ادامزات تاريحىندا جاڭا ءداۋىردىڭ باستالۋىنا جول اشقان ۇلى وقيعالاردىڭ ءبىرى – عارىشقا العاش قادام باسۋ. بيىل ادام بالاسىنىڭ عارىش كەڭىستىگىن يگەرە باستاعانىنا – 65 جىل تولىپ وتىر. 1961 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە يۋري گاگارين عارىشقا ۇشىپ, جەر وربيتاسىن اينالىپ شىقتى. بۇل تاريحي ءسات First human spaceflight رەتىندە ادامزاتتىڭ عىلىم مەن تەحنولوگياداعى جاڭا بەلەسىن ايقىندادى, دەپ جازادى Egemen.kz.
العاش رەت 1962 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە كسرو جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ وكىمىمەن بەلگىلى ءبىر رەسپۋبليكالاردا عانا تويلانىپ ءجۇردى. كەيىن 1968 جىلى حالىقارالىق اۆياتسيا فەدەراتسياسىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا ايتۋلى كۇندى الەمدىك دارەجەدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. 2011 جىلدان باستاپ بۇل كۇن حالىقارالىق ادامنىڭ العاش عارىشقا ۇشقان كۇنى (International Day of Human Space Flight) دەپ اتالىپ كەلەدى.
عارىش سالاسى – تەك عىلىمي جەتىستىك قانا ەمەس, ول بۇكىل ادامزاتتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق باعىت. بۇگىندە عارىش تەحنولوگيالارى بايلانىس, ناۆيگاتسيا, مەتەورولوگيا, قورعانىس جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردە كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ارقىلى تابيعي رەسۋرستاردى باقىلاۋ, ەكولوگيالىق جاعدايدى باعالاۋ, توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ مۇمكىندىگى ارتتى. سونىمەن قاتار سپۋتنيكتىك بايلانىس جۇيەلەرى الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىن بايلانىستىرىپ, اقپارات الماسۋدى جەدەلدەتتى.
ايدى زەرتتەۋ: قازاقستان عىلىمىنداعى ىزدەنىستەر
قازاقستان ءۇشىن عارىش سالاسىنىڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبى ەلىمىزدە الەمدەگى ەڭ ءىرى – بايقوڭىر عارىش ايلاعى ورنالاسقان. ءدال وسى جەردەن العاش رەت ادام عارىشقا ۇشىپ, كەيىن كوپتەگەن تاريحي ميسسيالار جۇزەگە استى. بايقوڭىر – تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ عىلىمي مۇراسى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان عارىش سالاسىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ۇلتتىق عارىش باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ, وتاندىق سپۋتنيكتەر ۇشىرىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە بايلانىس جانە جەردى قاشىقتان زوندتاۋ جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇل تەحنولوگيالار اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى.
بۇل كۇنگە دەيىن جەر شارىنداعى 7 ملرد ادامنىڭ 600-گە جۋىعى عارىشقا ۇشقان. ونىڭ ۇشەۋى – قازاق.
توقتار اۋباكىروۆ – تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى. ول 1991 جىلى عارىشقا ەكسپەديتسيالىق ساپارمەن بارىپ, سول جاقتا 7 كۇن 22 ساعات 13 مينۋت بولدى. اۋباكىروۆ ءنومىرى ءبىرىنشى عارىشكەر عانا ەمەس, ول العاش رەت باسقا كەڭىستىكتە ءجۇرىپ قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىن جەگەن ادام. سول جىلى عالىمدار ىرىمشىك, ايران جانە قازاقشا ەتتى عارىشتا ءجۇرىپ جەۋگە بولاتىنداي ەتىپ ازىرلەگەن. ول 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا عارىشقا ستارت كەزىندەگى ەكيپاج كومانديرى الەكساندر ۆولكوۆ جانە اۆستريالىق عارىشكەر فرانتس فيبەكپەن بىرگە «سويۋز تم13» كەمەسىمەن ۇشتى. ءبىر اپتا بويى «مير» وربيتالىق كەشەنىنىڭ بورتىندا جۇمىس ىستەدى.
