كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جانە ۇلت جوسپارى اياسىنداعى يگى قادامعا ساي اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆپەن جولىعىپ, بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك.
– ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇندەۋىن كالاي قابىلدادىڭىز, ونىڭ قانداي تيىمدىلىگى بار دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسى بەس جىلدا ءبىر رەت سايلانادى دەگەن قاعيداعا قاتىپ قالۋ بۇگىنگىدەي جاعدايدا قيسىنسىز دا شىعار. پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋلارىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسىن ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنتىمىز «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستار جول» اتتى باعدارىندا كورسەتكەندەي, اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ باسىنان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى باستالدى. وسى رەفورمالاردىڭ ارقايسىسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ «جول كارتاسى» جاسالدى. بەلگىلەنگەن 100 قادامعا بايلانىستى ەكونوميكالىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساپ, جاھاندىق داعدارىسقا قارسى ەڭبەكتىڭ جاڭا تاسىلىنە كوشۋدىڭ كەزى كەلدى. قازىر ءاربىر ءسات, ءاربىر ۋاقىت قىمبات.
پارلامەنت بەس رەفورمادان تۋىندايتىن 80-گە جۋىق زاڭدى قابىلداپ, ءوز ميسسياسىن تولىق ورىنداپ شىقتى. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭداردىڭ ورىندالۋى تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن پارتيالاردىڭ سايلاۋشىلاردىڭ جاڭا سەنىم مانداتىن الۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە. دەپۋتاتتاردىڭ جاڭا ەكونوميكالىق سوققىلارعا توتەپ بەرۋگە, وسىناۋ جاۋاپتى ساتتە داعدارىسقا قارسى شارالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق بىرىگۋگە, تەك بىرلىك پەن ۇيلەسىمگە شاقىرۋىن ورىندى ءىس-قيمىلعا سانايمىن. ەكىنشى جاعىنان, راسىندا دا پارلامەنت سايلاۋىن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار سايلاۋىمەن قوسا وتكىزۋ وتە ءتيىمدى. بۇل داعدارىس جاعدايىندا سايلاۋ ناۋقانىن ۇزاققا سوزباۋعا جانە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋگە جۇمسالاتىن بيۋدجەت شىعىستارىن ءبىرشاما قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى تاڭدا دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەر وتە اۋىر كەزەڭدى باسىنان وتكەرۋدە. مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى كۇن ساناپ قۇلدىراپ, دوللاردىڭ باعاسى اسقىنداپ بارادى. سيريا, يراك, اۋعانستان, ۋكرايناداعى تەرروريستىك جانە وپپوزيتسيالىق قاقتىعىستار ۋشىعىپ, سونىڭ سالدارىنان ەۋروپادا بوسقىندار قاپتاپ كەتتى. ەلباسى ۇلت جوسپارىنا بايلانىستى باعدارىندا جاھاندىق داعدارىستان ەشبىر مەملەكەت قۇتىلا المايتىنىن ايتا كەلىپ, سىن ساعاتتا ءاربىر قازاقستاندىق ازامات ەلدەگى ۇلى وزگەرىستەردەن تىس قالماۋىن ناقتىلاعانى ءمالىم. جاھاندىق داعدارىسقا توتەپ بەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بەس رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا قابىلدانعان زاڭداردى قولدانىسقا ەنگىزىپ, ونىڭ ءمىنسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
– مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 28 دوللاردان دا تومەندەپ كەتتى. بۇدان دا ارزانداۋى ىقتيمال. سوندىقتان سايلاۋدى كوپ سوزباي وتكىزۋ ءتيىمدى دەگەن پىكىرلەر دە ەستىلىپ قالۋدا. ءسىز نە دەيسىز؟
– البەتتە. جاعداي بۇدان دا قيىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان, قازىرگى قالاي بولعاندا دا قولايلى ۋاقىتتى سايلاۋ وتكىزۋ ءۇشىن پايدالانىپ قالعانىمىز وتە ورىندى بولماق. ال كەزەكتەن تىس سايلانعان جاڭا دا جىگەرلى كاسىبي پارلامەنت ەلىمىزدى ەكونوميكالىق-قارجىلىق قيىندىقتاردان ەلباسى باسشىلىعىمەن الىپ شىعادى دەپ سەنەمىن.
