تاريحي تاڭداۋ

ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان العاندا, جاڭا اتا زاڭ جوباسىندا ادامعا, ونىڭ ومى­رى­نە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ومبۋدسمەن رەتىندە مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل اي­تىل­عان­دار – مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇن­­دىلىقتارى. ادامعا باعدارلانۋ مەن ادام قۇقىق­تا­رىنىڭ باسىمدىعى يدەيالارى جاڭا كونس­تيتۋ­تسيانىڭ بۇكىل ماتىنىندە كورىنىس تاپقان.

كىرىسپەدەن باستايىق. مۇندا العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ قاعيداتى جاريا ەتىلىپ, قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار اجىراماس ءارى ايىرۋعا بولمايتىن قۇندىلىقتار دەپ تانىلادى.

نەگىزگى زاڭنىڭ 2-ءبولىمىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدەن ادام قۇقىقتارىنىڭ ايرىقشا ءرولىن كورەمىز. كونستيتۋتسيانىڭ قازىرگى قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا بۇل ءبولىم «ادام جانە ازامات» دەپ اتالسا, جاڭا جوبادا «نەگىزگى قۇقىقتار, بوستاندىقتار مەن مىندەتتەر» دەپ وزگەرىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, ءبولىم ءۇش مىزعىماس ىرگەلى نەگىزگە سۇيىنەدى: ولار – قۇقىق, بوستاندىق جانە مىندەتتەر.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 15-بابىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اجىراماس جانە بولىنبەيتىن دەپ تانىلادى. بۇل ولاردىڭ ومىرگە كەلگەن كەزدەن ءار ادامعا تيەسىلى ەكەنىن ناقتىلاۋ ءۇشىن قاجەت. ولاردى الىپ قويۋعا, بىرەۋگە بەرۋگە نەمەسە جويۋعا بولمايدى. مەملەكەت بۇل قۇقىقتاردى تانۋعا جانە قورعاۋعا مىندەتتى.

وسى 15-باپتا ادام قۇقىقتارىن زاڭسىز بۇزۋدان نەمەسە شەكتەۋدەن ساقتاندىراتىن كەپىلدىكتەر قاراستىرىلعان. سوندىقتان وندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەمەسە لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭسىز ارەكەت­تە­رىنەن بولعان زياندى مەملەكەت تاراپىنان وتەۋ سياقتى ماڭىزدى قاعيدا بار. وسىلايشا, مەملەكەت جەكە تۇلعانىڭ قۇندىلىعىن مويىندايتىنىن جانە ءوزىنىڭ زاڭنان جوعارى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. ادامعا كەلتىرىلگەن زيان ءۇشىن ول باسقا سۋبەكتىلەرمەن تەڭ دارەجەدە جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى.

جالپى, نەگىزگى زاڭ جوباسىندا قول­دانىس­تاعى كونستيتۋتسياداعى ادامنىڭ بارلىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ساقتالعان. سونىمەن قاتار كەيبىر تۇسىندا ولار ايتارلىقتاي كۇشەيتىلگەن.

ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن الاتىن بولساق, ول باسقا قۇقىقتارعا قاراعاندا العاشقى ورىندا تۇرادى. ويتكەنى ونسىز وزگە بوستاندىقتار بولماس تا ەدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا ءبىز ونى بارىنشا ابسوليۋتتەندىرۋدى ۇسىندىق. جالپى ونى بۇكىل الەمدە ءابسوليۋتتى قۇقىق رەتىندە تانۋ – كەز كەلگەن قۇقىق قورعاۋشىنىڭ ارمانى. بىراق بۇۇ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ №36 جالپى تارتىپتەگى ەسكەرتۋلەرىندە ايتىلعانداي, ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى ءار ادامعا تيەسىلى بولسا دا, ول ءابسوليۋتتى ەمەس. ماسەلەن, كەيبىر جاعدايدا بىرەۋدىڭ ءومىرىن ءۇزۋ ەرىكسىز تۇردە جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. اي­تالىق, ءسىز ءوزىڭىزدى قورعاۋ ماقساتىندا شەكتى شامادا ارەكەت ەتىپ, بىرەۋدىڭ ءومىرىن ۇزسەڭىز, ول ماقساتتى تۇردە ءولتىرۋ بولىپ سانالمايدى.

