«جامبىل – مەنىڭ جاي اتىم, حالىق – مەنىڭ شىن اتىم», دەگەن جىر الىبىنىڭ جىرشىلىق ونەرى زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالعانىمەن, ونىڭ اينالاسى ءالى تولىق زەردەلەنىپ بىتكەن جوق. اسىرەسە اقىننىڭ جانىندا ءجۇرىپ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان اقىندار جايىندا كوپ ايتىلا بەرمەيدى. وسى ورايدا جىرشىنىڭ 180 جىلدىعى قارساڭىندا ونىڭ ادەبي حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان قالامگەرلەر تاقىرىبىن ارنايى قاۋزادىق.
جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى قىزمەتىن ءار كەزدە ءابدىلدا تاجىباەۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, تايىر جاروكوۆ, عالي ورمانوۆ, ت.ب. قالامگەرلەر اتقاردى. ولار اقىنمەن قاناتتاسا جۇمىس ىستەپ, شىعارماشىلىعىنا قولعابىس جاسادى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ جامبىلدىڭ 1946 جىلى شىققان شىعارمالار جيناعىنا جازعان العىسوزىندە: «جاكەڭنىڭ اۋزىنان شىققان جىرلاردىڭ ءبارى 1936 جىلدىڭ بەر جاعىندا عانا تۇگەل جازىلىپ وتىردى. «تۋعان ەلىمدى» ەڭ العاش جازىپ العان – قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆ. ودان كەيىن, 1936–1938 جىلدارى ۇنەمى جاكەڭنىڭ قاسىندا بولىپ, جىرلارىن جازىپ وتىرعان اقىنىمىز – قالماقان ابدىقادىروۆ. 1938–1942 جىلداردىڭ اراسىندا جاكەڭنىڭ شىعارمالارىن اقىن تايىر جاروكوۆ جازىپ الىپ ءجۇردى, 1942 جىلدان باستاپ جاكەڭ دۇنيەدەن كوزىن جۇمعانشا ۇنەمى قاسىندا بولىپ, بارلىق جىرىن جازىپ وتىرعان اقىنىمىز – عالي ورمانوۆ», دەپ جازعان.
ءيا, ادەبي حاتشىلار جامبىلدىڭ اۋزىنان شىققان جىرلاردى جازىپ قانا قويماي, ولاردىڭ گازەت-جۋرنالداردا باسىلۋىنا, كىتاپ بولىپ جارىققا شىعۋىنا دا ىقپال ەتتى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ ورىس تىلىندەگى جولما-جول اۋدارماسىن دا وسى حاتشىلار دايىندادى. كەيىن ونى ورىس اقىندارى كوركەم اۋدارماعا اينالدىردى. ءار جىلدارى جامبىل ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە پاۆەل كۋزنەتسوۆ, مارك تارلوۆسكي, نيكولاي تيتوۆ, دميتري سنەگين, ت.ب. اقىندار اۋداردى.
جامبىل ولەڭدەرى كەڭەستىك باسىلىمداردا 30-جىلداردىڭ سوڭىندا جاريالانا باستاعانىمەن, توڭكەرىسكە دەيىن دە ءبىرشاما جىرى حالىق اۋزىندا جاتتالدى. سوندىقتان وسى جىرلاردى دا جيناقتاۋ ءىسى ادەبي حاتشىلارعا جۇكتەلدى. بۇل جۇمىسقا 40-جىلداردان باستاپ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالى دا بىلەك سىبانا كىرىستى. فيليالعا قاراستى ءتىل-ادەبيەت سەكتورى جامبىل جىرلارىن جيناقتاپ, اقىننىڭ العاشقى تومىن جارىققا شىعاردى. كىتاپقا جىر الىبىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى جىرلارى, ايتىستارى مەن داستاندارى, باسقا دا جاريالانباعان ولەڭدەرى ەندى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ بۇل جايىندا: «1936 جىلدان باستاپ جاكەڭنىڭ رەۆوليۋتسيادان بۇرىنسوڭدى شىعارعان جىرلارىن جيىپ الۋ مىندەتى تۇگەلىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا جۇكتەلدى. جاكەڭنىڭ جىرلارىن جازىپ الۋعا جازۋشىلار وداعىنىڭ ءابدىلدا, قالماقان, تايىر, عالي سياقتى قازاق جازبا پوەزياسىنىڭ كورنەكتى اقىندارىن ءبولۋى دە وسىدان. جوعارىدا ايتىلعان I تومعا كىرگەن ماتەريالدار تۇگەلىمەن سول ءتورت اقىنىمىزدىڭ جازىپ العاندارى دەۋگە بولادى», دەگەن ەدى.
جىر الىبىنىڭ العاشقى حاتشىسى ءابدىلدا تاجىباەۆ بولدى. بۇل كەزدە ءابدىلدا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا قىزمەت ەتەتىن. وقۋ, مادەنيەت, ونەر سەكىلدى سالالار وسى كوميسسارياتقا قارايتىن. حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىن تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتقاراتىن. كوميسسارياتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1936 جىلى الماتىدا قازاق اقىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىرىنشى سلەتى وتەدى. سلەتكە جامبىل, نۇرپەيىس, شاشۋباي, ورىنباي سەكىلدى قارت ونەرپازدار دا قاتىسادى.
ۇزاماي ماسكەۋدە قازاق كوركەمونەرىنىڭ ونكۇندىگى وتەتىنى بەلگىلى بولادى. وسى ونكۇندىككە لەۆون ميرزويان, وراز يساەۆ سەكىلدى ەلدىڭ اتقامىنەرلەرى جامبىلدى دا قاتىستىرۋدى جوسپارلايدى. بۇل ءىستى ولار كوميسسار تەمىربەككە, ال تەمىربەك قاراماعىنداعى ابدىلداعا تاپسىرادى. وسىلايشا, ءابدىلدا جامبىلدى اۋىلىنا بارىپ, ىزدەپ تابادى. قارت جىرشىنى سوزگە تارتىپ, اقىندىعىنا, جاۋاپتاسۋىنا ريزا بولادى. ءابدىلدا تاجىباەۆ اقىننىڭ ءاربىر ايتقان شۋماعىن قويىن داپتەرىنە جازىپ الادى. ول جايىندا ءوزى: «...قاعازعا ءتۇسىرىپ ۇلگەرگەنىم جەتى ءجۇز جول ولەڭ بولدى, ۇلگەرمەي, ۇستاي الماي قالعانىم قانشا؟ مەن وسىنشا كوپ ولەڭنەن ءارى كەتكەندە ەكى ءجۇز جول عانا الۋىم كەرەك, ىڭىلداي وقىپ كوز جۇگىرتەمىن. كىلەڭ اندەتىپ تۇرعان جاندى سوزدەر «ماعان تيمە!» دەپ شۋلاپ تۇرعان سياقتى», دەيدى. وسىلايشا, ءابدىلدا تاجىباەۆ جامبىلدىڭ العاشقى بەيرەسمي حاتشىسىنا اينالادى.
ءابدىلدا اقىن 1960 جىلى جارىق كورگەن ء«ومىر جانە پوەزيا» كىتابىندا: «زامانى ءبىر, ونەرى ءبىر قازاق اقىندارىنىڭ ءبىرسىپىراسى-اق ۇلى قاريانىڭ جاس كۇربى, جاس دوستارىنداي ەدى. ءبىز جامبىلدان ۇيرەنسەك, جامبىل بىزدەن ۇيرەنەتىن», دەي كەلىپ, جىرشىنىڭ نوسەرلەتە تولعاۋ, تەرمە ايتاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. «تالاي ىرعاقتار, تالاي ۇيقاستار, وتتى, ورەلى سوزدەر ونىڭ اۋزىنان ۇشىپ, ءبىزدىڭ كەۋدەمىزگە, زەردەمىزگە قوناتىن», دەپ جامبىلدى كوتەرمەلەي سويلەپ, جانىندا جۇرگەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزەدى. گوركي, ماياكوۆسكي سياقتى ورىس قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن جامبىلعا وقىپ بەرەتىنىن دە العا تارتىپ: «...ءبىز ارقىلى تانىپ, ءبىز ارقىلى قانىعاتىن... ءسويتىپ, ءبىز سۇيىكتى قارتتىڭ كوزى دە, قۇلاعى دا بولعانبىز», دەپ جىر الىبىنا كومەكشى بولعانىن بايقاتادى.