– ەكونوميكا مەن قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن قاعيداتتى جاڭا قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىراتىن 59 زاڭ كۇشىنە ەندى. جۇمىس بەرۋشى رەتىندە وسى زاڭداردىڭ ىشىندەگى ەڭبەك كودەكسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– جاڭا ەڭبەك كودەكسى جاڭا جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنىپ وتىر. وسىعان دەيىن قىزۋ تالقىلاۋدان وتكەن زاڭدا كوپتەگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بار. ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» تاپسىرماسى, قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمشارتقا سايكەس مىندەتتەمەلەر قابىلداعانى وسى ەڭبەك كودەكسىنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە نەگىزگى العىشارتتار بولعانى بەلگىلى. بۇل مىندەتتەمەلەر رەسپۋبليكامىزدان ىشكى زاڭنامامىزدى ءتيىستى حالىقارالىق ۇيىمداردا قولدانىلاتىن نورمالارمەن جانە ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا, ەڭبەك كودەكسىنە قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاڭا بولعانىمەن, الەمدىك ءىس-تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن قۇقىقتىق ينستيتۋتتار ەنگىزىلدى.
ەڭبەك قاتىناستارىن قۇقىقتىق جاعىنان رەتتەۋ ءىسى زور يكەمدىلىكتى, ۇيلەسىمدىلىكتى تالاپ ەتەدى, ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتىق قاتىناستارعا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەگى جانە الەۋمەتتىك مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ءوزارا بولاتىن كەلىسسوزدەردە كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى جوعارىلايدى. الايدا, بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىڭ زاڭنامالىق جانە قاداعالاۋشىلىق قىزمەتى ساقتالىپ وتىرادى.
جاڭادان ەنگىزىلگەن سونى ساتتەرگە توقتالساق, كودەكسكە تۇڭعىش رەت باسەكەلەس بولماۋ شارتى ەنگىزىلىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىندا باسەكەلەس بولماۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتى جاساۋ مۇمكىندىگى بار. مۇنداي كەلىسىمشارتتا قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس بەرۋشىگە زالال تيگىزەتىندەي ءىس-ارەكەتتى جۇرگىزبەۋگە مىندەتتەنۋى قاراستىرىلعان. سونداي-اق, العاش رەت «قىزمەتكەردى باسقا زاڭدىق تۇلعا قاراۋىنا ىسساپارلىق تارتىپتە اۋىستىرۋ» ۇعىمى ەنگىزىلدى. ەڭبەك كەلىسىمشارتى قاشاندا ەڭبەكتىك قۇقىقتىڭ نەگىزگى ينستيتۋتى بولىپ سانالعان. بۇل كودەكستە ەڭبەك كەلىسىمشارتىنىڭ مەرزىمى تۇبەگەيلى قايتا قارالعان, اتاپ ايتقاندا, كەلىسىمشارت مەرزىمى اياقتالعاندا تاراپتار ونى ءبىر جىلدان كەم ەمەس ناقتى مەرزىمگە نەمەسە بەلگىلەنبەگەن ۋاقىتقا ۇزارتۋعا قۇقىلى. ەڭبەك كەلىسىمشارتىنىڭ مازمۇنىنان وتەماقىلىق جانە كەپىلدى تولەمدەر, قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتار جايلى مىندەتتى تۇردەگى تارماقتار الىنىپ تاستالدى. ارينە, تىزە بەرسەم, كودەكستىڭ جاڭاشىلدىعى كوپ. نەگىزىنەن العاندا, بۇل كودەكس قازىرگى زامان تالاپتارىنا, ءوندىرىس, ەكونوميكا قاجەتتىلىكتەرىنە, قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق, جۇمىس بەرۋشىلەرگە كوپ قۇقىقتىق مۇمكىندىكتەر بەرگەن. الايدا, ادام فاكتورى قاشاندا جوعارى. سوندىقتان, ءاربىر جۇمىس بەرۋشى بۇل زاڭدى اسىرا پايدالانباي, ساۋاتتى تۇردە باسشىلىققا الۋى كەرەك. جۇمىس بەرۋشى رەتىندە جاڭا ەڭبەك كودەكسى بويىنشا ەڭبەك ءتارتىبىن جاڭاشا قۇرۋعا ارەكەتتەنىپ جاتىرمىز.
– ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى – ۇلت جوسپارىن ءسىز باسقارىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى قالاي جۇزەگە اسىرا باستادى؟
– مەملەكەت باسشىسى «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارىندا «ءبىلىم بەرۋ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزىلەتىن بولادى» دەپ ناقتىلادى. كوپ تىلدە وقىتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن وقۋ باعدارلاماسىن قۇرىپ, ماتەماتيكا, بيولوگيا, تاريح, اقپاراتتىق جۇيەلەر, پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا پاندەرىنەن ءبىلىم بەرۋ جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءتىل مەڭگەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدە سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسىن ءتيىمدى قولدانۋدامىز. جىل سايىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەن جەتەكشى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا 50-دەن استام ستۋدەنتتەرىمىز ءبىلىم الىپ كەلەدى. شەتەلدىك ءبىلىم مەكەمەلەرىندە ءبىلىم السام, شەت مەملەكەتتى كورسەم دەگەن ارمان ءار بىلىمگەردىڭ ويىندا بار. وسى ارماندارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولار اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋگە تالپىنا تۇسۋدە. ال ماگيسترانتتار ەۋروپا مەن ازيانىڭ بەدەلدى وقۋ مەكەمەلەرىندە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ, ءتىل ۇستارتىپ كەلەدى. سونداي-اق, ءار وقۋ جىلىندا شەتەلدىك پروفەسسورلاردى ءدارىس وقۋعا شاقىرىپ, ءتىل مەڭگەرۋ ماسەلەسىن شەشىپ وتىرامىز.
ەگەر ءۇش تىلدە وقىتۋ بالاباقشادان باستاۋ الىپ, مەكتەپتەردە جالعاسىن تاپسا, ءبىز دايارلايتىن جوعارى ءبىلىمدى ماماندار باسەكەگە توتەپ بەرىپ, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە بولار ەدى. ءۇش ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن جاستارىمىزدىڭ ارقاسىندا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا مەيلىنشە جىلدام كىرەمىز.
ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ماقساتىندا دا بىرقاتار شارالاردى قولعا الىپ, جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قاتارىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن, اتاپ ايتقاندا پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 6 ماماندىعىن, قارجى-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ 8 ماماندىعىن, زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 2 ماماندىعىن اكۆين حالىقارالىق اككرەديتتەۋ ورتالىعىندا اككرەديتتەۋدەن وتكىزدىك. جالپى, 52 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى حالىقارالىق, ۇلتتىق اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىندە اككرەديتتەلىپ وتىر. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ۋنيۆەرسيتەت مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان ءوتتى. باكالاۆرياتتىڭ 40 ماماندىعىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ءبىتىرۋشى كۋرس ستۋدەنتتەرى تەست سىناعىنان 96 پايىزدىق ۇلگەرىممەن رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم سالاسىنا قويىلىپ وتىرعان تالاپ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلۋدىڭ كورسەتكىشى. ارينە, ءبىز مۇنىمەن شەكتەلمەيمىز. ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن تالاپتار بويىنشا ساپالى قىزمەت ەتۋگە كۇش-جىگەرىمىزدى, ءبىلىم-بىلىگىمىزدى سارپ ەتەتىن بولامىز.
بۇكىل الەمدە جاڭا جاعداي قالىپتاسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بىراق, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بۇل قيىندىقتى تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا جەڭىپ شىعاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.