جوبانىڭ 17-بابىندا ءومىر ءسۇرۋ قۇقى­عى دا اجىراماس جانە بولىنبەيتىن قۇقىق دەپ تانىلعان. بۇل جەردە سالالىق زاڭدار ەمەس, كونستيتۋتسيانىڭ ءوزى ءومىردى قورعاۋدى مىندەتتەيتىنىن بىلدىرەدى.

ادام ءومىرىن ەڭ جوعارى باسىمدىق دەپ جاريالاعان ەلىمىز 2022 جىلى ءولىم جازاسىن الىپ تاستادى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 15-بابىندا, جاڭا جوبانىڭ 17-بابىندا وعان تىيىم سالىن­عان. ايىرماشىلىق بىرنەشە ارىپتە عانا, ال سەمانتيكالىق تۇرعىدان ءبىز ونى قولدانۋعا قايتا ورالۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتامىز.

جوبانىڭ 18-بابىندا جەكە باسقا تيىسپەۋ كەپىلدىگى جەكەلەي تۇردە بەكىتىل­گەن. بۇل ەشكىمدى ءوز بەتىنشە باس بوستان­دى­عى­نان ايىرۋعا جول جوق ەكەنىن بىلدىرەدى. قاماۋدا ۇستاۋعا سوت شەشىمىمەن عانا جول بەرىلەدى. سوتتان تىس ۇستاۋ مەرزىمدەرى زاڭمەن ايقىندالادى. وسى باپتا ميراندا ەرەجەلەرى قاراستىرىلعان. ياعني ۇستاۋ كەزىندە ءار ادامعا قۇقىعىن شەكتەۋ نەگىز­دەرىن ءتۇسىندىرۋ مىندەتتەلەدى.

ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارىنا ارنالعان جوبانىڭ 2-بولىمىنە ءادىل سوتقا دەگەن نەگىزگى كەپىلدىكتەر دە ەنگىزىلگەن. مىسالى, 19-باپتا وزىنە, جاقىندارىنا قارسى كۋالىك بەرمەۋ جانە ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەمەۋ قۇقىعى سياقتى نەگىزگى نور­­مالار قاراستىرىلعان. بۇل نورمالار ىرگەلى قۇقىقتاردى ەڭ جوعارى دەڭگەي­­دە قورعايدى. ءوزىن-ءوزى كىنالاۋ مەن وزبىر­­لىق­قا قارسى كونستيتۋتسيالىق توسقاۋىل رەتىندە قىزمەت ەتەدى.

وسى باپتا كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاراستىرىلعان. قوعام الدىندا ادام, ءتىپتى ەگەر ول قىلمىس ۇستىندە ۇستالسا دا نەمەسە كىناسىن مويىنداسا دا, سوت شەشىم شىعار­مايىنشا كىناسىز دەپ سانالۋعا ءتيىس.

سونداي-اق 19-باپتا ادىلدىك پەن جازا مولشەرىنىڭ ساي بولۋى سەكىلدى حالىقارالىق قاعيدالارىنا كەپىلدىك بە­رىل­گەن. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – ءبىر ارەكەت ءۇشىن قايتا جازالاۋعا جول بەرمەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ءادىل سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ كەپىلدىكتەرى ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋمەن ناقتى بايلانىستى. سوندىقتان جوبانىڭ 20-بابىندا ادامنىڭ ار-نامىسىنا تيىسۋگە بولمايدى دەگەن جەكە كەپىلدىك ورىن الدى. قازىر مۇنداي كەپىلدىك تەك قادىر-قاسيەتكە قاتىستى قولدانىلادى. بۇل رەتتە وسى قۇقىقتارعا تيىسۋگە بولمايتىندىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار زاڭمەن قورعا­لا­تىندىعى دا ناقتىلانادى. بۇل – جەكە تۇلعانى قۇرمەتتەۋ مورالدىق تالاپ ەمەس, بيلىك پەن قوعامنىڭ زاڭدى مىندەتى ەكەنىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مويىنداۋى.