ءابدىلدا تاجىباەۆ جامبىلدىڭ ولەڭدەرىن ورىس تىلىنە جولما-جول اۋدارسا, پاۆەل كۋزنەتسوۆ ونى كوركەم اۋدارماعا اينالدىردى. وسىلايشا, جامبىل ولەڭدەرى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ماسكەۋدەن ءبىر-اق شىقتى. 1936 جىلى جامبىل جاباەۆ ماسكەۋدە وتكەن قازاق كوركەمونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسىپ, قازاق ونەرىن پاش ەتتى. كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى ميحايل كالينيننىڭ قولىنان وردەن الدى. سودان باستاپ قازاقستان ۇكىمەتى جامبىلعا ايرىقشا كوڭىل بولە باستادى.
1938 جىلدان باستاپ جىر الىبىن ۇكىمەت تولىقتاي قامقورلىعىنا الدى. اقىنعا ارناپ اۋىلىنان ۇلكەن ءۇي سالىندى. سونىمەن قاتار جامبىلعا ادەبي حاتشى, دارىگەر مەن اسپاز تاعايىندالدى. ءابدىلدا تاجىباەۆ جازعانداي, وسى كەزدە حاتشىلىققا بەلگىلى اقىن قالماقان ابدىقادىروۆ, دارىگەرى رەتىندە راحىمباي دوسىمبەكوۆ, اسپازى بولىپ فاتيما فايزىراحمانوۆا بەلگىلەندى. ءسابيت مۇقانوۆ جازبالارىندا قالماقاننىڭ جامبىلعا ادەبي حاتشى بولعانىن ايتا كەتىپ: «جاكەڭمەن ءبىراز جۇمىس ىستەگەن اقىن قالماقاننىڭ ەكى تاناۋى كوتەرىڭكى دەلدەڭدەۋ كىسى. وعان جاكەڭ: «شەمىرشەك بولعان جىلقىداي دەلبەڭدەۋىن قاراشى» دەپ قالجىڭدايتىن ەدى», دەپ جازعانى بار. جامبىل جيىندارعا بارىپ جىرلاعان كەزدە دە جانىندا ادەبي حاتشىلارى جۇرگەن. عالي ورمانوۆ كۇندەلىگىندە: «23 اپرەل, 1939. جامبىل الماتىعا باردى. مۇعالىمدەر جينالىسىنا قاتىسىپ, ولەڭ ايتتى. ونى قالقامان جازىپ كەلدى», دەگەن ەدى.
جامبىلدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ادەبي حاتشى قىزمەتىن عالي ورمانوۆ اتقاردى. ول جامبىلدىڭ جانىندا ءجۇرىپ, اۋزىنان كوپتەگەن جىر جازىپ الدى. ءابدىلدا تاجىباەۆ اقىننىڭ ادەبي حاتشىلارى ىشىندە قۋانىشىن دا, مۇڭ-سىرىن دا ايتاتىن ەڭ جاقىنى وسى عالي بولعانىن جازادى. «عالي ءوزى دارىندى اقىن بولعاندىقتان, قارت اقىننىڭ جۇرەك قىلىن شەرتە ءبىلدى. وعان قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەرىكسىز تەبىرەنۋىنە اقىلدى اڭگىمە ايتاتىن, سودان سوڭ بىرتە-بىرتەلەپ جىر جولىنا جەتەكتەپ تۇسىرەتىن. مىنە, سول كەزدە كارى تارلان دومبىراسىنا جابىساتىن دا, قوس ىشەكتەن ءۇن تاباتىن, تاباتىن دا قوسىلاتىن. ال عالي دۇنيەگە جاڭا تۋعان عاجايىپ جىرلاردى قاعازعا تۇسىرەتىن», دەي كەلىپ, جامبىل ولەندەرىنىڭ كوبىن عالي جازىپ العانىن ايتادى. عالي ورمانوۆتىڭ ءوزى دە كۇندەلىگىندە: «...مەن جامبىل اقىنعا جاسى توقساندى ارالاپ كەتكەن شاعىندا تاپ كەلدىم. بۇل جاستا قارت اقىنعا حاتشى بولىپ, بىردەمەلەرىن جاپىرىپ جازىپ تاستاۋ دا قيىن ەدى. بىراق قارت اقىندى قاقىلداپ قاجاي بەرمەگەنمەن, «جامبىلدىڭ حالىق ءۇشىن قالعان جاسى» دەگەن ءسوزىن دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك ەدى. جامبىل ءوز ىقتيارى بولماسا, قاقىلداعانىڭدى جاقتىرماي, قارسى دالەل ايتىپ, قۇتىلىپ شىعا كەلەتىن. ونىسى شىن سىرى سىقىلدى ءتىپتى جاراسىپ تا تۇراتىن», دەيدى.
جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى قىزمەتىن سونىمەن قاتار قاپان ساتىبالدين, قاسىم توعىزاقوۆ, تايىر جاروكوۆ, ماۋلەكەش قايبالدين دە اتقاردى. جامبىل جاباەۆ 1936 جىلى ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە بارعاندا جانىندا حاتشى قىزمەتىن قاسىم توعىزاقوۆ اتقارعان. جىرشىنىڭ گرۋزياعا ساپارىندا دا قاسىندا قاسىم بولعان ەكەن.
ال 1938 جىلى ماسكەۋگە ساپارىندا اقىننىڭ كومەكشىسى ءھام حاتشىسى قاپان ساتىبالدين بولدى. ماسكەۋگە بارعاندا قاپان جول بويى اقىننىڭ ايتقان جىرىن جازىپ وتىردى. قاپان ەستەلىگىندە بۇل جايىندا: «...مەن جاكەڭنىڭ اۋزىنان شىققان جىر جولدارىن قاعازعا تۇسىرەم, سودان جولما-جول اۋدارما جاساپ, ورىسشالاپ بەرەم», دەپ جازدى. ال 1940 جىلى ماسكەۋگە ءۇشىنشى رەت بارعانىندا جامبىلدىڭ جانىنا ادەبي حاتشى رەتىندە تايىر جاروكوۆ ەردى.
ساپارعالي بەگالين «ساحارا ساندۋعاشتارى» كىتابىندا جامبىلدىڭ جانىندا ادەبي جاردەمشى بولىپ تايىر جاروكوۆتىڭ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتسە, عالي ورمانوۆ كۇندەلىگىندە جىر الىبىنىڭ كەي ولەڭدەرىن تايىر جازىپ العانىن ايتادى. 1939 جىلى اقپاندا جامبىل ۇزىناعاشتا وتكەن جيىنعا قاتىسىپ ولەڭ ايتقاندا دا جانىندا تايىر بولعان. بۇل جايىندا عالي: «...وتە كوڭىلدى قايتتى. كەشكىسىن تايىر جاقىندا تويلاناتىن قىزىل ارميا كۇنى تۋرالى ايتتى. جاكەڭ ءبىراز ويلانىپ وتىردى دا, ماعان: «دومبىرامدى اپەرشى», دەدى. مەن اپەردىم. تايىر جازا باستادى. «جامبىل جامبىل بولعالى, جىر ساناعا تولعالى» دەپ, ۇزاق جىرلادى», دەپ جازدى.
تايىردىڭ ءوزى دە جىرشىنىڭ حاتشىسى بولعان كەزىن ەستەلىگىندە بىلايشا باياندايدى: «...جامبىل ولەڭدى دومبىراعا قوسىپ شىعاراتىن. كەيدە جازىپ ۇلگەرە الماعاندا جاراتپاي دا قالاتىن. ول جازىپ العانىڭدى وقۋدى وتىنەدى, ءتىپتى تالاپ ەتەدى. كەيدە جامبىلعا جازعانىڭ جاقپايدى. ول كەلىسپەگەن جولداردى قايتا ايتىپ كەتەدى. ارتىنان جوندەلگەن نۇسقانى قايتا وقۋدى سۇرايدى, تاعى دا جاقسارتۋ قاجەت پە دەپ اقىلداسادى». جامبىل تايىرعا: «مەن قاراڭعى اداممىن, عالىم ەمەسپىن, سەنىڭ جازۋىڭدى دا تانىمايمىن. ەگەر بىردەڭەسى كەلىسپەسە, ءدال سول جەرىن جوندەپ جىبەر! «جامبىل جىرلاي بىلمەيدى, جامبىل جامان اقىن» دەپ ەرتەڭ حالىق ايتادى. ال مەندەي قارتقا جالعان ءسوز جاراسپايدى», دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرعان ەكەن.
