«ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى مۇشەلەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زيالى قاۋىمىمەن جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەستى. دەلەگاتسيانى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, جالپىۇلتتىق كواليتسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا باستاپ باردى.
تالقىلاۋعا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا مۇشەلەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ءوڭىردىڭ زاڭگەرلىك جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
جيىن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا جانە 15 ناۋرىزدا وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا ارنالدى. قاتىسۋشىلار اتا زاڭدى جاڭارتۋ قوعامنىڭ زاماناۋي سۇرانىستارىنا ساي بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, تسيفرلىق ءداۋىر جاعدايىندا ادامدى قورعاۋ ماسەلەلەرى بار.
– بىرىنشىدەن, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى وزەگى – ازاماتتىڭ مۇددەسى مەن ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋى. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ باعىتى, قوعامنىڭ قانداي قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ داميتىنى, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى قاتىناستىڭ جاڭا ساپاسى ايقىن كورىنىس تاپقان. جاڭا پرەامبۋلادا العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە كورسەتىلدى. ياعني مەملەكەت ادامنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى ءوز قىزمەتىنىڭ باستى ءمانى رەتىندە ايقىنداپ, بيلىكتىڭ بار تەتىگى ازامات يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس دەگەن قاعيدا اتا زاڭنىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. كونستيتۋتسيا كىرىسپەسىندە ۇلتتىق بولمىس, تاريحي ساباقتاستىق جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ تەرەڭ تامىرى ناقتى كورسەتىلگەن, – دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
ايدا بالاەۆا «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارى جانە تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار اتا زاڭدا ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ مارتەبەسى مەن ەميسسيا قۇقىعىنىڭ تەك قازاقستانعا تيەسىلى ەكەنى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە كورىنىس تاپقانىن ءسوز ەتتى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ەلىمىزدىڭ وتىز جىل بويى قالىپتاسۋ جولىنان ءوتىپ, بۇگىندە جاڭا تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ال ماجىلىسمەن سەرىك ەگىزباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قوعامنىڭ ەل باسقارۋداعى ءرولىن كۇشەيتىپ, ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋ تەتىكتەرىن بەكىتەتىنىن ايتتى. ءوز كەزەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆ جاڭاشىلدىقتاردىڭ قاتارىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن قايتارۋ, ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي قۇرۋ جانە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە بولاتىن قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بار ەكەنىن جەتكىزدى.
وبلىس اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورما «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىنىن ەسكە سالدى.
ساپار بارىسىندا جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى ورال قالاسىنداعى «جايىق ارەنا» سپورت كەشەنىندە كرەاتيۆتى جانە بەلسەندى جاستارمەن جۇزدەستى. كەزدەسۋدە جوبا نورمالارىنىڭ باسىم بولىگى ءدال بۇگىنگى جاستارعا ارنالعانى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا بىلىمگە, عىلىمعا, مادەنيەتكە جانە يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن جاڭا دامۋ مودەلىنە كوشۋگە باعىتتالعانىن ايتتى.
– پرەزيدەنت ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن عىلىمدى, تەحنولوگيانى جانە ءبىلىمدى ىلگەرىلەتۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋدى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە ايقىنداپ وتىر. ويتكەنى شىنايى تابىستى مەملەكەت – بۇل ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى مىقتى, مادەنيەتى جوعارى, جاڭاشا ويلايتىن ۇلت. بۇل ۇدەرىستە سىزدەردىڭ رولدەرىڭىز اسا ماڭىزدى. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق باستامالاردا عىلىم مەن بىلىمگە قاتىستى نەگىزگى قاعيداتتاردىڭ – عىلىمي شىعارماشىلىق ەركىندىگىنىڭ, عالىم مارتەبەسىنىڭ, ءبىلىمنىڭ ادام مەن ازاماتتىڭ اجىراماس قۇقىعى رەتىندە تانىلۋىنىڭ بەكىتىلۋى ستراتەگيالىق مانگە يە, – دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
سونىمەن قاتار ايدا بالاەۆا كونستيتۋتسيا جوباسىندا العاش رەت تسيفرلىق قاۋىپسىزدىككە, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا جانە ينتەرنەت-الاياقتىققا قارسى نورمالار بەكىتىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنداعى زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ ماسەلەسى دە كورىنىس تاپتى. بۇل نورمانى اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋ – كرەاتيۆتى يندۋستريانى دەربەس ءارى ەكونوميكالىق ماڭىزى بار سالا رەتىندە قاراستىرۋدىڭ ايقىن دالەلى. ونەر, عىلىم, تسيفرلىق تەحنولوگيالار, ديزاين, مەديا جانە مادەني كونتەنت سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن جاستار ءۇشىن بۇل قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردىڭ كۇشەيگەنىن بىلدىرەدى, – دەدى ا.بالاەۆا.
جيىندا «اسسامبلەيا جاستارى» جاستار قاناتى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى زالينا اليەۆا دا ءسوز سويلەدى. ول جاستاردىڭ بالالارمەن اتقارىلاتىن جوبالارىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالارى تۋرالى ايتىپ, رەفەرەندۋمعا قاتىستى جاستاردىڭ ۇستانىمىن جەتكىزدى.
ودان كەيىن دەلەگاتسيا م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى جانە ستۋدەنتتەرىمەن باس قوستى. جيىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ جانە ادام كاپيتالىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق باعدارىن كورسەتەتىنىن جەتكىزدى.
– قازىر الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزگەن مەملەكەتتەر ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ينۆەستيتسيا سالىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن قولداۋعا باسىمدىق بەرگەن. سەبەبى جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر, تسيفرلىق ەكونوميكا جانە كرەاتيۆتى يندۋستريا ءدال وسى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا نەگىزدەلەدى. عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل جاڭا وندىرىستەردى قالىپتاستىرۋعا, تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى رەتتە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى – قازاقستاننىڭ بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق تاڭداۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ بىلەمىن, – دەدى ا.بالاەۆا.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ادام, ونىڭ ءبىلىمى, قۇزىرەتتىلىگى, الەۋەتى دامۋ مودەلىنىڭ ورتاسىنا قويىلاتىندىعىن جانە وسى باعىتتا ەلدىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋدىڭ زاڭدى نەگىزدەرى قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
– جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 3-بابىنىڭ 2-تارماعىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى دەپ تانيدى» دەپ ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل نورما ەندىگى جەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولداۋ جانە يننوۆاتسيالىق باستامالاردى ىلگەرىلەتۋ تەك الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر باعىتى عانا ەمەس, ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باسىمدىعىنا اينالاتىنىن بىلدىرەدى. ياعني مەملەكەت بولاشاعى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە, كاسىبي دايارلىعىنا جانە شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىنە تاۋەلدى بولادى, – دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ستۋدەنتتەر تاراپىنان ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋعا جانە قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا باعىتتالعان ەكولوگيالىق جانە اعارتۋشىلىق جوبالار سياقتى باستامالار كوتەرىلدى.
سونىمەن قاتار وسى كۇنى باتىس قازاقستان ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ تسەحىندا كەزدەسۋ ءوتتى.
– ەڭبەك ادامى ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى – ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس, ناقتى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر جۇيەسى. جاڭا اتا زاڭ جوباسىندا ءاربىر ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى, قاۋىپسىزدىك پەن گيگيەنا تالاپتارىنا ساي ەڭبەك جاعدايلارىنا يە بولۋ قۇقىعى, سونداي-اق قانداي دا ءبىر كەمسىتۋسىز ەڭبەگى ءۇشىن لايىقتى اقى الۋ قۇقىعى ناقتى بەكىتىلىپ وتىر. بۇل وتە ماڭىزدى كەپىلدىكتەر كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 27-بابىنىڭ 2-تارماعىندا ناقتى كورسەتىلگەن. ويتكەنى ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت ۇران دەڭگەيىندە قالىپ قويماي, قۇقىقتىق قاعيداتتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ناقتى نورماعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل نورما – ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن مەملەكەت دەڭگەيىندە قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇقىقتىق نەگىز. سونىمەن قاتار جاڭا اتا زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىزمەتىنىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەڭبەكسۇيگىشتىك ۇعىمىنىڭ ەنگىزىلۋى دە ايرىقشا مانگە يە. بۇل – ادال ەڭبەك قوعام دامۋىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە تانىلاتىنىن بىلدىرەدى. ياعني مەملەكەت دامۋىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – ەڭبەك ادامى, ونىڭ بىلىكتىلىگى, كاسىبيلىگى مەن الەۋمەتتىك قورعالۋى, – دەدى ا.بالاەۆا.
جيىندا ەڭبەك ۇجىمى وكىلدەرى دە ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, كونستيتۋتسيادا ازاماتتار ءۇشىن ناقتى كەپىلدىكتەردىڭ جانە ەڭبەك ادامىنا ءادىل كوزقاراستىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ورالداعى «Uniserv Medical Center» ۇيىمى قىزمەتكەرلەرى دە جالپىۇلتتىق كواليتسيا وكىلدەرىمەن جۇزدەستى. اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا ايدا بالاەۆا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كونستيتۋتسياداعى ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى.
– دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مودەلىندە ماڭىزدى ورىن الادى. كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىندا جانە ءبىرىنشى بابىندا قازاقستان الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە سيپاتتالادى, ونىڭ جوعارى قۇندىلىعى – ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. دەنساۋلىق ساقتاۋ قوعامنىڭ تىرەگى ءارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كەپىلى. سالا جۇمىسىنىڭ ساپاسى دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, سونداي-اق ەكونوميكالىق دامۋعا ەلەۋلى اسەر ەتەدى. قوعامدىق تالقىلاۋدا كەيدە الەۋمەتتىك سالاداعى مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر قىسقارادى دەگەن جاڭساق پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى. الايدا كونستيتۋتسيا جوباسىندا مۇنداي مازمۇن جوق. كەرىسىنشە, وندا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قۇقىعى, سونداي-اق زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ پەن كولەمدە وزدەرى تولەمەيتىن مەديتسينالىق كومەكتى الۋ قۇقىعى بەكىتىلەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ۇيىمداردا اقىلى مەديتسينالىق قىزمەت الۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى, – دەدى ا.بالاەۆا.
جيىن سوڭىندا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر سۇراقتار قويىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. قاتىسۋشىلار دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ءۇشىن تۇراقتى ەرەجەلەر, پاتسيەنتتەردىڭ سەنىمى مەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى ساپالى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ولار اتا زاڭدى ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارتۋدى قولدادى.