جەدەل تسيفرلاندىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, جوبانىڭ 21-بابى جاڭا تەحنولوگيالار جاعدايىندا دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى. بۇل ارقىلى تسيفرلىق ورتاداعى جەكە اقپارات قور­عالادى.

كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 23-بابىندا زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ تۋرالى ەرەجەلەر بەكىتىلەدى. ياعني مەملەكەت ادام­نىڭ شىعارماشىلىعى مەن زيات­كەر­لىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرىن ەرەكشە قۇندىلىق دەپ تانيدى جانە وزىنە ولاردى قورعاۋ مىندەتىن الادى.

قازىرگى الەمدەگى تسيفرلىق حاوستى بولدىرماۋ ءۇشىن ءدال وسى باپتا ءسوز بوستاندىعى تۋرالى ەرەجەلەر ناقتى سيپاتتالعان. حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ءسوز ەركىندىگى قاتاڭ بەلگىلەنگەن جاعدايلاردا زاڭمەن رەتتەلۋى مۇمكىن. بۇل – باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بەدەلىن قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىن قورعاۋ سەكىلدى جاعدايلار. ولاردى 23-باپتا بەكىتۋ ءسوز بوستاندىعى مەن جاريا سوزدەردىڭ سالدارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.

جوبانىڭ 24-بابىندا ەلدەن شىعۋ قۇقىعى ناقتىلانىپ كورسەتىلگەن. ەندى كونستيتۋتسيادا ونى زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايدا جانە تارتىپپەن عانا شەكتەۋ مۇمكىندىگىن تىكەلەي بەكىتۋ ۇسىنىلادى. مۇنداي نورما مەملەكەت ءۇشىن تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق شارتتى بىلدىرەدى: ەلدەن شىعۋ قۇقىعىن ەرىكتى تۇردە نەمەسە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەرمەن شەكتەۋگە بولمايدى.

جوبانىڭ 28-بابىندا سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا عانا ەمەس, ودان شىعارۋعا دا جول بەرىلمەيتىن نورما بەكىتىلگەن. بۇل نە ءۇشىن جاسالدى؟ حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا بىر­­نە­شە شارت ءبىر ۋاقىتتا ساقتالعان كەزدە عانا ۇيدەن شىعارۋعا بولادى. ولاردىڭ باستاپقىلارى – تەك زاڭدى نەگىزدەر. وندا دا بارلىق پروتسەدۋرا ساقتالۋعا ءتيىس. ونىڭ ىشىندە سوتتا ءوزىن قورعاۋ قۇقىعى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. تۇرعىن ۇيدە تۇرۋ مەن ودان شىعارۋ جاعدايلارى تۋرالى داۋلاردى تەك سوت شەشۋگە ءتيىس.

سونداي-اق جوبانىڭ 30-بابىندا نەكە تۋرالى ەرەجەلەر ناقتىلانعان. بۇل – تەك مەملەكەت تىركەيتىن ەرىكتى وداق. ونداعى ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭ قۇقىلى. كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى ەل رەتىندە ءبىز ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى.

بۇعان قوسا جوباداعى جاڭا ەرەجەنىڭ ءبىرى – ءدىندى مەملەكەتتەن ءبولۋ, ول 7-باپتا قاراستىرىلعان. زايىرلى مەملەكەتىمىزدە ءبىر ءدىن ەكىنشىسىنەن جوعارى تۇرمايدى, تولىق ار-وجدان ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, اتەيستەرگە دە, دىندارلارعا دا قىسىم كورسەتۋگە جول بەرمەيدى. زايىرلى سيپات ينستيتۋتسيونالدىق تەپە-تەڭدىكتى نىعايتادى.

قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا جازىل­عان باسقا دا قۇقىقتار مەن بوستان­دىق­تار جاڭا جوبادا ساقتالعان. سوندىقتان مەن كوميسسيا تاراپىنان ادامعا باعدارلانعان قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن, ساپالى ءارى جان-جاقتى سارالانعان قۇجات دايىندالعانىنا كامىل سەنىمدىمىن. ەڭ ىرگەلى حالىقارالىق ستاندارتتار, ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ پروگرەسسيۆتى يدەيالارى ەسكەرىلگەن.

ارتۋر لاستاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل