, ۇلتتىق, تىلدىك سانانى وياتۋعا تۇرتكى بولعان كوپتەگەن شارالار ۇيىمداستىرعانى كۇللى جۇرتشىلىققا ءمالىم. ومىرزاق ايتباەۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقانداي, «مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن باقىلايتىن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرىپ الدىق. رەسپۋبليكا زيالىلارى وسى قوعام ماڭايىنا توپتاسا ءبىلدى. قۋانىشتا شەك بولعان جوق. ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن, تاريحىن زەرتتەيتىن عىلىمي ينستيتۋتتار, مەكەمەلەر وزگەشە ءورىس اشىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگىن نەگىزدەيتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرا ءتۇستى». ومەكەڭ ۇيىمنىڭ تۇڭعىش «انا ءتىلى» دەپ اتالاتىن ءانۇرانىن ءوزى شىعارىپ, ءوزى ورىندادى. رەسپۋبليكا وقىرماندارى ءسۇيىپ وقيتىن باسىلىمداردىڭ قاتارىنداعى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى اكادەميك ءابدۋالي قايداري مەن بىرگە بەلسەنە ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان يگى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى. قازىرگى كەزدە ومەكەڭ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ەلەۋلى جۇمىس اتقارىپ ءجۇر. تاعى ايتا كەتەتىن ءبىر جاعداي بار. سوڭعى كەزدە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ وتىر. وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا بۇل عىلىمي مەكەمەنى باسقا وقۋ-ادىستەمە ورتالىقتارىنا قوسۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ماسەلە, ومەكەڭدى قاتتى تولعاندىرۋدا. سەبەبى, الەمدە قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن جالعىز ينستيتۋت بار بولسا, ول ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عوي. «قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن نەگىزدەپ, رۋحاني جان دۇنيەسىن اسقاقتاتاتىن, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگى بولىپ سانالاتىن بۇل عىلىمي مەكەمەنىڭ تاعدىرى اۋىرلاي ءتۇسىپ وتىر. ءتىل ينستيتۋتى – ۇلتتىق ينستيتۋت ەمەس پە؟ وعان نەمقۇرايدى قاراۋ ەلدىگىمىزگە ءمىن بولماس پا؟ وسى ماسەلەنى ويلانا, ويلاسا جۇرەلىك, اعايىن!», – دەپ ومەكەڭ ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇلتتى تولعاندىراتىن تولعاعىن بىلدىرۋمەن ءجۇر. كوڭىلى جارىق, جۇرەگى جىلى ومەكەڭنىن دوستارى – سىيلاسى مەن قيماستارى كوپ. ونداي ادام امبەگە اماندىق, ساۋلىق, جاقسىلىق پەن جەمىستىلىك تىلەيدى. ونداي ادام جاسى ۇلكەن جاقسىعا اينىماس ءىنى, جاسى كىشى جاقسىعا اينىماس اعا, سولاردىڭ بارىنە پانا. سونداي-اق, عالىم, پەداگوگ, قوعام قايراتكەرى رەتىندە اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن كەلەسى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولاتىنى ءسوزسىز. زەينەپ بازارباەۆا, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. الماتى.