ەكىنشى عارىشكەر – تالعات مۇساباەۆ بىرنەشە رەت عارىشقا ۇشىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن تاجىريبە جيناقتادى. مۇساباەۆ عارىشقا ءۇش مارتە ۇشىپ, سول جاقتا 341 كۇن 9 ساعات 48 مينۋت 41 سەكۋند بولىپ قايتتى. تالعات مۇساباەۆ گيننەسس رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن: وسى كۇنگە دەيىن ول سەكىلدى ەشكىم عارىش كەڭىستىگىندە ۇزاق ۋاقىت بولىپ كورمەگەن. عارىشكەر العاشقى ساپارىنا 1994 جىلى 1 شىلدە مەن 4 قاراشا ارالىعىندا «سويۋز تم-19» جانە ەو-16 كەمەسىنىڭ بورتينجەنەرى رەتىندە ۇشىپ, عارىشتا 125 كۇن 22 ساعات 53 مينۋت جانە 36 سەكۋند ءجۇردى. ەكىنشى ساپارى 1998 جىلى 29 قاڭتار مەن 25 تامىز كۇندەرى ورىندالدى. «سويۋز تم-27» مەن ەو-25 كەمەلەرىنىڭ كومانديرى رەتىندە ۇشىپ, سول جاقتا 207 كۇن 12 ساعات 51 مينۋت 2 سەكۋند بولعان. ءۇشىنشى ساپارىن 2001 جىلى 28 ءساۋىر مەن 6 مامىر ارالىعىندا «سويۋز تم-32» جانە «سويۋز تم-31» ەكسپەديتسيا جۇرگىزۋگە باعىتتالعان كەمەلەردىڭ كومانديرى رەتىندە ورىندادى. عارىشكەردىڭ بۇل ساپارى 7 كۇن 22 ساعات 4 مينۋت 3 سەكۋندقا سوزىلدى.
ال ايدىن ايىمبەتوۆ تاۋەلسىز قازاقستان اتىنان عارىشقا ۇشقان ءۇشىنشى عارىشكەر رەتىندە تاريحتا قالدى. ايىمبەتوۆ 2015 جىلدىڭ 2-12 قىركۇيەگى ارالىعىندا «سويۋز تما-18م» جانە حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا باعىت العان «سويۋز تما-18م» كەمەسىنىڭ ەكىنشى بورتينجەنەرى رەتىندە ۇشتى. حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا بارعان ەپ-18 ەكسپەديتسيا مۇشەسى. جەرگە «سويۋز تما-16م» كەمەسىندە ورالدى. ۇشۋ ۋاقىتى 9 تاۋلىك 20 ساعات 13 مينۋت 51 سەكۋندقا سوزىلدى.
سوڭعى جىلدارى ادامزات ايدى قايتا يگەرۋگە بەت بۇردى. سونىڭ ايقىن مىسالى – NASA جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «ارتەميدا-2» ميسسياسى. بۇل جوبا اياسىندا جاڭا بۋىن عارىشكەرلەرى ايعا اتتاندى. ولار ايدى اينالىپ ۇشىپ, بولاشاق قونۋلارعا دايىندىق جۇرگىزەدى.
جاڭا رەكورد: «ارتەميدا-2» ەكيپاجى جەردەن ەڭ الىس ۇشقان توپ اتاندى
بۇل ميسسيالار ادامزاتتىڭ عارىشتاعى جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالعانىن كورسەتەدى. الداعى ۋاقىتتا اي بەتىنە قايتا قونۋ, ءتىپتى مارسقا ۇشۋ جوسپارلارى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن.
65 جىل بۇرىن باستالعان عارىش ءداۋىرى بۇگىنگى كۇنى دە قارقىندى دامىپ كەلەدى. عارىش – ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگى. قازاقستان دا وسى باعىتتا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, الەمدىك عارىش قاۋىمداستىعىنىڭ ماڭىزدى مۇشەسىنە اينالىپ وتىر.