ال ماۋلەكەش قايبالديننىڭ جامبىلعا ادەبي حاتشى بولعانى اۋىزشا ايتىلعانىمەن, وسى كۇنگە دەيىن ول جايىندا ناقتى دەرەك جوق ەدى. «سوۆەتسكايا سيبير» گازەتىنىڭ 1939 جىلعى №44 سانى قولىمىزعا ءتيدى. گازەتتىڭ العاشقى بەتىندە جاريالانعان «چاپاي» ولەڭىن ورىس تىلىنە ماۋلەكەشتىڭ اۋدارعانى جازىلىپتى. وسى حاباردى ماۋلەكەش تاقىرىبىن ءجىتى زەرتتەگەن ادەبيەتتانۋشى عالىم, ەسسەيست ماقسات ءتاج-مۇراتقا جەتكىزگەن ەدىك. ول «جاتىر-مەكەن – جات مەكەن» ماقالاسىندا وسى دەرەكتى پايدالانا كەلىپ: «...ماۋلەكەش قايبالدين دە وسى قاتاردا جانە ونى ورىسشا-قازاقشاعا جەتىك, بيللينگۆيست قالامگەر رەتىندە جامبىل ولەڭدەرىنىڭ جولما-جول ورىسشا اۋدارماسىن جاساۋعا, اراسىندا كەيبىرىن كوركەم تارجىمەلەۋگە پايدالانبادى ما ەكەن دەگەن وي كەلەدى. جوعارىداعى «جامبىلدىڭ ادەبي حاتشىسى» بولدى دەيتىن ءسوز وسىدان شىعۋى مۇمكىن», دەپ جازدى.
ءسابيت مۇقانوۆ ءبىر سوزىندە: «ەل اراسىندا شاشىراعان ونىڭ (جامبىلدىڭ) ولەڭ-جىرلارى ءالى دە كوپ بولۋى كەرەك, ولاردى جيناۋ – ءالى اياقتالماعان مىندەت», دەپ جازىپتى. شىنىندا, جىر الىبىنىڭ كەڭەستىك باسىلىمداردا جاريالانىپ, كىتاپقا ەنبەگەن ولەڭدەرى كوپ سەكىلدى. ماسەلەن, «سسسر نا سترويكە» جۋرنالىنىڭ 1939 جىلعى №8 سانىندا جاريالانعان جامبىلدىڭ «قىز تۋرالى جىر» ولەڭى ەشبىر كىتابىنا ەنبەگەنىن بايقادىق. سوعان قاراعاندا جامبىلدىڭ وسى سەكىلدى كەزىندە كەڭەستىك باسىلىمداردا جاريالانعان ولەڭدەرى بارشىلىق-اۋ.
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين جىر الىبىنىڭ 150 جىلدىعى تويلانعان كەزدە: «...جامبىل قولدان جاسالعان جوق, سوم بولىپ قاشالىپ تۋدى, قازاقتىڭ ۇلى جىراۋلارىنىڭ ەڭ سوڭعى سارقىتى بولدى, ورتا عاسىرلىق ساقارا ءدۇلد ۇلىن جيىرماسىنشى عاسىرداعى يمپەريا تورىنە شىعاردى. سول ءۇشىن دە ءبىز جاكەڭنىڭ ارۋاعىنا باس ۇرىپ, بارىن باعالاپ, ارقاشان دا قاستەرلەۋىمىز قاجەت», دەگەن ەدى. شىنىندا, قانشاما زامان وتسە دە, جامبىلدىڭ قالدىرعان مۇرالارى ءبىز ءۇشىن قاشاندا قۇندى, قاستەرلى.